2-2-1 تاريخچه ………………………………………………………………………………….. 11
2-2-2 اهداف بورس کالا ………………………………………………………………………. 13
2-2-3 مزايا و معايب بورس کالا ……………………………………………………………….. 14
2-3 انواع قراردادهاي قابل معامله در بورس کالا ……………………………………………………… 16
2-3-1 قرار داد نقدي (Spot) ………………………………………………………………. 16
2-3-2 قرارداد تحويل آينده (Forward) ……………………………………………….. 17
2-3-3 قرارداد آتي (Futures) ……………………………………………………………… 17
2-3-4 قيمت گذاري قرارداد آتي و قرارداد تحويل آينده ………………………………. 18
2-3-5 پوشش ريسک با استفاده از راهبردهاي معاملاتي قراردادهاي آتي…………. 20
2-3-6 قرارداد اختيار معامله (Option) ………………………………………………….. 22
2-3-7 راهبردهاي معامله با اختيار معامله ………………………………………………… 26
2-3-8 قيمت گذاري اختيار معامله …………………………………………………………. 28
2-3-9 قرار داد نسيه ……………………………………………………………………………. 31
2-4صندوق سرمايه گذاري …………………………………………………………………………………. 31
2-4-1 مزاياي صندوق هاي سرمايه گذاري مشترک ………………………………….. 33
2-4-2 معايب صندوق هاي سرمايه گذاري مشترک …………………………………… 33
2-5 انواع صندوق هاي سرمايه گذاري مشترک ………………………………………………………. 34
2-6 ارزش خالص دارايي (NAV) ……………………………………………………………………….. 35
2-7 تفاوت شرکت هاي سرمايه گذاري با صندوق هاي سرمايه گذاري مشترک ……………. 35
2-8 مروري بر پيشينه تحقيق …………………………………………………………………………….. 36
2-9 نتيجه گيري ……………………………………………………………………………………………… 39
فصل سوم : روش تحقيق …………………………………………………………………………………. 40
3-1 مقدمه ………………………………………………………………………………………………………. 41
3-2 روش تحقيق ……………………………………………………………………………………………… 41
3-2-1 روش‌تحقيق بر اساس هدف …………………………………………………………. 41
3-2-2 روش تحقيق بر اساس نحوه گرد‌آوري داده‌ها ………………………………….. 42
3-3 قلمرو تحقيق …………………………………………………………………………………………… 42
3-4 مدل مورد استفاده …………………………………………………………………………………….. 42
3-4-1 مدل مفهومي ………………………………………………………………………….. 43
3-5 روش جمع آوري داده ها ……………………………………………………………………………. 44
3-6 نتيجه گيري ………………………………………………………………………………………………. 44
فصل چهارم : يافته هاي تحقيق ……………………………………………………………………….. 45
4-1مقدمه ……………………………………………………………………………………………………… 46
4-2 بررسي گويه هاي پرسشنامه …………………………………………………………………………. 47
4-3 پايايي پرسشنامه ………………………………………………………………………………………… 47
4-4 تجزيه و تحليل گويه ها ……………………………………………………………………………….. 49
4-5 بررسي حقوقي ………………………………………………………………………………………….. 63
4- 6 ديدگاه فقهي ……………………………………………………………………………………………. 67
4-6-1 مقدمه …………………………………………………………………………………….. 67
4-6-2 اصل صحت قرارداد ها ………………………………………………………………… 67
4-6-3 اصل لزوم قرارداد ها …………………………………………………………………… 67
4-6-4 ضوابط عمومي قرارداد ها ……………………………………………………………. 68
4-6-5 شرايط طرفين معامله …………………………………………………………………. 69
4-6-6 شرايط مال مورد مبادله ……………………………………………………………….69
4-6-7 ديدگاه فقهي در مورد صندوق سرمايه گذاري مشترک کالا ………………… 69
4-6-8 معاملات رايج در بورس کالا …………………………………………………………. 71
4-6-9 معاملات بورس کالا و فقه اسلامي …………………………………………………. 74
4-7 اساسنامه و اميد نامه پيشنهادي ……………………………………………………………………. 75
4-7-1 مقدمه ……………………………………………………………………………………. 75
4-7-2 اساسنامه پيشنهادي ………………………………………………………………….. 75
4-7-3 اميدنامه پيشنهادي …………………………………………………………………… 119
4-8 اعتبار سنجي اساسنامه و اميد نامه ……………………………………………………………….. 123
4-9 نتيجه گيري …………………………………………………………………………………………….. 124
فصل پنجم : نتيجه گيري و پيشنهادات آتي ……………………………………………………. 126
5-1 نتيجه گيري ……………………………………………………………………………………………. 127
5-2 پاسخ به سوالات تحقيق …………………………………………………………………………….. 128
5-3 پيشنهادات تحقيقات آتي …………………………………………………………………………… 128
منابع و مواخذ ………………………………………………………………………………………………… 129
چکيده انگليسي ………………………………………………………………………………………………. 131

فهرست جداول :
عنوان صفحه
جدول 2-1 : ارزشگذاري قرارداد ها …………………………………………………………….. 19
جدول 4-1 : جدول مقياس ليکرت ……………………………………………………………… 47
جدول 4-2 : قابليت اطمينان پرسشنامه ………………………………………………………. 49
جدول 4-3 : قابليت اطمينان سوالات…………………………………………………………… 49
جدول 4-4 : جدول فراواني گويه 1 …………………………………………………………….. 50
جدول 4-5 : جدول فراواني گويه 2 …………………………………………………………….. 51
جدول 4-6 : جدول فراواني گويه 3 …………………………………………………………….. 52
جدول 4-7 : جدول فراواني گويه 4 …………………………………………………………….. 53
جدول 4-8 : جدول فراواني گويه 5 …………………………………………………………….. 54
جدول 4-9 : جدول فراواني گويه 6 …………………………………………………………… 55
جدول 4-10 : جدول فراواني گويه 7 ………………………………………………………….. 56
جدول 4-11 : جدول فراواني گويه 8 ………………………………………………………….. 57
جدول 4-12 : جدول فراواني گويه 9 ………………………………………………………….. 58
جدول 4-13 : جدول فراواني گويه 10 ………………………………………………………… 59
جدول 4-14 : جدول فراواني گويه 11 …………………………………………………………. 60
جدول 4-15 : جدول فراواني گويه 12 …………………………………………………………. 61
جدول 4-16 : جدول اعتبار سنجي اساسنامه ……………………………………………….. 124

فهرست نمودار ها :
عنوان صفحه
نمودار 4-1 : نمودار فراواني گويه 1 ……………………………………………………………. 50
نمودار 4-2 : نمودار فراواني گويه 2 ……………………………………………………………. 51
نمودار 4-3 : نمودار فراواني گويه 3 ……………………………………………………………. 52
نمودار 4-4 : نمودار فراواني گويه 4 ……………………………………………………………. 53
نمودار 4-5 : نمودار فراواني گويه 5 ……………………………………………………………. 54
نمودار 4-6: نمودار فراواني گويه 6 ……………………………………………………………. 55
نمودار 4-7 : نمودار فراواني گويه 7 …………………………………………………………… 56
نمودار 4-8 : نمودار فراواني گويه 8 …………………………………………………………… 57
نمودار 4-9 : نمودار فراواني گويه 9 …………………………………………………………… 58
نمودار 4-10 : نمودار فراواني گويه 10 ……………………………………………………….. 59
نمودار 4-11 : نمودار فراواني گويه 11 ……………………………………………………….. 60
نمودار 4-12 : نمودار فراواني گويه 12 ……………………………………………………….. 61

فصل اول

کليات موضوع

1-1 مقدمه
صندوق هاي سرمايه گذاري مشترک گونه‌اي نهاد مالي است که وجوه دريافتي از سرمايه‌گذاران را در يک مجموعه اوراق بهادار سرمايه‌گذاري مي‌کنند و هر سرمايه گذار به نسبت سهم خود در مجموعه، از سود و يا ضررهاي حاصل از اين سرمايه گذاري سهم مي‌برد. صندوق سرمايه‌گذاري مشترک وجوه را از دست عامه مردم جمع‌آوري مي‌کند و سبدي اوراق بهادار تشکيل داده و از طريق نيروهاي متخصص خود به مديريت اوراق بهادار موجود در سبد سرمايه‌گذاري مي‌پردازد. عمده عملکرد صندوق‌هاي سرمايه‌گذاري بستگي به عملکرد اوراق بهادار و ساير دارايي‌هايي دارد که صندوق‌ در آن‌ها سرمايه‌گذاري کرده‌است. صندوق‌هاي سرمايه‌گذاري مشترک ابزاري براي سرمايه‌گذاران ريسک‌گريز و بدون تخصص است و اين صندوق‌ها معمولاً مديراني کارآزموده دارند که تنوع‌بخشي صحيح سبد اوراق بهادار را براي سرمايه‌گذاران خود انجام مي‌دهند. با توجه به امکان و اجبار بازخريد سهام توسط صندوق، سهامداران در هر لحظه قادرند سهام خود را به فروش برسانند. در اين تحقيق تلاش مي شود به بررسي صندوق هاي مشترک از ابعاد مختلف پرداخته شود.
در اين فصل به بررسي کليات تحقيق مي پردازيم. بيان مسئله، هدف تحقيق، سوالات تحقيق و جنبه هاي نوآوري اين تحقيق در ادامه فصل بيان مي شود.
1-2 بيان مسئله
در تمام جوامع، از سويي برخي از افراد با مازاد منابع روبرو مي شوند و از سوي ديگر، بسياري از فعالان اقتصادي داراي دانش فني و تجربه عملي قابل قبول، فاقد منابع لازم براي سرمايه گذاري هستند. در اين ميان بازارهاي مالي کارا، بازارهايي هستند که با ارائه ابزارها و نهادهاي مالي متنوع و با کارکردهاي متفاوت به شايستگي از عهده تبادل وجوه مازاد ميان خانوارها، بنگاه ها و دولت برآيند. صندوق هاي مشترک سرمايه گذاري از جمله نهادهاي مالي بازار سرمايه شمرده مي شوند که طي سالهاي اخير به جايگاه ويژه اي در اين بازار دست يافته اند. رشد روز افزون اين صندوق ها نمايانگر اقبال عمومي به آنها در عرصه اقتصاد ملي است. قابليت باز خريد سهام به وسيله صندوق يا به عبارت ديگر نقدينگي بالاي واحد هاي سرمايه گذاري صندوق ها و همچنين تنوع فعاليت بر اساس اهداف سرمايه گذاران، استفاده از مديريت تخصصي در اداره سبد، کاهش هزينه هاي کارگزيني و عملياتي در مقايسه با معامله هاي کوچک سرمايه گذاران، کاهش خطر سرمايه گذاري از راه مالکيت در سبد مالي متنوع، از جمله مزيت هايي است که باعث جلب مردم به سوي سرمايه گذاري در اين صندوق ها مي باشد. بديهي است هر چه ابزارهاي مالي مورد استفاده در اين نهاد که به صورت الگوهاي سرمايه گذاري مورد استفاده قرار مي گيرند، تنوع بيشتري داشته باشند و بتوانند به هدف ها، سليقه ها و روحيه هاي متنوع صاحبان پس انداز پاسخ مثبت دهند، زمينه مشارکت افراد بيشتري را فراهم کرده و باعث رونق بيشتر اقتصاد خواهند شد.
دو عامل بزرگ، موفقيت سرمايه گذاري در بازارهاي مختلف را به 100% نزديک مي‌کند.
سرمايه کلان
دانش و تخصص
همين دو عامل فلسفه به وجود آمدن موسسات مالي و اعتباري به نام صندوق سرمايه گذاري مشترک در سراسر دنيا شدند. اين موسسات عملکردي شبيه به بانکها دارند. سرمايه‌هاي خرد را از سراسر دنيا جمع آوري مي‌کنند و در رشته‌هاي تخصصي خود سرمايه گذاري مي‌کنند، که اين سرمايه گذاري معمولاً منجر به سود مي‌شود، که بخشي از اين سود به شرکت و بخش ديگري به سرمايه گذار تعلق مي‌گيرد.
صندوق سرمايه گذاري مشترک در اواسط دهه ???? در کشور آمريکا رواج پيدا کرد و از آن‌جا در بقيه جهان رايج شد.در ايران صندوقهاي سرمايه گذاري از سال ???? تاسيس شده‌اند. سازمان صادر کننده مجوز تاسيس صندوق سرمايه گذاري مشترک، سازمان بورس مي‌باشد. سه رکن اصلي هر صندوق سرمايه گذاري در ايران عبارت است از: مدير صندوق، متولي و ضامن. با توجه به اعتبار بالاي اين شرکتها و همچنين نظارت دقيق سازمان بورس بر اين شرکتها، ريسک نکول پول سرمايه گذاران در صندوق‌هاي سرمايه گذاري مشترک تقريباً به صفر رسيده است. با توجه به اهميت صندوق هاي سرمايه گذاري مشترک و همچنين جديد بودن آنها در کشور در اين تحقيق تلاش مي شود به بررسي اين صندوق هاي سرمايه گذاري از ابعاد مختلف پرداخته شود.
1-3 هدف تحقيق
هدف اصلي تحقيق امکانسنجي طراحي و تشکيل يک نهاد مالي براي توسعه بازار سرمايه با توجه ويژه به بورس کالا است که اين هدف در دل خود هم اهداف تشکيل صندوق مشترک سرمايه گذاري و هم اهداف بورس کالاي ايران را دارد.
1-3-1 اهداف صندوق سرمايه گذاري مشترک
هدف از تشکيل صندوق سرمايه گذاري مشترک يک پارچه کردن منابع سرمايه گذاران جزء و افراد غير حرفه اي، و در نهايت تشکيل سبدي از دارايي ها و مديريت اين سبد است.
1-3-2 اهداف بورس کالا
ايجاد بازاري قانون مند و سازمان يافته جهت تسهيل داد و ستد کالاها
سامان دهي بازار کالا از طريق مکانيزم اجرايي ناظر بر تعهدات و تضمين منابع طرفين معامله
کشف شفاف قيمت کالاها بر اساس تعامل و تقابل عرضه و تقاضا و نياز بازار
برقراري امکان اعمال مديريت ريسک در بازار
امکان انجام معاملات نقد، نسيه، سلف، آتي و اختيار با استفاده از ابزار هاي نوين مالي
توسعه سرمايه گذاري و فراهم سازي تسهيلات مالي براي خريد و فروش
اطلاع رساني درباره وضعيت بازار داخلي و خارجي کالاهاي پذيرش شده به منظور افزايش سطح دانش فعالان بازار

1-4 اهميت موضوع
امروز در کشورهاي پيشرفته جهان، به اقتصادي کارا و پويا گفته مي شود که بازارهاي آن کشور به خصوص بازار سرمايه آنها از يک هم پوشاني و توازن متعادل برخوردار باشند به طوري که در مواقعي که يکي از بازارهاي اقتصادي آن کشورها دچار رکود مي شود. ديگر بازارها با توجه به کارايي و پويايي خود سرمايه هاي خارج شده از آن بازار را به سمت خود جذب کنند از همين رو با افت يک بازار، ديگر بازارها کنترل گردش سرمايه ها و نقدينگي موجود در جامعه را در دست مي گيرند. به عنوان مثال در کشورهاي پيشرفته بورس هاي کالا همگام با بورس هاي اوراق بهادار در حرکتند و در زمان هايي که بازار سهام آن کشور ها با رکود مواجه مي شوند بازار هاي کالا نقدينگي خارج شده از بازار سهام را به سمت خود جذب مي کنند و البته اين امر مستلزم سودآور بودن و کارا بودن بازار کالا است که در مدت اخير نيز بوده است. برهمين اساس و با توجه به ارزش بالاي معاملات در بورس کالا کشور و بعضا حجم مناسب معاملات در برخي از کالاها در اين بورس، شايد ايجاد راهکاري به جهت حضور سرمايه گذاران خرد بورس اوراق بهادار در بورس کالاي کشور بتواند سبب پوياتر شدن اين بازار شود و اين بازار بتواند مکملي باشد براي بورس اوراق بهادار تا در زمان هايي که بازار سهام با رکود يا سکون مواجه است بورس کالا وظيفه جذب و ايجاد گردش نقدينگي را در اقتصاد کشور عهده دار شود. بنابراين اين ضرورت احساس مي شود که صندوق سرمايه گذاري مشترکي در بورس کالا همانند بورس اوراق بهادار متشکل از محصولات مختلف و نيز به صورت تک محصولي تشکيل شود تا سرمايه گذاران فارغ از نوع محصولي که در صندوق ها قرار دارد به سرمايه گذاري اقدام نمايند. بر اين اساس سرمايه گذاران هم از سود معاملات و افزايش قيمت محصولات بورس کالا سود برده اند و هم بورس کالا توانسته است نسبت به گذشته از پويايي و کارايي بيشتري برخوردار شود. از طرفي ديگر سرمايه گذاران بدون آنکه اقدام به خريد آهن، فولاد، ذرت و … به صورت فيزيکي نمايند از نوسانات اينگونه محصولات در بازار و افزايش سود اين صندوق ها منتفع خواهند شد.
با توجه به مطالب بيان شده در بالا مي توان به اهميت تشکيل صندوق مشترک در بورس کالا پي برد. براي تشکيل چنين صندوق مشترکي نياز به شناسايي ابعاد مختلف اين صندوق ها وجود دارد که در اين تحقيق به اين مهم مي پردازيم.

1-5 جنبه‌هاي جديد بودن و نوآوري در تحقيق
به طور کلي بورس کالا در ايران عمر کوتاهي دارد. اين بورس در سال 1382 در ايران تاسيس شد. در حالي که در کشورهاي پيشرفته از لحاظ مالي بورس کالا قدمتي در حدود 100 الي 150 سال دارد. در نتيجه بسياري از ابعاد اين بورس در ايران همچنان بسط پيدا نکرده و لزوم تحقيق بر روي اين زمينه به شدت احساس مي شود. مهمترين نوآوري اين تحقيق بررسي صندوق هاي مشترک کالا از جنبه هاي مختلف و طراحي صندوق مشترک سرمايه گذاري در بورس کالا مي باشد.

1-6 سوالات و فرضيه هاي تحقيق
مهمترين سوالات موجود در اين تحقيق را مي توان به صورت زير بيان نمود. در اين تحقيق تلاش مي شود به اين سوالات پاسخ داده شود:
آيا تشکيل صندوق سرمايه گذاري مشترک کالا در ايران امکان پذير مي باشد؟
اساسنامه و اميد نامه پيشنهادي چيست؟
با توجه به بنيادي بودن اين تحقيق و ماهيت طراحي آن فرضيه اي وجود ندارد.
1-7 روش گردآوري اطلاعات
روش گردآوري اطلاعات در اين تحقيق انجام مصاحبه با کارشناسان و خبرگان و مطالعه و مرور ادبيات در اين زمينه تحقيقاتي مي باشد.

1-8 نتيجه گيري
در اين فصل به بررسي کليات موضوع در زمينه اين تحقيق پرداخته شد. براي اين مهم ابتدا به بيان مسله پرداخته شد و فرضيات و سوالات اين تحقيق بيان شد. همچنين جنبه هاي نوآوري اين تحقيق در اين فصل بيان شد. ساختار اين تحقيق به صورت زير مي باشد:
فصل اول تحقيق شامل کليات مربوط به تحقيق مي باشد.درفصل دوم سوابق تحقيقاتي و مقالات منتشر شده در رابطه با موضوع تحقيق و انواع مدل هاي بررسي شده در تحقيقات مرور مي گردد..فصل سوم را به روش شناسي پژوهش اختصاص داده ودر فصل چهارم تجزيه وتحليل داده ها ارائه مي شود.همچنين فصل پنجم به جمع بندي و مطالعه مدل هاي ارائه شده و ارائه نتايج و پيشنهاداتي جهت تحقيقات آتي پرداخته ايم.

فصل دوم

مباني نظري و پيشينه تحقيق

2-1 مقدمه
صندوق هاي سرمايه گذاري مشترک نقش بسيار مهمي در جمع آوري سرمايه هاي خرد در بازارهاي سرمايه دارند. اين صندوق هاي مشترک با استفاده از توان و تخصص متخصصان سرمايه گذاري و جمع آوري سرمايه هاي خرد به توسعه بازارهاي مالي کمک مي کنند. سرمايه گذاران خرد به علت سرمايه کم و تخصص پايين توانايي تاثير گذاري در بازار و کسب سود کمي دارند از طرفي متخصصين سرمايه گذاري نيز از منابع مالي کافي براي سرمايه گذاري بهره مند نيستند. سرمايه هاي خرد مردم در صورتي که جذب بازارهاي سرمايه گردد مي تواند به رشد اقتصادي و توسعه اين بازارها کمک قابل توجهي نمايد. از طرف ديگر اين جذب سرمايه باعث کاهش نقدينگي و در نتيجه کاهش تورم نيز مي شود و البته سود مناسبي را نيز عايد سرمايه گذاران خرد مي نمايد. در نتيجه مي توان به اهميت و کاربرد صندوق هاي سرمايه گذاري پي برد. صندوق هاي سرمايه گذاري در بازار هاي سرمايه و بورس اوراق بهادار فعال هستند و به جذب سرمايه هاي خرد مي پردازند. بورس کالا نيز در سالهاي اخير در کشور تاسيس شده است و قابليت اين را دارد که صندوق هاي سرمايه گذاري در آن تشکيل شود. از اينرو در اين تحقيق تلاش مي شود به بررسي امکان تشکيل اين صندوق ها در اين تحقيق بپردازيم. در اين فصل تلاش مي شود مباني نظري مربوط به بورس کالا و صندوق هاي مشترک سرمايه گذاري را استخراج نماييم و همچنين به مرور ادبيات تحقيقات گذشته در اين زمينه اشاره نماييم.

2-2 بورس کالا
بازارهاي مالي به دو بخش عمده بازار پول و سرمايه تقسيم مي‌شوند؛ در بازار پول اسنادي مانند اوراق خزانه مورد معامله قرار مي‌گيرند، در اين بازار فعالان براي کسب سود اقدام به معامله مي‌کنند، متاعي را مي‌خرند يا به فروش مي‌رسانند، در اين بازارها واسطه‌ها و کارگزاران دخالت کرده يا حضور فعال دارند، اينها مورد معامله را براي خود نمي‌خرند يا نمي‌فروشند بلکه عمليات خريد يا فروش را براي ديگري انجام مي‌دهند، به عنوان مثال نماينده فروش اتومبيل يا بنگاه معاملات املاک که در هيچ کدام معامله براي کارگزار يا نماينده انجام نمي‌شود بلکه توسط کارگزار براي خريدار يا فروشنده صورت مي‌پذيرد.
آنچه در بورس کالا انجام مي‌شود شبيه معامله در بازار پول است. در بازارهاي مالي از نظر نوع و نحوه انجام معاملات و نيز خريداران و فروشندگان تفاوت‌هايي وجود دارد که سبب تفکيک بازارهاي مالي مي‌شوند. يک بخش ديگر بازار مالي بازار سرمايه يا بورس اوراق بهادار است. بازار اوراق بهادار به دو دسته بازارهاي اوليه و ثانويه تقسيم مي‌شود، از طرفي بازارهاي خارج از بورس هم داريم که در ايران به آن فرابورس مي‌گويند. بازارهاي مالي در تمام دنيا وجود دارند. در آمريکا 13 بورس منطقه‌اي فعاليت مي‌کنند که حدود 90 درصد از معاملات در سه بازار از اين 13 بازار انجام مي‌شود.
بورس کالا تعريفي مشابه تعريف بورس دارد؛ بورس کالا بازاري است تشکل و سازمان يافته که در آن به طور منظم کالاهاي معين با روش‌هايي از قبل تعريف شده مورد معامله قرار مي‌گيرند. در اين بازار تعداد زيادي عرضه‌کننده و خريدار از طريق کارگزاران اقدام به معامله مي‌کنند، در حال حاضر بورس کالا در ايران در چند حوزه فعاليت دارد که البته در حال گسترش در حوزه‌هاي ديگر نيز است، اين حوزه‌ها تحت عنوان رينگ‌هاي فلزات، پتروشيمي و معاملات مشتقه که فعلا منحصر به معاملات آتي سکه طلا است نام گذاري شده‌اند.
هرچند از نظر تئوري طبقه‌بندي‌هاي متعددي براي بورس كالا وجود دارد؛ اما با گسترش بازارها، عملا چندين نوع ازنظام هاي اقتصادي بورس كالا در قالب يك تشكل متمركز قرار گرفته است. به طور معمول بورس‌هاي كالايي را در کنار بورس‌هاي اوراق بهادار تعريف مي‌كنند. رسم است كه كالاهاي خام و فرآوري ‌نشده مانند فلزات، پنبه، گندم، برنج و… در بورس كالا داد و ستد ‌مي شوند.
يكي از مزاياي بورس كالا، حضور نهادهاي نظارتي و تنظيم‌گري است كه تمامي توليدكنندگان، مصرف‌كنندگان و تجار كالا با حضور اين نهادها، از مزاياي مترتب بر قوانين و مقررات حاكم بر بورس برخوردار مي‌شوند. به طور كلي، شركت‌كنندگان در بورس كالا به دو دسته تقسيم مي‌شوند. دسته اول كساني هستند كه مي‌خواهند از ريسك نوسان قيمتها در امان باشند و در بورس‌هاي كالا، به عنوان خطرپوش (Hedger) شناخته مي‌شوند، مانند توليدكنندگان كالا، مصرف‌كنندگان عمده و… . دسته دوم، بر خلاف گروه اول كساني هستند كه از نوسانات قيمت استفاده كرده و سود خود را حداكثر مي‌كنند. در بورس‌هاي كالا، اين گروه با نام سفته بازان (Speculator) معرفي مي‌شوند.
2-2-1 تاريخچه
سابقه بورس‌هاي کالايي به سال ???? در شيکاگوي آمريکا بازمي‌گردد. شيکاگو در آن زمان به عنوان مرکز مبادلات تجاري کشاورزان شهرهاي اطراف شناخته مي‌شد و در فصل برداشت، کشاورزان براي فروش محصولات زراعي مخصوصاً گندم، روانه اين شهر مي‌شدند. اين کشاورزان در تابستان به دليل مازاد عرضه، محدود بودن تعداد خريداران و فقدان انبارهاي مناسب، محصولات خود را به بهاي ناچيزي مي‌فروختند و حتي بخشي از آن را به درياچه ميشيگان مي‌ريختند. اما در ساير فصول به دليل محدوديت عرضه و نبود محصول، قيمت‌ها افزايش مي‌يافتند. بروز اين مشکلات در معاملات محصولات کشاورزي، فعالان اين بخش را به فکر انداخت که مکاني را تأسيس کنند تا خريداران و فروشندگان کالا بتوانند در يک چارچوب نظام‌مند، منصفانه، شفاف و رقابتي اقدام به خريد و فروش کالا نموده و از تأمين به موقع کالا در زمان تقاضا اطمينان حاصل کنند. نام اين مکان هيأت تجاري شيکاگو بود و به دنبال موفقيت آن، دومين بورس کالايي به نام بورس کالاي شيکاگو در سال ???? تأسيس شد. موفقيت بورس‌هاي کالايي در آمريکا باعث شد فعاليت اين نوع بورس‌ها در ساير کشورهاي توسعه‌ يافته گسترش يابد. در حال حاضر گروه بورس بازرگاني شيکاگو، بورس بين قاره‌اي، بورس فلزات لندن و بورس يورونکست از بزرگترين بورس‌هاي کالايي در جهان‌اند.
بورس‌هاي کالايي در کشورهاي در حال توسعه نظير چين، هند و برزيل اگرچه قدمت چنداني ندارند، ولي به دليل انجام اصلاحات اقتصادي در اين کشورها بورس‌هاي کالايي بسيار فعالي تشکيل شده‌اند، به طوري که در حال حاضر بورس‌هاي کالايي چين و هند از نظر حجم معاملات از بسياري از بورس‌هاي باسابقه‌ دنيا در کشورهاي اروپايي و آمريکاي شمالي پيشي گرفته‌اند.
از قديمي ترين آنها مي توان به موارد ذيل اشاره کرد:
1- بورس تجاري شيکاگو(CME) با 170 سال سابقه
2- بورس فلزات لندن (LME) با 130 سال سابقه
3- بورس کالاي نيويورک (NYMEX)
4- بورس کالاي توکيو(TOCOM)
5- بورس کالاي شانگهاي(SHFE)
6- بورس کالاي هند (MCX)
در ايران براي بهره‌مندي از کارکردهاي بورس‌هاي کالايي پس از تصويب قانون برنامه سوم توسعه، ايجاد اين بورس‌ها در دستور کار دولت قرار گرفت. اولين بورس کالايي کشورمان در شهريور ماه سال ?? تحت عنوان سازمان کارگزاران بورس فلزات تهران شروع به کار کرد. همان طور که از نام اين بورس مشخص است، در آن انواع فلزات پايه نظير فولاد، آلومينيوم و مس در قالب قراردادهاي نقد، سلف و نسيه معامله مي‌شدند. دومين بورس کالايي در شهريور ماه سال ?? به نام سازمان کارگزاران بورس کالاي کشاورزي ايران تشکيل شد. اين بورس با ساختاري مشابه بورس فلزات اقدام به پذيرش کالاهاي کشاورزي از قبيل گندم، جو، ذرت، کنجاله‌ها، خرما و کالاهاي ديگر در قالب قراردادهاي نقد، سلف و نسيه مي‌کرد. با تصويب قانون جديد بازار اوراق بهادار در سال ?? و تصميم شوراي عالي بورس، سرانجام بورس‌هاي فلزات و کشاورزي در يکديگر ادغام و بورس واحدي با عنوان بورس کالاي ايران تشکيل شد. اين ادغام در واقع همسو با تجربه جهاني در ادغام بورس‌ها انجام شد، چرا که با ادغام بورس‌ها، هزينه‌هاي معاملاتي به حداقل ممکن کاهش مي‌يابند. بر اساس قانون بازار اوراق بهادار مصوب سال ??، شوراي عالي بورس بالاترين رکن بازار اوراق بهادار است که سياست گذاري‌هاي کلان بازار را بر عهده دارد و سازمان بورس و اوراق بهادار به عنوان مقام ناظر اين بازار است. شورا و سازمان در راستاي حمايت از حقوق سرمايه‌ گذاران و با هدف ساماندهي، تدوين مقررات و توسعه‌ بازار شفاف، منصفانه و کارا و به منظور نظارت بر حُسن اجراي قانون تشکيل شده‌اند، ضمن اين که بورس کالاي ايران بازاري متشکل و “خودانتظام” است که ضوابط و استانداردهاي حرفه‌اي و انضباطي را پس از تأييد سازمان يا شورا اجرا مي‌کند.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

هم‌اکنون در بورس کالاي ايران بيش از ??? کالاي پايه شامل انواع فلزات از قبيل مقاطع فولادي، شمش آلومينيوم و فرآورده‌هاي مسي، انواع محصولات کشاورزي از جمله گندم، جو، ذرت و کنجاله‌ها، انواع محصولات پتروشيمي و فرآورده‌هاي نفتي از قبيل نفت خام، نفت کوره، بنزين، انواع پليمرها، مواد شيميايي و قير و همچنين فلزات گران‌بها از جمله سکه توسط معامله‌گران داد و ستد مي‌شوند. در سال ?? ارزش مجموع خريد و فروش کالاها در بورس کالاي ايران به بيش از ??? تريليون ريال رسيد. اين رقم به تنهايي مي‌تواند نشان دهنده گستردگي فعاليت بورس کالاي ايران و عمق معاملات اين بورس باشد.
2-2-2 اهداف بورس کالا
از مهمترين اهداف بورس کالا مي توان به موارد زير اشاره نمود:
ايجاد بازاري منسجم ، سازمان يافته و قانونمند براي تسهيل داد و ستد نقدي و آتي كالا ، که در آن قيمت ها به صورت شفاف و در اثر تقابل آزاد عرضه و تقاضا کشف مي شود
سامان دهي بازار كالاهاي خاص نظير محصولات فلزي کشاورزي ، انرژي و پتروشيمي از طريق مكانيزم اجرائي ناظر بر تعهدات و منافع طرفين معامله
كشف قيمت كالاها براساس تعامل و تقابل عرضه و تقاضا و نياز بازار
حذف واسطه گري و واسطه هاي غيرضروري در معاملات و خريد و فروش مستقيم بين فروشنده و خريدار
كاهش نوسانات مخل بازار و امكان انتقال ريسك
كاهش ريسک بين فروشنده و خريدار به دليل اجراي عمليات از طريق اتاق پاياپاي
امكان انجام معاملات نقدي و آتي كالا با استفاده از ابزارهاي مناسب
فراهم سازي تسهيلات مالي براي خريد و فرو.
تحليل آماري وضعيت بازار و ارائه خدمات مشاوره در پيش‌بيني نوسانات بازار كالاها به منظور كمك به طرفين معاملات در برنامه ريزي و انجام به موقع تعهداتشان
حرکت از يک بازار سنتي به سمت بازار مدرن سرمايه و کالا و تعامل بهتر و قوي تر با بازارهاي بين المللي
استفاده از مكانيزم فروش سلف در جهت كسب نقدينگي براي بنگاه هاي توليدي
استفاده از مكانيزم معاملات آتي در جهت كاهش ريسك بازار و نيز رونق بخشيدن به بازار كالا و حفظ منافع توليد كنندگان و مصرف كنندگان
2-2-3 مزايا و معايب بورس کالا
1- اولين مزيت بورس ايجاد اطمينان در بين طرفين معامله است. هيچ معامله‌اي بدون اطمينان فيمابين طرفين يا صورت نمي‌گيرد يا داراي ريسک بالايي است، اما اين عنصر اطمينان مربوط به چيست؟ اولا کالايي که در بورس در معرض عرضه قرار مي‌گيرد مراحلي را طي مي‌کند که حاکي از اصالت کالا است.
ثانيا فروشنده يا عرضه‌کننده کالا نيز از نظر اصالت مورد تاييد قرار مي‌گيرد. به همين دليل است که عامل انجام و سازمان يافتگي در اين بازار وجود دارد.
ثالثا پرداخت وجه و تسويه کالاي مورد معامله بدون هيچ نگراني براي خريدار و فروشنده از طريق اتاق پاياپاي انجام مي‌شود. پس ريسک پرداخت و تسويه وجه نيز وجود نخواهد داشت.
2-مزيت ديگر بورس کالا و انجام معامله در آن، کشف نرخ است. دربورس کالا کشف نرخ بر اساس عرضه و تقاضا صورت مي‌گيرد. بورس باعث مي‌شود بازارهاي ناکارا کارآمد شده و کشف نرخ بر اساس رقابت بين تعداد زيادي عرضه‌کننده و خريدار صورت پذيرد. اگر هر عاملي بر نرخ کالا موثر باشد در اين بازار تاثير خود را در قالب قيمت و به طور شفاف نشان خواهد داد.
3- مزيت ديگر بورس کالا شفافيت است. در اين بازار تعداد خريداران و فروشندگان و نرخ‌هاي پيشنهادي هر يک و نرخ‌هاي مورد معامله به طور شفاف در معرض ديد همگان قرار مي‌گيرد و اسناد و مدارک صادره مبني بر خريد و فروش از اصالت برخوردار است. در بورس کالا نمي‌توان معاملات سوري انجام داد يا قيمت‌ها را دستکاري کرد، بنابراين عنصر شفافيت براي استفاده‌کننده مهم و اطمينان آنان را جلب مي‌کند اين استفاده کنندگان مي‌توانند مقام‌هاي ناظر يعني دولت و سهامداران باشند.
4- مزيت ديگر بورس کالا جبران خسارت خريدار يا فروشنده در صورت عدم انجام به تعهد خود است که اين امر در بازارهاي خارج در بورس کالا وجود ندارد. جبران خسارت در تحويل کالا يا در تسويه کالا از محل تضامين عرضه‌کننده يا خريدار يا کارگزاران و از طريق اتاق پاياپاي انجام مي‌شود و نيازي به اقامه دعوي در مراجع قضايي و طي مراحل طولاني را ندارد.بنابراين عنصر ريسک معاملات از طريق تضامين طرفين به شدت کاهش مي‌يابد.
5-مزيت ديگر بورس کالا مي‌تواند تامين مالي باشد. معاملات در بورس هم از طرف خريدار هم از طرف فروشنده مي‌تواند به صورت تسويه سلف يا خريد سلف باشد از طرفي بانک‌ها بر اساس اسناد صادره توسط کارگزاري‌ها مبني بر انجام معامله در بورس با سهولت بيشتري وام به خريدار اعطا مي‌کنند چون از صحت معامله اطمينان دارند.
6-مزيت ديگر بورس کالا ارائه اطلاعات از روند نرخ‌ها و معاملات و انجام تحليل‌هاي اقتصادي است.
7- مزيت ديگر معامله يا عرضه از طريق بورس کالا معرفي عرضه‌کننده به تعداد زيادي خريدار داخلي و خارجي است که اين عمل در حالت عادي احتياج به تبليغات گسترده دارد.
8- مزيت ديگر بورس کالا بيان وضعيت اقتصادي کشور در قالب قيمت‌هاي مورد معامله است. بر اساس روند معاملات و مشاهده قيمت‌ها تصميم‌گيري براي فعالان اقتصادي براساس اطلاعات و مستندات صحيح صورت مي‌گيرد.
9- مزيت ديگر بورس که از فحواي مطالب فوق نيز استنباط مي‌شود انجام معاملات مکانيزه است. در واقع ما از بازار‌هاي سنتي به بازارهاي مکانيزه و پيشرفته حرکت مي‌کنيم.
10- مزيت ديگر معامله در بورس کالا براي عرضه‌کننده استفاده از ماده 6 قانون توسعه ابزارهاي جديد معادل 10 درصد از ماليات درآمد حاصل از فروش کالاهايي است که در بورس کالا پذيرفته شده‌‌اند، است.
از معايب و محدوديت هاي اين بورس مي توان به موارد زير اشاره نمود:
1-کساني مي‌توانند از بورس کالا، کالا خريداري کنند که حجم خريدشان از حد معيني مثلا 20 يا 110 يا 220 تن در رينگ‌هاي مختلف کمتر نباشد.
2- برخي کالا‌ها در بورس کالا به صورت سبد عرضه مي‌شود و امکان انتخاب براي خريدار وجود ندارد.
3- کساني که به دنبال عدم شفافيت هستند انجام معامله در بورس کالا را نمي‌پسندند، اينها کساني هستند که به دنبال فرار مالياتي هستند.
4- عرضه کنندگان موظف به عرضه به صورت دائم هستند و در صورت وقفه در عرضه از بورس کالا اخراج مي‌شوند.

2-3 انواع قراردادهاي قابل معامله در بورس کالا
در اين قسمت به معرفي انواع قرارداد هاي قابل معامله در بورس کالا مي پردازيم. اين قراردادها به عنوان ابزارهاي مالي شناخته مي شوند.


دیدگاهتان را بنویسید