2-8-2- تعيين صلاحيت اوليه پيمانكاران در تركيه38
2-8-3- رويكردهاي انتخاب پيمانكار در انگليس39
2-9- جمعبندي40
فصل 3: روش تحقيق42
3-1- مقدمه43
3-2- روش انجام تحقيق43

3-3- مراحل انجام پژوهش46
3-4- ابزار گردآوري داده‏ها46
3-5- روايي و پايايي پژوهش46
3-6- جامعه آماري پژوهش48
3-7- نمونه آماري48
3-8- تکنيک‌ها‌ي تصميم‌گيري رياضيMCDM49
3-9- ارزيابي و بررسي مدل‌ها‌ي MADM50
3-10- علم مديريت فازي51
3-10-1- اعداد فازي و عمليات جبري53
3-10-2- اعداد فازي ذوزنقه اي ومثلثي54
3-10-3- متغير‌ها‌ي کلامي54
3-11- معرفي تکنيک دلفي55
3-12- مراحل اجراي روش دلفي فازي58
3-13- معرفي تكنيک AHP61
3-14- معرفي تکنيک PROMETHEE65
3-14-2- رتبه بندي کامل PROMETHEE-278
3-15- قلمرو مکاني پژوهش80
3-15-1- پروژههاي عمراني81
3-15-2- چشم انداز84
3-16- جمع‌بندي85
فصل 4: تجزيه و تحليل86
4-1- مقدمه87
4-2- انتخاب خبرگان:87
4-3- مراحل اجرا87
4-3-1- نهاييسازي معيارهاي موثر در ارزيابي و رتبهبندي پيمانکاران پروژههاي عمراني88
4-3-2- وزندهي به معيارهاي انتخاب شده توسط تکنيک فرايند تحليل سلسله مراتبي فازي119
4-3-3- رتبهبندي پيمانکاران با روش PROMETHEE فازي128
4-4- جمع بندي140
فصل 5: نتيجه گيري وپيشنهادات142
5-1- مقدمه143
5-2- نتايج ويافته‌ها‌ي تحقيق143
5-2-1- نتايج مربوط به تعيين شاخص‌ها‌ي اولويت بندي143
5-2-2- نتايج حاصل از پياده سازي مدل پيشنهادي144
5-3- مزاياي الگوريتم پيشنهادي147
5-4- پيشنهاداتي به منظور بهبود کاربرد الگوريتم پيشنهادي در رتبهبندي پيمانکاران148
5-5- پيشنهاداتي جهت کاربرد نتايج تحقيق148
5-6- پيشنهادهايي براي پژوهشهاي آتي149
5-7- جمع بندي149
فهرست شکلها
شکل 3-1 انواع روشهاي تصميم‌گيري MADM(آذر، رجب زاده،1381)51
شکل 3-2 الگوريتم اجراي روش دلفي فازي – منبع: (جعفري و منتظر، 1387)58
شکل 3-3 تابع ارجحيت73
شکل 3-4 توابع ارجحيت معمول74
شکل 3-5 گراف خارجرتبه اي ارز ش گذاري شده77
شکل 3-6 جريان خارجرتبه اي، PROMETHEE77
فهرست جدولها
جدول 2-1 مشخصات روششناسيهاي انتخاب پيمانکار (1998، Holt)26
جدول 2-2 مدلهاي انتخاب پيمانکار (2006، Anagnostopoulos and Vavatsikos)29
جدول 2-3 مقايسه ميان مدلهاي ارزيابي مقدماتي پيمانکاران (Sawalhi et al.,2007 )31
جدول 3-1 ارزيابي67
جدول 3-2 وز ن هاي اهميت نسبي71
جدول 3-3 پروژههاي راهسازي ملي در دست اقدام (تفويض شده به استان)81
جدول 3-4 مهمترين پروژههاي احداث و بهسازي راههاي اصلي و فرعي در دست اقدام از محل اعتبارات استاني82
جدول 3-5 مهمترين پروژههاي احداث و بهسازي راه روستايي در دست اقدام (از منابع استاني و ملي استاني شده)83
جدول 3-6 مهمترين پروژههاي راهداري در دست اقدام اداره کل راه و شهرسازي استان يزد84
جدول 4-1 معيارها88
جدول 4-2 طيف و امتيازبندي پرسشنامه براي شناسايي معيارهاي موثردر ارزيابي و رتبهبندي پيمانکاران پروژههاي عمراني90
جدول 4-3 تبديل امتيازهاي قطعي معيارهاي به مقادير فازي90
جدول 4-4 طيف، امتياز، عدد فازي و مقدارفازي زدايي شده پرسشنامه91
جدول 4-5 نتيجه مرحلهي نخست نظرخواهي از خبرگان93
جدول 4-6 نتيجه مرحلهي دوم نظرخواهي از خبرگان101
جدول 4-7 محاسبهي اختلاف نظر در مراحل اول و دوم توزيع پرسشنامه107
جدول 4-8 محاسبهي اختلاف نظر در مراحل دوم وسوم توزيع پرسشنامه110
جدول 4-9 محاسبهي اختلاف نظر در مراحل سوم وچهارم توزيع پرسشنامه114
جدول 4-10 محاسبهي اختلاف نظر در مراحل چهارم وپنجم توزيع پرسشنامه115

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جدول 4-11 تعريف حد قابل قبول براي انتخاب معيارها116
جدول 4-12 ميانگين نهايي معيارها117
جدول 4-13 طيف 9 گزينه اي ساعتي مورد استفاده در پژوهش- منبع: قدسيپور (1384)119
جدول 4-14 ماتريس تلفيق شدهي نظر خبرگان121
جدول 4-15 ماتريس مقادير Z براي معيارها123
جدول 4-16 محاسبه مقادير کلي Z براي معيارها124
جدول 4-17 وزن نهايي معيار125
جدول 4-18 وزن نرمال هر معيار127
جدول 4-19 طيف زباني ارزيابي (Bilsel et al.2006)129
جدول 4-20 ميانگين نظرات خبرگان131
جدول 4-21 اطلاعات معيارها136
جدول 4-22 تابع ترجيحي گزينه A1 نسبت به گزينههاي ديگر136
جدول 4-23 تابع ترجيحي گزينه A2 نسبت به گزينههاي ديگر137
جدول 4-24 تابع ترجيحي گزينه A3 نسبت به گزينههاي ديگر137
جدول 4-25 تابع ترجيحي گزينه A4 نسبت به گزينههاي ديگر137
جدول 4-26 تابع ترجيحي گزينه A5 نسبت به گزينههاي ديگر138
جدول 4-27 تابع ترجيحي گزينهA6 نسبت به گزينههاي ديگر138
جدول 4-28 شاخص ترجيحي تجمعي گزينهها139
جدول 4-29 جريان رتبهبندي مثيت و منفي گزينهها139
جدول 4-30 جريان خالص رتبهبندي140
جدول 5-1 وزن شاخصها146
چکيده
شتاب روز افزون روند رشد و توسعه و همچنين پيچيدهتر شدن پروژههاي صنعتي همگام با پيشرفت علوم و تکنولوژي ، موجب گشته تا مسأله و فرايند انتخاب پيمانکار به عنوان عاملي مهم و کليدي در ارتباط با موفقيت طرحهاي صنعتي محسوب گشته و محققين و صاحبان صنايع رويکردي هرچه تخصصيتر را در ارتباط با اين مقوله در پيش گيرند ، انتخاب پيمانکار شايسته و واجد صلاحيت ، يک مسأله تصميم گيري چند معياره بوده و اولين گام جهت اجراي يک پروزه صنعتي در قالب هزينه، مدت و کيفيت مطلوب ميباشد.
در پژوهش حاضر تلاش شده است تا با استفاده از تکنيک PROMETHEE فازي، انتخاب شايستهترين پيمانکار در اداره کل راه و شهرسازي استان يزد انجام گيرد. در اين راستا ابتدا ضمن بررسي گسترده پيشينه موضوع، مهمترين معيارها و شاخصهاي پيشنهادي شناسايي و دستهبندي شدند و سپس با کمک تکنيک دلفي فازي معيارها و شاخصهاي اصلي تعيين گشته، در گام بعدي با استفاده از روش AHP فازي، وزن معيارهاي تصميمگيري تعيين گرديده ، سپس نوع تابع ترجيحي هر شاخص و آستانه بيتفاوتي و آستانه برتري آن مشخص شدند و با استفاده از اين مقادير و با فرض خنثي بودن ديدگاه تصميم گيرنده در ارتباط با ريسک با بهرهگيري از روش PROMETHEE فازي، شرکتهاي پيمانکاري شرکت کننده در مناقصه مورد نظر رتبهبندي شدند و مناسبترين پيمانکار جهت اجراي پروژه مربوط تعيين گرديد.
کلمات کليدي: انتخاب پيمانکار، معيارها و شاخصهاي انتخاب پيمانکار، PROMETHEE فازي
فصل 1: کليات پژوهش
1-1-
مقدمه
فرايند انتخاب پيمانکاران با ريسک بالايي براي کارفرماها همراه ميباشد، از اين رو کارفرماها همواره تلاش ميکنند که از ميزان ريسک موجود بکاهند. در ابتدا پيمانکاران را بر مبناي کمترين قيمت پيشنهادي انتخاب ميکردند که اين موضوع باعث بروز مشکلاتي در حين اجراي پروژهها ميشد. کار فرمايان براي رفع چنين مشکلي نياز به يک فيلتر براي جلوگيري از ورود پيمانکاران فاقد صلاحيت به مناقصه دارند.
حجم فعاليتهاي عمراني از جمله شاخصهاي اساسي رشد و توسعه محسوب ميشود. سالانه هزاران ميليارد ريال از سرمايههاي ملي کشورمان در بخشهاي دولتي و خصوصي به صورت مستقيم يا غيرمستقيم صرف عمران و ايجاد تأسيسات زير بنايي کشور ميشود. در يک طرح عمراني بيشترين مقدار سرمايهگذاري در مرحلهي اجراي طرح انجام ميگيرد (عباس نيا و همکاران، 1384).
با توجه به آمار ارائه شده از سوي سازمان مديريت و برنامهريزي در طول سالهاي اخير مشاهده ميشود، 10 درصد مشکلات اجرايي ناشي از عدم صلاحيت پيمانکاران مي باشد (رجايي و حضرتي، 1387).
يکي از علل اصلي از بين رفتن منابع مالي و شکست در پروژههاي عمراني انتخاب نادرست پيمانکاران در پروژهها ميباشد. در اين رابطه معرفي و انتخاب صحيح پيمانکاران در پروژههاي عمراني به عنوان يک راهکار اساسي براي جلوگيري از هدر رفتن منابع ملي تلقي ميشود. با انتخاب پيمانکار اصلح، ريسک اتلاف منابع از لحاظ هزينه، زمان به حداقل ميرسد همچنين موجب افزايش کيفيت اجرايي پروژهها و ايمني در حين اجرا و يا بعد از اجرا خواهد شد (عباس نيا و همکاران، 1384).
براي نيل به اين منظور دو راهکار جديد براي حل مشکل ارائه شده است. تغيير روند برگزاري مناقصهها و تعيين صلاحيت پيمانکاران قبل از برگزاري مناقصه دو رويکرد مذکور ميباشد (عباس نيا و همکاران، 1384).
طبيعت چنين تصميمگيريهايي پيچيده ميباشد و در اين رابطه عوامل کمّي و کيفي زيادي براي ارزيابي صلاحيت پيمانکاران مورد استفاده قرار ميگيرد. با توجه به مطالب مذكور و در نظر گرفتن اين نكته كه مديريت ارزيابي و انتخاب پيمانكار براي واگذاري پروژههاي عمراني، يك قسمت اساسي از فرآيند ساخت و ساز است، اين تحقيق به شناسايي ابعاد و عوامل اثرگذار بر انتخاب پيمانكار و اولويت بندي و انتخاب پيمانكار اصلح با استفاده از روش PROMETHEE در اداره کل راه و شهرسازي استان يزد ميپردازد.
1-2- پرسش اصلي تحقيق
سوالهاي اين تحقيق عبارتند از:
1 – معيارهاي موثر بر رتبه بندي پيمانكاران پروژههاي عمراني كدامند؟
2 – رتبه بندي پيمانكاران پروژههاي عمراني اداره كل راه و شهر سازي استان يزد چگونه است؟
1-3- اهداف علمي
تجربه نشان داده است قبول و انتخاب پيمانكاران با قيمت حداقل پيشنهادي در مناقصات و يا قبول پيمانكاران با تخفيفهاي غير منطقي نسبت به بر آورد هاي اوليه كار فرما و مشاور هم باعث تطويل بيرويه مدت پيمان گرديده و هم در نهايت باعث بالا رفتن هزينههاي طرحهاي عمراني بوده است چه در اين مسير به علت عدم كار آيي و توان پيمانكاران، كار فرما يا بايستي نسبت به خلع يد پيمانكار اقدام كند كه اين امر بسيار زمان بر بوده، يا در مقاطع حساس اجراي پروژه تسليم شرايط پيمانكار گردد و نسبت به ترميم قيمت اقدام نمايد كه اين امر نيز پي آمد تطويل مدت و مبلغ اضافي در طرح خواهد بود با توجه به موارد بالا شناسايي شاخص هاي كمّي و كيفي موثر بر صلاحيت پيمانكاران پروژههاي عمراني و ميزان اهميت هر يك از شاخصها و ارزيابي و اولويت بندي پيمانكاران از اهداف اين پژوهش ميباشد.
1-4- اهداف کاربردي
به طور متوسط حدود 15 درصد از توليد ناخالص ملي در جهان صرف اجراي پروژهها ميشود و حدود 10 درصد اقتصاد جهاني در اين صنعت جريان دارد. از آنجا که حجم بسيار قابل ملاحظه صنعت، پروژههاي عمراني است اهميت آن در اقتصاد جهاني کاملا مشهود است (سازمان برنامه و بودجه، 1378). از طرف ديگر در اقتصاد توسعه از آنجا که سرمايه گذاريهاي دولت، صرف گسترش ظرفيت هاي توليدي، زير بنايي و به طور کلي زير ساختها ميشود. پروژهها لبه برنده و کارساز هر کشور تلقي ميشود اما شرط لازم اين است که هزينههاي دولت از يک سو صرف اجراي پروژههاي مناسب و ارزيابي شده شود و از سوي ديگر اين پروژهها براي اجرا به پيمانکار مناسب سپرده شود. پيمانكار در هر پروژهي عمراني نقش اصلي و اساسي را ايفا مي كند انتخاب پيمانكار جزء تصميمات كليدي مديران و تصميمگيرندگان به شمار ميرود. نتايج اين تصميمات اثر مهمي بر اجراي پروژه از لحاظ زماني، کيفيت و هزينه ميگذارد (رجائي و حضرتي،1387). ارزيابي پيمانکاران و رتبه بندي آنان بر اساس معيارهاي صحيح باعث حذف پيمانكاران ناكارامد از فرآيند مناقصه خواهد شد.
1-5- ضروريات خاص انجام تحقيق
با توجه به مواردي كه در بالا به آن اشاره شد ارزيابي پيمانكاران و رتبه بندي آنان بر اساس معيارهاي صحيح در طرحهاي عمراني امري مهم و الزامي ميباشد در اين پژوهش به دنبال آن هستيم كه در ابتداي امر شاخص هاي كمّي و كيفي موثر بر صلاحيت پيمانكاران راشناسايي كنيم سپس ميزان اهميت هر يك از شاخص ها را بسنجيم و در نهايت اولويت بندي پيمانكاران و شناسايي پيمانكار اصلح را انجام دهيم.
1-6- بهره وران
در اين پژوهش پس از شناسايي شاخصهاي موثر بر انتخاب پيمانكار، ميزان اهميت شاخصها تعيين و اولويتبندي پيمانكاران با استفاده از روش تصميمگيري PROMETHEE فازي (كه كمتر بر روي مسأله انتخاب پيمانكار پياده شده است) در اداره كل راه و شهر سازي استان يزد پيادهسازي ميگردد.
1-7- نوع روش تحقيق
نوع تحقيق بر اساس هدف کاربردي ميباشد و بر اساس چگونگي به دست آوردن داده‌ها‌ي مورد نياز، تحقيق حاضر از نوع توصيفي واز شاخه پيمايشي محسوب ميشود.
1-8- روش گرد آوري دادهها
جهت گرد آوري داده هاي مورد نياز براي پژوهش، مطالعات کتابخانه اي و ميداني به صورت زير انجام ميگردد.
1 – بررسي ادبيات موضوع و استخراج شاخصهاي اوليه بر اساس پيشينه تحقيق
2 – نظرسنجي از خبرگان
3 – تصويب معيارها پس از دخيل كردن معيارهايي که از طريق پيشينه تحقيق و نظرسنجي از خبرگان به دست ميآيد. سپس پيمانكاران منتخب به كمك روش PROMETHEE رتبهبندي ميشوند.
1-9- ابزارهاي گردآوري دادهها
از آنجا كه شاخصهاي ارزيابي هر سيستم، بسته به اهداف اصلي ايجاد آن و وظايف مهم مورد انتظار از آن سيستم و همچنين عوامل تاثيرگذار و نوع هزينههاي انجام شده متفاوت خواهد بود لذا براي شناسايي شاخصهاي موثر در انتخاب پيمانكاران پروژ هاي عمراني گامهاي ذيل برداشته ميشود. ابتدا با مراجعه به پيشينه مطالعات انجام شده در اين زمينه تعدادي شاخص شناسايي ميشوند و براي اطمينان از موثر بودن شاخصهاي شناسايي شده در فرايند انتخاب پيمانكار پرسشنامهاي تهيه و ميان خبرگان توزيع ميشود با جمعآوري پرسشنامهها، تمام شاخصهاي موثر بر انتخاب پيمانكار مشخص ميشوند. در گام بعد به منظور تعيين ميزان اهميت هر يك از شاخصها پرسشنامه مقايسات زوجي ميان شاخصها طراحي ميشوند با جمعآوري نظر خبرگان و استفاده از فرايند تحليل سلسله مراتبي وزن نسبي هر شاخص تعيين ميشود.
1-10- روش تجزيه و تحليل دادهها
دراين پژوهش ابتدا معيارها و شاخصهاي کمّي و کيفي موثر در ارزيابي پيمانکاران شناسايي ميشوند و به كمك روش دلفي نهايي خواهد شد. سپس به منظور تعيين ميزان اهميت هر يک از شاخصها پرسشنامه مقايسات زوجي ميان شاخصها طراحي ميشود و با جمعآوري نظر خبرگان و استفاده از فرايند تحليل سلسله مراتبي، وزن نسبي هر شاخص تعيين ميشود سپس به کمک روش PROMETHEE به رتبهبندي پيمانکاران پرداخته و در نهايت پيمانکار اصلح شناسايي ميشود.
1-11- شرح واژه‌ها‌ و اصطلاحات به کار رفته در پژوهش
در اين قسمت برخي از وازههاي بهکار رفته در پژوهش توضيح داده خواهد شد.
کارفرما
شخص‌ حقوقي‌ است‌ که‌ يک‌ سوي‌ امضاکننده‌ پيمان‌ است‌ و عمليات‌ موضوع‌ پيمان‌ را براساس‌ اسناد و مدارک‌ پيمان، به‌ پيمانکار واگذار کرده‌ است. نمايندگان‌ و جانشينهاي‌ قانوني‌ کارفرما، در حکم‌ کارفرما هستند.
مشاور
مهندس‌ مشاور، شخص‌ حقوقي‌ يا حقيقي‌ است‌ که‌ براي‌ نظارت‌ در اجراي‌ کار، در چارچوب‌ اختيارات‌ تعيين‌شده‌ در اسناد و مدارک‌ پيمان، از سوي‌ کارفرما به‌ پيمانکار معرفي‌ مي‌شود.
پيمانکار
شخص‌ حقوقي‌ يا حقيقي‌ است‌ که‌ سوي‌ ديگر امضاکننده‌ پيمان‌ است‌ و اجراي‌ موضوع‌ پيمان‌ را براساس‌ اسناد و مدارک‌ پيمان، به‌عهده‌ گرفته‌ است. نمايندگان‌ و جانشينهاي‌ قانوني‌ پيمانکار، در حکم‌ پيمانکارند.
اداره کل راه و شهرسازي استان يزد
ساختار و چارچوب اداره کل راه و شهرسازي استاني يزد برگرفته از ساختار نهاد بالادستي آن يعني وزارت راه و شهرسازي مي‌باشد.
منطق فازي
منطق فازي شامل طيف وسيعي از تئوري‌ها‌ وتکنيک‌ها‌ ميشود که براساس چهار مفهوم بيان شده است که اين چهار مفهوم شامل: مجموعه‌ها‌ي فازي، متغيرهاي کلامي، توزيع احتمال و قوانين اگر آنگاه فازي ميباشد (Yen and Langan, 1999).
روش PROMETHEE
روش PROMETHEE سرواژه عبارت “روش سازماندهي به رتبهبندي ترجيحي جهت ارزيابي بهتر” است اين روش توسط دو استاد بلژيکي به نام جي.پي. برنز و بي. مارشال در دهه 1980 ارائه شد. در ارزيابي تعدادي گزينه بر اساس تعدادي معيار، بايد نوع شاخص، تابع برتري، آستانه بيتفاوتي و آستانه برتري مشخص شود.
فصل 2: مروري بر ادبيات موضوع
2-1- مقدمه
سيستم مناقصه ريشه عميقي در سنت آمريکا دوانده است. هارپ (1988) نشان ميدهد که اين سيستم از سال 1847 در ايالت نيويورك به کار گرفته ميشده است. کاربرد اصلي اين روش نيز در مناقصات بزرگراهها و پلها در اين ايالت بود.
ايده اصلي اين روش بر اين پايه بود که سيستم تعيين برنده مناقصه با کمترين قيمت پيشنهادي، بخش عمومي را از افراط، فساد و ساير رفتارهاي ناشايستي که ممکن بود به وقوع بپيوند، محافظت ميکند. تابع اوليه نياز به اين سيستم نيز براي اطمينان کارفرمايان از رسيدن به بهره‌برداري و دريافت سود پروژه، با کمترين هزينهاي که ميتواند اجرا شود، بود (انجي و اسکيتمور، 2001). با گذشت سالها تغييراتي براي پذيرش اين سيستم اعمال شد. بخشي براي انتخاب قابل قبول بودن پيشنهاددهنده و ميزان علاقه عمومي براي کنترل توانايي برنده مناقصه به آن اضافه گرديد. ساير عناصر بهبود دهنده شامل تهيه ليست پيمانکاران حائز صلاحيت و عناصري در اين محدوده ميبود. اگر چه عقيده اصلي از قرن نوزدهم دست‌نخورده باقي‌مانده است، اما اين نکته جالب توجه است که تمامي کشورها، برنده با کمترين قيمت را قبول ندارند (Palaneeswaran & Kumaraswamy,2001). کشورهاي اندکي مانند ايتاليا، پرتقال و پرو سيستمي را انتخاب ميکنند که پيشنهاددهنده موفق مسلماً شخص داراي کمترين پيشنهاد نيست. فلسفهاي که در اينجا وجود دارد اين واقعيت است که بهترين پيشنهاد، قابل قبول‌ترين آن است نه کمترين آن و اين نزديکترين به ميانگين پيشنهاد‌هاي رسيده ميباشد (هاتوش و اسکيتمور،1997)؛ اما اين روند مناقصات در کل داراي معايبي است که مزاياي آن را تحت شعاع قرار مي‌دهد. يعني با توجه به اين نکته که کار را از هرگونه فشاري (سياسي، اقتصادي، عمومي) محافظت مي‌کند، به دليل اينکه پارامتر تصميمگيري، قيمت پيشنهادي هست، ممکن است موجب بروز مشکلاتي در زمينه زمان، کيفيت، ايمني و … گردد. بر اين اساس، سيستم مناقصه چند پارامتري مطرح گرديد که علاوه بر هزينه اجرا، ساير عوامل دخيل بر اجراي پروژه نيز در نظر گرفته مي‌شود. در اين روش عقيده بر اين است که پيمانکاري يک پروژه را به خوبي به اتمام مي‌رساند که ترکيب مناسبي از کليه عوامل دارا باشد؛ بنابراين با توجه به مشکلات يادشده روش‌هاي چند پارامتري براي تشخيص و صلاحيت پيمانکاران مورد استفاده قرار گرفت. اين مساله در حالتهاي مختلفي توسط محققين مورد عمل قرار گرفته است.
2-2- مراحل اجراي پروژه
يک‌ پروژه‌ مجموعه‌اي‌ از فعاليت‌هاست‌ که‌ براي‌ دستيابي‌ به‌منظور يا هدف‌ خاصي‌ انجام‌ مي‌گيرند. پروژه‌ها شامل‌ فعاليتهايي‌ هستند که‌ بايد در تاريخهاي‌ معين، با هزينه‌هايي‌ معين‌ و کيفيت‌ تعيين‌شده‌اي، اجرا شوند. ‌لازمه‌ موفقيت‌ هر پروژه، دستيابي‌ توأمان‌ به‌ هر سه‌ عامل‌ زمان، هزينه‌ و کيفيت‌ معين‌ است‌ و خارج‌شدن‌ هريک‌ از سه‌ عامل‌ مذکور از حدود تعيين‌شده، مي‌تواند به‌ انجام‌ پروژه‌اي‌ ناموفق‌ و غيراقتصادي‌ منجر شود. سه‌ عنصر کارفرما، پيمانکار و مشاور، نقش‌ اصلي‌ را در کنترل‌ زمان، هزينه‌ و کيفيت‌ دارند. سازمان‌ برنامه‌وبودجه براي سه عنصر فوق تعاريفي به شرح زير دارد.
کارفرما، شخص‌ حقوقي‌ است‌ که‌ يک‌ سوي‌ امضاکننده‌ پيمان‌ است‌ و عمليات‌ موضوع‌ پيمان‌ را بر اساس‌ اسناد و مدارک‌ پيمان، به‌ پيمانکار واگذار کرده‌ است. نمايندگان‌ و جانشينهاي‌ قانوني‌ کارفرما، در حکم‌ کارفرما هستند.
مهندس‌ مشاور، شخص‌ حقوقي‌ يا حقيقي‌ است‌ که‌ براي‌ نظارت‌ در اجراي‌ کار، در چارچوب‌ اختيارات‌ تعيين‌شده‌ در اسناد و مدارک‌ پيمان، از سوي‌ کارفرما به‌ پيمانکار معرفي‌ مي‌شود.
پيمانکار، شخص‌ حقوقي‌ يا حقيقي‌ است‌ که‌ سوي‌ ديگر امضاکننده‌ پيمان‌ است‌ و اجراي‌ موضوع‌ پيمان‌ را بر اساس‌ اسناد و مدارک‌ پيمان، به عهده‌ گرفته‌ است. نمايندگان‌ و جانشينهاي‌ قانوني‌ پيمانکار، در حکم‌ پيمانکارند.
اگر سه‌ عامل‌ کارفرما، مشاور و پيمانکار را در يک‌ سو و سه‌ عامل‌ ديگر زمان، هزينه‌ و کيفيت‌ را در سوي‌ ديگر در نظر بگيريم، مي‌توان‌ جايگاه‌ و نقش‌ واحد برنامه‌ريزي‌ و کنترل‌ پروژه‌ را اينگونه‌ تعريف‌ کرد:
‌واحد برنامه‌ريزي‌ و کنترل‌ پروژه، بايد فعاليتها، منابع‌ و ارتباطات‌ کارفرما، مشاور و پيمانکار را به‌صورت‌ مجزا و مشخص، چنان‌ طرح‌ريزي‌ و کنترل‌ کند که‌ بهترين‌ و اقتصادي‌ترين‌ حالت‌ در ترکيب‌ سه‌ عامل‌ ديگر (زمان، هزينه‌ و کيفيت) حاصل‌ شود و در جهت‌ انجام‌ اين‌ وظيفه، بايد اختيارات‌ کافي‌ داشته‌ و متقابلاً‌ در قبال‌ انجام‌ صحيح، کامل‌ و دقيق‌ آن‌ مسئوليت‌ داشته‌ باشد (جواني،1381).
2-3- مراحل‌ اجراي‌ يک‌ پروژه‌
معمولاً پروژهها را به چهار مرحله تقسيم ميکنند که عبارتند از:
مرحله نظري
مرحله طرح و برنامهريزي
مرحله اجرا
مرحله پاياني
2-3-1- مرحله‌ نظري
نقطه‌ آغازين‌ يک‌ پروژه‌ با هر طبيعت‌ و خصوصيتي‌ که‌ باشد، عبارت‌ از يک‌ نظريه‌ يا فکر و يا خواسته‌ است‌ که‌ توسط‌ يک‌ شخص‌ يا يک‌ گروه‌ از اشخاص، يا يک‌ موسسه‌ و سازمان‌ ايجاد مي‌شود.
‌ايده‌ اصلي‌ هر طرح، ممکن‌ است‌ از طرف‌ داده‌ يا ستاده‌ سيستم‌ اقتصادي‌ کشور، الهام‌ گرفته‌ شود، به‌عبارت‌ ديگر طرحهاي‌ مبتني‌ بر طرف‌ داده، بر اساس‌ اطلاعات‌ مربوط‌ به‌ مواد اوليه، شناسايي‌ و اجرا مي‌شوند، در حالي‌ که‌ دسته‌ دوم، جهت‌گيري‌ تقاضا را در کشور دنبال‌ مي‌کنند.
‌بنابراين، طرحهاي‌ داده‌اي‌ بر اساس‌ اطلاعات‌ مربوط‌ به‌ مواد اوليه‌ کشاورزي، توليدات‌ جنگلي، دامداريها، شيلات، منابع‌ معدني، مهارتهاي‌ انساني‌ و پيشرفتهاي‌ تکنولوژيک‌ جديد، شناسايي‌ مي‌شوند؛ اما طرحهاي‌ ستاده‌اي‌ براساس‌ نيازهاي‌ جمعيتي‌ يا صنعتي‌ کشور، شناسايي‌ مي‌شوند.
‌به‌هر روي، ايده‌ مطرح‌شده‌ بايد ازنظر عملي‌ و اقتصادي بودن، با در نظر گرفتن‌ کليه‌ شرايط‌ اقتصادي، فني، مالي، سياسي، اجتماعي‌ فرهنگي، زيست‌محيطي‌ و… تأييد شود. در اين‌ ميان‌ روش‌ صحيح‌ ارزيابي‌ اقتصادي‌ و در نظر گرفتن‌ کليه‌ جوانب‌ کار بسيار مهم‌ است‌ و بهرهگيري‌ از روشهاي‌ نوين، همچون‌ به‌کارگيري‌ نظريه‌ فازي‌ در آناليز پروژه‌هاي‌ سرمايه‌گذاري‌ که‌ توان‌ ارزيابي‌ همزمان‌ داده‌هاي‌ کيفي‌ را در کنار داده‌هاي‌ کمي‌ فراهم‌ مي‌کند، مي‌تواند مثمرثمر باشد.
‌درصورتي‌که‌ نتيجه‌ ارزيابي‌ مثبت‌ باشد، گزينه‌هاي‌ ممکن‌ براي‌ اجراي‌ پروژه، توسط‌ مشاور طرح‌ به صورتي‌ کلي‌ تبيين‌ شده، نکات‌ مثبت‌ و منفي‌ هريک‌ ذکرشده‌ و براي‌ انتخاب‌ بهترين‌ گزينه‌ به‌ کارفرما ارائه‌ مي‌شود.
‌در اين‌ مرحله، توانايي‌ و تجربه‌ مهندس‌ مشاور، بسيار حياتي‌ است.
2-3-2- مرحله‌ طرح‌ و برنامه‌ريزي
در اين‌ مرحله، امور طراحي‌ و برنامه‌ريزي، نسبت‌ به‌ مرحله‌ اول، با دقت‌ بيشتري‌ انجام‌شده‌ و داراي‌ جزئيات‌ کاملتري‌ هستند. ‌در اين‌ مرحله، فعاليتهاي‌ طراحي‌ پايه، زمان‌بندي‌ و بودجه‌بندي، تعيين‌ مفاد و ترکيب‌ قراردادها، برنامه‌ريزي‌ تفصيلي‌ و فعاليتهايي‌ که‌ مي‌بايست‌ به‌صورت‌ پيمانکاري‌ اجرا شوند، مشخص‌ مي‌شود. ‌برنامه‌ريزي‌ در اين‌ مرحله، به‌ جزئيات‌ عمليات‌ و منابعي‌ مي‌پردازد که‌ قصد دارند، اين‌ اهداف‌ را به‌ واقعيت‌ تبديل‌ کنند. عامل‌ زمان‌ (‌ چه‌کاري‌ را بايد اول‌ انجام‌ داد و در چه‌ زماني) تا هنگامي‌که‌ فرآيند خوب‌ شناسايي‌ نشده، نمي‌تواند وارد اين‌ فرآيند شود. گامهاي‌ انجام‌ برنامه‌ قبل‌ از اينکه‌ پشت‌ سر هم‌ باشند، متداخل‌ هستند. در اين‌ مرحله‌ در تدوين‌ برنامه‌ زمان‌بندي‌ واقع‌بينانه‌ بايد دقت‌ بسيار کرد. از نکات مهم‌ در اين‌ مرحله، برآورد صحيح‌ منابع‌ مورد نياز و چگونگي‌ انتخاب‌ پيمانکاران‌ است.
* برآورد صحيح‌ منابع‌ موردنياز
برآورد منابع‌ براساس‌ فعاليتهاي‌ پيش‌بيني‌ شده‌ انجام‌ ميگيرد، پس‌ بايد فعاليتها تا حد امکان‌ جامع‌ و همراه‌ با جزئيات‌ تعريف‌ شوند. ‌عدم‌ تخمين‌ صحيح‌ منابع، در مراحل‌ گوناگون‌ پروژه‌ و حتي‌ بعد از اتمام‌ پروژه، مشکلات‌ گوناگون‌ و هزينه‌هاي‌ زيادي‌ را در پي‌ خواهد داشت. برآورد منابع، اساس‌ برآورد هزينه‌ و سپس‌ بودجه‌بندي‌ است. اطلاعات‌ و سوابق‌ منابع‌ کاري‌ پروژه‌هاي‌ مشابه‌ قبلي‌ از حيث‌ انواع‌ و مقادير مصرف‌ منابع‌ و روشهاي‌ به‌کارگيري‌ آنها بايد در برنامه‌ريزي‌ منابع‌ پروژه‌هاي‌ جديد مدنظر قرار گيرد. ‌اصول‌ و ضوابط‌ جذب‌ نيرو، اجاره‌ يا خريد تجهيزات‌ و نحوه‌ تامين‌ مواد و ساير خطمشي‌هاي‌ سازماني‌ بايد در برنامه‌ريزي‌ منابع‌ کاري‌ مورد توجه‌ واقع‌ شوند. در مورد نيروي‌ انساني‌ مورد نياز، کليه‌ نيازها مي‌بايست، با تعيين‌ تخصص‌ فردي‌/ گروهي‌ و مدت‌زمان‌ موردنياز مشخص‌ شوند.
* نحوه‌ انتخاب‌ پيمانکاران
در تبيين‌ هر فعاليت، کليدي‌ترين‌ عوامل، زمان، هزينه‌ و کيفيت‌ هستند. وقتي‌ قرار است‌ فعاليتي‌ به‌ پيمانکار واگذار شود، اين‌ سه‌ عامل‌ بايد در انتخاب‌ پيمانکار، به‌طور دقيق‌ بررسي‌ شده‌ و مدنظر قرار گيرند. ‌سوابق‌ پيمانکار مي‌تواند تا حد زيادي‌ گوياي‌ توانايي‌ وي‌ باشد. اشتباه‌ در انتخاب‌ پيمانکار مي‌تواند در مقاطع‌ مختلف‌ پروژه، صدمات‌ جبران‌ناپذيري‌ را وارد سازد. به‌علاوه، در صورتي‌ که‌ پيمانکار بخواهد از پيمانکار دست‌ دوم‌ استفاده‌ کند، دريافت‌ موافقت‌ صاحب‌ کار ضروري‌ است.
* سيستم‌ مديريت‌ پروژه
طراحي‌ سيستم‌ مديريت‌ پروژه، متناسب‌ با پروژه، يکي‌ از مسائلي‌ است‌ که‌ بايد در اين‌ مرحله‌ از پروژه‌ مدنظر قرار گرفته‌ و تدوين‌ شود. هيچ‌گاه‌ به‌ ادعاها و تبليغاتي‌ که‌ در مورد قابليتهاي‌ برنامه‌ريزي‌ و کنترل‌ پروژه‌ و برآورده ‌شدن‌ نيازهاي‌ شما بااستفاده‌ از يک‌ نرم‌افزار يا سيستم‌ دستي‌ از پيش‌ طراحي‌ شده، وجود دارد، بيش‌ از حد اهميت‌ ندهيد. مطمئن‌ باشيد رويه‌ محتاطانه‌ شما و صرف‌وقت‌ در اين‌ مرحله‌ از پروژه، نتيجه‌ مطلوب‌ خود را به‌هنگام‌ برنامه‌ريزي‌ و کنترل‌ امور پروژه‌ در مراحل‌ بعدي، به‌دست‌ خواهد داد.
‌سيستم‌ مديريت‌ پروژه، بايد کاملاً‌ متناسب‌ با پروژه‌ طراحي‌ شود. هيچ‌گاه‌ به‌ دنبال‌ طرح‌ سيستم‌هاي‌ بسيار پيچيده‌ و يا بسيار ابتدايي‌ نباشيد. سيستم‌ بايد به‌گونه‌اي‌ طراحي‌ شود که‌ به‌ ساده‌ترين‌ شکل‌ و با بهره‌گيري‌ از روشهاي‌ ابتکاري‌ و هوشمندانه، نيازهاي‌ کاربران‌ را پاسخگو باشد. مسلماً‌ بهره‌گيري‌ از چنين‌ سيستم‌هايي، پيش‌ از آغاز پروژه، مديريت‌ پروژه‌ را آسان‌ کرده‌ و از وقوع‌ بحرانهاي‌ جدي‌ در حين‌ اجراي‌ پروژه‌ جلوگيري‌ مي‌کند.
2-3-3- مرحله‌ اجرا
در اين‌ مرحله، هدف‌ آن‌ است‌ که‌ پيشرفت‌ کارهاي‌ پروژه، مطابق‌ با برنامه‌ها، اصول‌ و کيفيتهاي‌ تعيين‌شده‌ در مرحله‌ دوم، به‌مرحله‌ عمل‌ درآيند. در اين‌ مرحله، عامل‌ کنترل‌ داراي‌ نقش‌ اساسي‌ بوده‌ و لازمست‌ با برداشت‌ اطلاعات‌ و آمار مناسب‌ از نحوه‌ پيشرفت‌ کارها و مقايسه‌ مشخصههاي‌ مختلف‌ کارهاي‌ اجراشده‌ با آنچه‌ که‌ برنامه‌ريزي‌ شده، روند پيشرفت‌ کارها و صرف‌ هزينه‌ و ساير منابع‌ را کنترل‌ کرد. ‌بديهي‌ است‌ در حين‌ اجراي‌ کار، علي‌رغم‌ دقت‌نظري‌ که‌ در تهيه‌ طرحها و برنامه‌ها به‌عمل‌ آمده، ايجاد تغييراتي‌ در طرح، غيرقابل‌ اجتناب‌ است. پيمانکار در مراحل‌ اجراي‌ کار به‌طور مستمر با مشاور که‌ در اين‌ مرحله، امور نظارت‌ و کنترل‌ را به‌عهده‌ دارد، تبادل‌ نظر کرده‌ و در مواردي‌ که‌ ايجاد تغييرات‌ و تصحيحاتي‌ در طرح، ضروري‌ باشد، با موافقت‌ مشاور، اقدام‌ خواهد کرد. ‌وجود يک‌ سيستم‌ منظم‌ گزارش‌دهي‌ که‌ توسط‌ کليه‌ گروههاي‌ پروژه‌ پذيرفته‌ و اجرا گردد، در اين‌ مرحله، امري‌ ضروري‌ است.
2-4- مرحله‌ پاياني
مرحله‌ پاياني‌ پروژه‌ها را مي‌توان‌ به‌خودي‌ خود يک‌ پروژه‌ دانست. در اغلب‌ موارد مشاهده‌ شده‌ است‌ که‌ در اين‌ مرحله، پيچيدگي‌ مسائل‌ بين‌ پيمانکار، دستگاه‌ نظارت‌ و صاحب‌ کار به‌ حد اعلاي‌ خود رسيده‌ و کار تحويل‌ موقت‌ و بهره‌برداري‌ از سيستم‌ را به‌ تعويق‌ مي‌اندازد. ‌در اين‌ مرحله، روحيه‌ افراد شاغل‌ در پروژه، به‌دليل‌ از دست‌دادن‌ شغل‌ و بيکارماندن، به‌مراتب‌ ضعيف‌تر از مرحله‌ اجراست. ‌در مرحله‌ پاياني‌ پروژه، تهيه‌ گزارشها و يادداشتهاي‌ دقيق‌ از نحوه‌ اجراي‌ کارها، باعث‌ خواهد شد که‌ پيمانکار براي‌ شرکت‌ در مناقصات‌ جديد و براي‌ اجراي‌ پروژه‌هاي‌ جديد، منابع‌ اطلاعاتي‌ باارزشي‌ را در اختيار داشته‌ باشد. دقت‌ در اجراي‌ اين‌ مرحله‌ و برنامه‌ريزي‌ صحيح‌ براي‌ تحويل هرچه‌ سريعتر پروژه، علاوه‌ برآنکه‌ از نظر اقتصادي‌ به‌ نفع‌ صاحب‌ کار و پيمانکار است، از نظر کسب‌ اعتبار براي‌ شرکتهاي‌ پيمانکاري‌ و فراهم‌کردن‌ زمينه‌هاي‌ مناسب‌ در دريافت‌ پروژه‌هاي‌ جديد، نيز داراي‌ نقش‌ و اهميت‌ قابل‌ توجهي‌ است.
‌باتفاسير فوق، واضح‌ است‌ که‌ نقش‌ مديريت‌ بحران‌ در اين‌ مرحله، باتوجه‌ به‌ عواملي‌ همچون‌ فشردگي‌ بيش‌ از حد کارهاي‌ عقب‌ افتاده، امکان‌ کاهش‌ کيفيت‌ يا افزايش‌ هزينه‌ها، روحيه‌ کارکنان‌ و کنترل‌ ارتباط‌ صحيح‌ کارفرما، مشاور و پيمانکار بسيار حساس‌ است.
بسياري‌ از مشکلاتي‌ که‌ در طول‌ پروژه، پنهان‌ مانده‌ است، در مرحله‌ پاياني‌ آشکار مي‌شود; از جمله، مشکل‌ مواد اوليه‌ و مصالح‌ مازاد که‌ به‌دلايلي‌ همچون‌ عدم‌ برآورد اوليه‌ صحيح‌ و اعمال‌ کسر کاري‌ به‌ پروژه‌ها به‌ علل‌ مختلف‌ از جمله‌ عدم‌ امکان‌ اخذ مجوزهاي‌ لازم‌ از ارگانهاي‌ ذينفع‌ به‌ دلايل‌ مختلف‌ و در نتيجه‌ حذف‌ بخشي‌ از عمليات‌ اجرايي‌ پيش‌بيني‌ شده‌ در اسناد و نقشه‌هاي‌ مربوطه‌ که‌ به‌ عللي‌ همچون: ماهيت‌ کار و وسيع‌بودن‌ محدوده‌ عمليات‌ اجرايي‌ پروژه‌ که‌ موجب‌ گم‌شدن‌ اقلام‌ ريز در محوطه‌ کاري‌ مي‌شود، اعمال‌ بعضي‌ روشهاي‌ سليقه‌اي‌ در مورد بعضي‌ از اجناس‌ مصرفي‌ مانند الکترود، نوار عايقکاري‌ و… ، آسيب‌ديدن، سوءاستفاده‌ و عدم‌ توان‌ فروش‌ با قيمت‌ خريداري‌ شده، هزينه‌هاي‌ زيادي‌ را بر پروژه‌ تحميل‌ مي‌کند. حال، در مواردي‌ که‌ کارفرما، چند پروژه‌ مشترک‌ دارد، حل‌ اين‌ مشکل‌ و کاهش‌ هزينه‌ آسانتر است‌ و مي‌تواند برخي‌ از اقلام‌ را به‌ پروژه‌هاي‌ بعدي‌ منتقل‌ کند.
‌مسئله‌ ديگر، مسئله‌ اجناس‌ به‌عهده‌ کارفرماست. معمولاً‌ فهرست‌ اين‌ اجناس، در قراردادهاي‌ منعقده‌ بين‌ کارفرما و پيمانکار (و يا الحاقيه‌هاي‌ بعدي) در نظر گرفته‌ شده‌ و بعد از امضاي‌ قرارداد، جزء اسناد پيمان‌ محسوب‌ مي‌شود و کارفرما هم‌ تحويل‌ به‌موقع‌ آنها به‌ پيمانکار را به‌عهده‌ مي‌گيرد.
‌در اين‌ رابطه‌ و در طول‌ اجراي‌ پروژه‌ و خاتمه‌ آن‌ و برچيدن‌ کارگاه‌ و استرداد اجناس‌ مازاد، پيمانکاران‌ با مشکلات‌ زيادي‌ دست‌ به‌گريبانند. به‌عنوان‌ نمونه، در بعضي‌ از مناطق‌ شرکت‌ گاز، چندين‌ سال‌ است‌ که‌ پروژه‌ تحويل‌ قطعي‌ شده، ولي‌ مسئله‌ تسويه‌ حساب‌ اجناس‌ لاينحل‌ مانده‌ و در نتيجه، تکليف‌ ضمانتنامه‌ها و سپرده‌هاي‌ پيمانکاران‌ هم‌ مشخص‌ نشده‌ است.
2-5- قراردادهاي عمراني
موضوع قرارداد در اجراي يک پروژه بسيار مهم و حياتي ميباشد، زيرا در قرارداد، حقوق و تعهدات طرفين قيد و چارچوب وظايف مشخص ميگردد. از اينرو اطلاع دست اندرکاران اجراي پروژه در اين خصوص بسيار با اهميت بوده و در صورت عدم آشنايي با شرايط قرارداد ممکن است تعهدات سنگين و غير قابل جبراني متوجه طرفين گردد که مشکلات بسياري را در پي خواهد داشت.
2-5-1- تعريف قرارداد
قرارداد رابطهاي است حقوقي بين پيمانکار و کارفرما که منشأ تعهد و التزام براي طرفين ميباشد لازم به ذکر است قرارداد يک امر توافقي است و در صورتيکه با قوانين کشور مغايرت نداشته باشد به هر شکلي ميتواند منعقد شود، ولي در مورد طرحهاي عمراني که اعتبار آنها از منابع عمومي تأمين ميگردد، لزوماً اين امر ميبايست در چارچوب ضوابط سازمان مديريت و برنامهريزي کشور انجام پذيرد ولي چون اين چارچوب مدون و تعريف شده است معمولاً در مورد ساير قراردادها نيز که اعتبارات آنها غير از محل طرحهاي عمراني است با اندک تغييرات مورد استفاده قرار ميگيرد.
2-5-2- روشهاي اجراي پروژه (از نگاه قراردادي)
با توجه به شيوههاي مختلف اجراي پروژه که در ادامه به آن اشاره ميگردد، ماهيت و محتوي قرارداد و تعهدات طرفين تغيير مينمايد. نقش کارفرما، مشاور و پيمانکار در روشهاي مختلف از ابعاد گوناگون بسيار متفاوت ميباشد و هر روش مقتضيات خود را طلب مينمايد. لذا با توجه به سياستهاي کلان، نوع طرح و ساير شرايط، شيوه اجرا و به تناسب آن نوع قرارداد تعيين ميگردد.
اما در يک تقسيم بندي کلي، برخي روشهاي اجراي عبارتند از:
روش طرح، مناقصه، ساخت
روش طرح و ساخت يا (E.P.C)
روش ساخت، بهرهبرداري، انتقال (B.O.T)
روش ساخت، بهرهبرداري، تملک، انتقال (B.O.O.T)
روش ساخت، تملک، بهرهبرداري (B.O.O)
درادامه به توضيح در خصوص روشهاي مذکور ميپردازيم.
* روش طرح، مناقصه، ساخت
اين روش در اجراي طرحهاي عمراني متعارف و داراي سابقه زيادي بوده و با توجه به وجود ضوابط و دستور العملهاي منتشر شده، بيشتر پروژهها از اين طريق اجرا ميگردند. در اين شيوه سه عامل کارفرما، مشاور و پيمانکار اجزاي اصلي آن را تشکيل ميدهند.
کارفرما با تعريف نيازهاي خود و تأمين مالي طرح با استفاده از خدمات مهندسين مشاور مطالعات فاز يک و فاز دو طرح را انجام و اجراي پروژه را از طريق برگزاري مناقصه به پيمانکار واگذار مينمايد که در اين راستا، ميتواند از خدمات مديريت طرح، جهت واگذاري برخي وظايف کارفرمايي نيز بهره ببرد. از مشکلات اين شيوه ميتوان به موارد ذيل اشاره نمود:
مستقل بودن مسئوليتهاي مشاور و پيمانکار که ميتواند منجر به بروز اختلاف در طراحي و يا مسايل اجرايي گردد.
عدم مشارکت در سرمايهگذاري توسط پيمانکار و افزايش ريسک کارفرما
نياز به سازمان مناسب جهت هماهنگي بين کارفرما، مشاور، پيمانکار
احتمال غفلت از ملاحظات اجرايي در هنگام طراحي نوسط مشاور که ميتواند منجر به توقف و در نهايت افزايش هزينه طرح گردد.
احتمال رغبت به طولاني شدن طرح
نياز به نظارت دقيق بر جزئيات فعاليتهاي پيمانکار که موجب افزايش هزينهي سربار ميشود.
اما از طرفي تخصصي بودن حوزهي کاري مشاور و پيمانکار، امکان اعمال نظر در جزئيات طرح توسط کارفرما و امکان توقف طرح در فازهاي قبلي بدون ايجاد تعهد از نقاط مثبت آن بهشمار ميروند.
* روش طرح و ساخت
در قراردادهاي طرح و ساخت که به آن E.P.C1 نيز اطلاق ميگردد مسئوليت کليهي مراحل پروژه شامل طراحي، تدارک و ساخت به يک پيمانکار (شخصيت حقوقي) واگذار ميگردد و در انتها، کارفرما موضوع پيمان را بر اساس نيازهاي تعريف شده از پيمانکار تحويل ميگيرد. از مزاياي اين روش ميتوان به موارد ذيل اشاره نمود.
بر طرف شدن اختلافات بين طراح و سازنده و به حداقل رسيدن ادعاها
کاهش نقش کارفرما به لحاظ دخالت در مراحل مختلف و در نتيجه کمشدن تنشهاي مربوطه
کاهش ريسک کارفرما و انتقال به پيمانکار
اما در مقابل نقش کارفرما در تعيين موارد زير اهميت مييابد.
محدوده و مشخصات موضوع پيمان
کيفيت محصول (استانداردها)
مدت انجام پروژه
هزينه پرداختي به پيمانکار
* روش ساخت، بهرهبرداري، انتقال (B.O.T)
B.O.T2 به عنوان يک نوع قرارداد انجام پروژه با تأمين مالي توسط پيمانکار مطرح ميباشد در اين شيوه بخش خصوصي تأمين مالي، طراحي، ساخت و بهرهبرداري از پروژه را در مدت تعيين شده به عهده مي گيرد و پس از سپري شدن دورهي مورد توافق، پروژه به کارفرما منتقل ميشود. در اين روش پيمانکار از طريق فروش محصولات يا خدمات ناشي از اجراي پروژه (در زمان بهرهبرداري) بازگشت اصل سرمايه، هزينههاي جاري به اضافهي سود مورد نظر را جبران مينمايد، در مواردي که رغبت کمي نسبت به سرمايهگذاري از طريق اين روش وجود داشته باشد، کارفرما ميتواند دريافت مبلغ مورد نظر در طول دورهي بهرهبرداري را تضمين نمايد که در اين صورت ريسک سرمايهگذاري کاهش و انگيزه براي نوسعهي چنين روشهايي افزايش مييابد.
از مزاياي اين روش ميتوان به موارد ذيل اشاره نمود:
کاهش مسئوليت و تعهدات کارفرما
تأمين منابع مالي از سوي پيمانکار
انتقال ريسک به پيمانکار
امکان جذب تکنولوژيهاي نوين
کاهش اختلافات و دعاوي بين کارفرما و پيمانکار
از اين شيوه جهت اجراي تأسيسات زيربنايي مانند احداث نيروگاه، سد، تصفيهخانههاي آب و فاضلاب و ديگر موارد استفاده ميشود. در ايران نيز احداث چند نيروگاه برق با اين روش انجام پذيرفته است.
* روش ساخت، بهرهبرداري، تملک، انتقال (B.O.O.T)
B.O.T3 نيز مانند B.O.T يک نوع قرارداد انجام پروژه با تأمين مالي توسط پيمانکار ميباشد. با اين تفاوت که کارفرمات (دولت) ميپذيرد که مالکيت طرح در زمان بهرهبرداري در اختيار سرمايهگذار باشد و پس از دورهي مورد نظر که معمولاً بلند مدت است مالکيت طرح به دولت منتقل ميگردد. پيمانکار در دورهي بهرهبرداري، سود سرمايهگذاري، استهلاک و هزينههاي جاري خود را از طريق فروش محصولات يا خدمات ناشي از اجراي پروژه (در زمان بهرهبرداري) جبران مينمايد و در پايان دورهي بهرهبرداري ضمن توافق، مالکيت طرح به دولت انتقال مييابد.
* روش ساخت، تملک، بهرهبرداري (B.O.O)
در روشB.O.O4 نيز سرمايهگذاري، ساخت و بهرهبرداري به عهدهي پيمانکار بوده و مالکيت نيز متعلق به او ميباشد و هيچ الزامي در خصوص انتقال مالکيت به دولت وجود ندارد. پيمانکار (سرمايهگذار) از طريق جمعآوري عوارض، فروش خدمات و ديگر موارد، سود سرمايهگذاري و هزينههاي جاري خود را تأمين مينمايد. دولت نيز ميتواند خريد خدمات يا محصولات توليدي را تضمين نمايد (لطفي،1388).


دیدگاهتان را بنویسید