پيشدرآمد47
1-3- بخش اول: معرفي اجمالي و ويژگيهاي جغرافياي طبيعي و انساني منطقه مورد مطالعه47
1-1-3- موقعيت، حدود و وسعت بخش جلگه رخ 47
2-1-3- ويژگيهاي جغرافياي طبيعي منطقه مورد مطالعه49
1-2-1-3- توپوگرافي 50
2-2-1-3- وضعيت زمينشناسي 51
3-2-1-3- آب و هوا/ اقليم52
1-3-2-1-3- تقسيمبندي اقليمي 52
2-3-2-1-3- درجه حرارت53
3-3-2-1-3- بارندگي54
4-3-2-1-3- تبخير …………………………………………………………………………………………………………………………… 54
5-3-2-1-3- يخبندان ……………………………………………………………………………………………………………………….. 55
6-3-2-1-3- باد ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 56
4-2-1-3- خاکشناسي و قابليت اراضي …………………………………………………………………………………………………. 58
5-2-1-3- پوشش گياهي ……………………………………………………………………………………………………………………. 59
3-1-3- ويژگيهاي جغرافياي انساني منطقه مورد مطالعه ………………………………………………………………………….. 60
.1-3-1-3- سابقه تاريخي …………………………………………………………………………………………………………………… 60
2-3-1-3- تعداد و تحولات جمعيت ………………………………………………………………………………………………………. 61
1-2-3-1-3- نرخ رشد جمعيت…………………………………………………………………………………………………………….. 62
2-2-3-1-3- پيشبيني جمعيت …………………………………………………………………………………………………………… 63
3-3-1-3- ترکيب جمعيت ………………………………………………………………………………………………………………….. 64
1-3-3-1-3- ترکيب سني ………………………………………………………………………………………………………………….. 64
2-3-3-1-3- ترکيب جنسي ………………………………………………………………………………………………………………… 65
4-3-1-3- تراکم جمعيت ……………………………………………………………………………………………………………………. 66
5-3-1-3- سواد و آموزش …………………………………………………………………………………………………………………… 68
6-3-1-3- وضعيت اقتصادي منطقه ………………………………………………………………………………………………………. 70
1-6-3-1-3- بررسي وضعيت بخشهاي مختلف اقتصادي ………………………………………………………………………….. 71
1-1-6-3-1-3- کشاورزي …………………………………………………………………………………………………………………… 72
2-1-6-3-1-3- صنايع روستايي …………………………………………………………………………………………………………… 76
2-3- بخش دوم: روششناسي پژوهش ……………………………………………………………………………………………………. 78
1-2-3- روش پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………………. 78
2-2-3- جامعه آماري ………………………………………………………………………………………………………………………….. 80
3-2-3- نحوه جمعآوري اطلاعات ………………………………………………………………………………………………………….. 81
4-2-3- شيوه تجزيه و تحليل دادهها ………………………………………………………………………………………………………81
5-2-3- تعريف عملياتي متغيرها و شاخصهاي تحقيق ……………………………………………………………………………… 81
6-2-3- روايي و پايايي ابزار تحقيق ……………………………………………………………………………………………………….. 84
جمعبندي ………………………………………………………………………………………………………………………………………… 85
فصل چهارم: بحث و نتايج
پيشدرآمد.88
1-4- يافتههاي توصيفي 88
1-1-4- وضعيت سني پاسخگويان 88
2-1-4- وضعيت سواد پاسخگويان89
3-1-4- وضعيت شغلي پاسخگويان ..90
4-1-4- وضعيت فعالان در زيربخشهاي کشاورزي …………………………………………………………………………………….91
5-1-4- وضعيت درآمد پاسخگويان …………………………………………………………………………………………………………92
2-4- برخورداري از خدمات و امکانات ………………………………………………………………………………………………….94
3-4- تعيين روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده …………………………………………………………………………… 95
4-4- يافتههاي استنباطي.98
1-4-4- تحليل تفاوت سطح توسعه اقتصادي روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده98
2-4-4- تحليل تفاوت سطح توسعه اجتماعي روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده100
5-4- نتايج آزمون فريدمن 104
6-4- آزمون فرضيات 106
1-6-4- آزمون فرضيه اول106
2-6-4- آزمون فرضيه دوم 107
فصل پنجم: نتيجهگيري و پيشنهادات
1-5- جمعبندي111
2-5- نتيجهگيري 112
3-5- پيشنهادات115
فهرست منابع ……………………………………………………………………………………………………………………………118
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 1-3: تقسيمات سياسي شهرستان تربت حيدريه و بخش جلگه رخ 1390 48
جدول 2-3: ميانگين، حداقل و حداکثر درجه حرارت شهرستان تربت حيدريه 1390-136053
جدول 3-3: بارندگي ميانه شهرستان تربت حيدريه 1390-1360……..54
جدول 4-3: توزيع تبخير ماهيانه شهرستان تربت حيدريه 1390-136055
جدول 5-3: توزيع زماني يخبندان شهرستان تربت حيدريه 1390-136056
جدول 6-3: تغييرات جمعيت بخش جلگه رخ 1390-134561
جدول 7-3: نرخ رشد جمعيت بخش جلگه رخ 1390-134562
جدول 8-3: پيشبيني جمعيت بخش جلگه رخ تا سال 141063
جدول 9-3: مقايسه نسبت جنسي بخش جلگه رخ در سال 139066
جدول 10-3: تراکم نسبي جمعيت بخش جلگه رخ 139067
جدول 11-3: روند افزايش تراکم نسبي جمعيت بخش جلگه رخ 1390-138567
جدول 12-3: توزيع فضايي تراکم بيولوژيک بخش جلگه رخ 139068
جدول 13-3: وضعيت سواد بخش جلگه رخ به تفکيک جنس 139070
جدول 14-3: سطح زيرکشت (آبي/ديم) و ميزان برداشت 139173
جدول 15-3: تعداد دام کوچک و بزرگ و نسبت دام به جمعيت به تفکيک دهستان 139175
جدول 16-3: تعداد و ظرفيت مرغداري گوشتي بخش جلگه رخ 139176
جدول 17-3: جمعيت 10 ساله و بيشتر بر حسب سن و وضع فعاليت 139078
جدول 18-3: ابعاد، مؤلفه و شاخصهاي پژوهش82
جدول 19-3: بررسي ميزان آلفاي کرونباخ85
جدول 1-4: وضعيت سني پاسخگويان88
جدول 2-4: وضعيت سواد پاسخگويان89
جدول 3-4: وضعيت اشتغال پاسخگويان90
جدول 4-4: وضعيت فعالان در زيربخشهاي کشاورزي ……………………………………………………………………………….92
جدول 5-4: وضعيت درآمد پاسخگويان ……………………………………………………………………………………………………93 جدول 6-4: امکانات و خدمات روستاهاي مورد مطالعه ………………………………………………………………………………..95
جدول 7-4: روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده …………………………………………………………… 96
جدول 8-4: ميانگين، انحراف معيار و ضريب تغييرات شاخصهاي اقتصادي در روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده 99
جدول 9-4: ميانگين، انحراف معيار و ضريب تغييرات شاخصهاي اجتماعي در روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده
……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 100
جدول 10-4: شاخصهاي اقتصادي، اجتماعي، نهادي- اداري،طبيعي- محيطي، فردي- مهارتي و کالبدي- فضايي…..103
جدول 11-4: نتايج آزمون فريدمن105
جدول 12-4: نتايج آزمون منويتني در شاخص اقتصادي 107
جدول 13-4: ميانگين وزني شاخص اقتصادي 107
جدول 14-4: نتايج آزمون منويتني در شاخص اجتماعي108
جدول 15-4: ميانگين وزني شاخص اجتماعي ………………………………………………………………………………………… 108
جدول 16-4: ميانگين و انحراف معيار شاخصهاي اقتصادي و اجتماعي ………………………………………………………. 109
فهرست شکلها، مدلها و نمودارها
عنوان صفحه
مدل 1-1: اثرات دوجانبه سالخوردگي7
مدل 2-1: پيامدهاي سالخوردگي جمعيت روستايي8
مدل 3-1: ويژگيهاي اقتصادي- اجتماعي روستاهاي با ترکيب سني جوان9
مدل 1-2: فرآيند تدريجي رشد و زوال روستاها …………………………………………………………………………………………30
شکل 1-3: گلباد شهرستان تربت حيدريه طي دوره 1390-138058
نمودار 1-3: ترکيب سني بخش جلگه رخ 139065
مدل 1-3: فرآيند انجام تحقيق79
نمودار 1-4: وضعيت سني پاسخگويان89
نمودار 2-4: وضعيت سواد پاسخگويان90
نمودار 3-4: وضعيت اشتغال پاسخگويان91
نمودار 4-4: وضعيت فعالان در زيربخشهاي کشاورزي ………………………………………………………………………………92
نمودار 5-4: وضعيت درآمد پاسخگويان …………………………………………………………………………………………………..93
1- کليات تحقيق
1-1- مقدمه

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جمعيت منبع فناناپذيري است که ميتواند نقش مؤثري در تحقق توسعهي اقتصادي – اجتماعي ايفا کند. رابطهي منطقي بين جمعيت و توسعه باعث توسعه هماهنگ اقتصادي و اجتماعي، اعتلاي سطح زندگي و بهروزي مردم ميشود (ساعي ارسي، 1387: 70). با وجود بررسيهاي علمي انجام شده در اين زمينه، هنوز روابط دوجانبه جمعيت و توسعه درست شناخته نشده است. زيرا اثر آن‌ها بر يکديگر غير مستقيم بوده و به علت حضور متغيرهاي مداخلهگر، داراي روابطي پيچيدهاند. جمعيت و توسعه هر يک تحت تأثير پديدهها و متغيرهاي اقتصادي – اجتماعي متفاوتي هستند و جنبههاي گوناگون و اجزاي بسيار دارند (پاپلي يزدي و ابراهيمي، 1387: 142).
در رابطه با توسعه روستايي هدف اصلي آن بايد توانا ساختن تودههاي جمعيت روستايي باشد که اکنون نميتوانند با تلاش خود نيازهاي اساسي زندگي را برآورده سازند (هانتر، 1980: 4). محور بودن انسان در فرآيند توسعه، ضرورت توجه به مناطق روستايي را اهميت ميبخشد، زيرا انسان هم به عنوان هدف توسعه و هم مهمترين ابزار توسعه محسوب ميشود. در مناطق روستايي اين نيروي انساني که از آن به عنوان بخش مردمي ياد ميشود، به صورت سازمان نيافته و غير متمرکز وجود دارد. اگر بهرهبرداري از نيروي کار در جوامع روستايي را به عنوان عنصري مؤثر در فرآيند توسعه ملي لحاظ کنيم، نقش توسعه روستايي در فرآيند توسعه ملي جايگاه و اهميت خود را پيدا ميکند (جمعه پور، 1387: 74-69).
از جمله مباحث مربوط به جمعيت و توسعه، بحث سالخوردگي جمعيت ميباشد. سالخوردگي به عنوان يک مسئله جمعيتي، از پديدههاي نو ظهور در کشور محسوب ميشود. از آنجا که جمعيت سالخورده بيش از آنکه توليد کننده باشند، مصرف کننده و به تبع آن وابسته به جمعيت شاغل هستند، آثار نامطلوبي در ابعاد اقتصادي و اجتماعي بر جامعه خواهند داشت. سالخوردگي جمعيت روستايي نيز يکي از مباحث مهم اين مسئله مطرح بوده که با توجه به نقش جمعيت در توسعه اقتصادي – اجتماعي مناطق روستايي اهميت دو چندان پيدا ميکند. سالخوردگي جمعيت روستايي، موانعي بر سر راه توسعه ايجاد ميکند، زيرا جمعيت سالخورده معمولاً در صدد ارزش دادن به روشهاي رفتاري گذشته و مقاومت در مقابل تغييرات ميباشند (رمضانيان، 1380: 209).
جمعيت سالخورده توان جايگزيني و تجديد نسل را از دست ميدهد که نتيجه آن از بين رفتن تدريجي روستاها خواهد بود. يکي ديگر از نتايج سالخوردگي جمعيت روستايي، تغيير نحوه انتقال مايملک و داراييها از فرد سالخورده به وراث و نسل جوان است؛ بدين ترتيب که پديده سالخوردگي به تدريج باعث کنار هم قرار گرفتن دو يا سه نسل شده که به طور همزمان به زندگي ادامه ميدهند. در چنين مواردي معمولاً شخص سالخورده با هدف حفظ قدرت و تداوم نظارت، حاضر نيست دارايياش را در اختيار فرزندان جوان خود قرار دهد؛ همچنين به لحاظ اجتماعي نيز نسل جوان را محدود ميکنند و معمولاً در فعاليتها و تصميمگيريهاي مربوط به روستا مشارکت جوانان را ناديده گرفته و اجازه دخل و تصرف در امور را به آنان نميدهند. اينجاست که جوانان روستايي جهت حل معضل نبود کار، سرمايه و درآمد مناسب و نيز رهايي از مشکلات اجتماعي بيان شده، اقدام به مهاجرت مينمايند (همان: 230). در حالي که مهاجرت روستا به شهر نهايتاً سبب رشد بيکاري و فقر خواهد شد (Goldsmith, 2004: 22).
مهاجرت جوانان روستايي ميتواند بر همخوردن ترکيب سني و جنسي روستاها، باقي ماندن سالخوردگان و رکود فعاليتهاي کشاورزي را به همراه داشته باشد که در نهايت، افزايش فقر روستايي را به دنبال خواهد داشت. در کشورهاي در حال توسعه و از جمله ايران، مهاجرت از روستا به شهر در زمره مهمترين مسائل اجتماعي و اقتصادي به شمار ميآيد و پيامدهايي از قبيل زنانه شدن نيروي کار کشاورزي، تخليه روستاها، سالخوردگي جمعيت روستايي و غيره را خواهد داشت (قاسمي اردهايي، 1385: 53).
از طرفي، افراد سالخورده قادر به فعاليت و ادامه کار مفيد نيستند و آنچنان که بايد و شايد نميتوانند از سرمايهها، امکانات و منابع موجود استفاده بهينه نمايند. همچنين، گروه سالخورده روستايي داراي ويژگيهاي دوگانه مثبت و منفي ميباشند که به تبع آن، اثر گذاري آنها بر روند توسعه روستايي نيز به صورت دوگانه خواهد بود؛ سالخوردگان از طرفي، برخوردار از دانش بومي – محلي، تجربه چندين ساله، موقعيت اجتماعي مناسب، توانمندي اقتصادي (در اختيار داشتن زمين کشاورزي، مسکن و …) هستند و از سوي ديگر، ويژگيهاي منفي از قبيل پايين بودن سطح آرزوها، عدم خلاقيت و نوآوري، بيسوادي و کمسوادي، ضعف جسمي، انعطاف ناپذيري و مقاومت در برابر تغيير روشهاي توليد نيز دارند که با وجود چنين تضادي، هرچند بتوانند بر توسعه اجتماعي روستا اثرگذاري اندکي داشته باشند، اما بر توسعه اقتصادي آن تأثير منفي خواهند گذاشت. در اين راستا تحقيق حاضر به بررسي و تحليل اثرات سالخوردگي بر بازدارندگي توسعه اقتصادي – اجتماعي روستاهاي بخش جلگه رخ تربت حيدريه خواهد پرداخت. پاياننامه حاضر در پنج فصل به شرح ذيل تکميل گرديده است:
در فصل اول کليات تحقيق در غالب مقدمه، تعريف مسئله، اهميت و ضرورت انجام تحقيق، اهداف، سؤالات و فرضيات، محدوده زماني و مکاني و پيشينه تحقيق مطرح شده است.
در فصل دوم به بيان تعاريف برخي واژهها و اصطلاحات پژوهش، بيان ديدگاهها و نظريههاي مرتبط با توسعه روستايي، خصوصيات و اهداف توسعه روستايي و موانع آن پرداخته شده است.
در فصل سوم ابتدا جغرافياي طبيعي منطقه شامل موقعيت، توپوگرافي، و… و در ادامه ويژگيهاي جغرافياي انساني و اقتصادي محدوده مورد مطالعه آورده شده است. بخش دوم اين فصل روش شناسي تحقيق شامل جامعه آماري، نحوه جمعآوري اطلاعات و تجزيه و تحليل دادهها را در بر ميگيرد.
فصل چهارم شامل يافتههاي تحقيق که در ابتدا به توصيف اطلاعات اخذ شده از طريق تکميل پرسشنامه در روستاهاي مورد مطالعه پرداخته شده و بخش دوم اين فصل به آزمون فرضيات تحقيق اختصاص دارد که به طور جداگانه تجزيه و تحليل شده است.
فصل پنجم جمعبندي، نتيجهگيري و پيشنهادات را در بر ميگيرد.
2-1- طرح و بيان مسئله تحقيق
توسعه تعهدي است با “انسان” و براي “انسان” که به وسيله “انسان” نيز شروع ميشود (آسايش، 1382: 65). رشد و توسعه بسياري از کشورها در گرو ساماندهي عرصههاي روستايي است (سعيدي، 1377: 1). توسعه روستايي از مباحثي است که کمتر به صورت مستقل مورد بحث قرار گرفته است. نقش و جايگاه روستا در فرآيندهاي توسعه اقتصادي و اجتماعي در مقياس محلي، منطقهاي، ملي و بين المللي و پيامدهاي توسعه نيافتگي مناطق روستايي از قبيل بيکاري، رشد سريع جمعيت، مهاجرت، حاشيه نشيني شهري و غيره موجب توجه به توسعه روستايي و حتي تقدم آن بر توسعه شهري گرديده است (ازکيا، 1386: 19).
نيروي انساني از عوامل مهم در توسعه روستايي به شمار ميرود و به علت داشتن نقش کليدي در توسعه، بايد به طور ويژه مورد بررسي قرار گيرد. جامعه ايران در حال حاضر، مرحل? انتقال ساختار سني از جواني به سالخوردگي را تجربه مي‌کند (ميرزايي، 1377: 71) و در اين فرايند به طور روزافزون بر جمعيت ميانسال و سالخورده افزوده شده و از جمعيت نوجوان و جوان آن کاسته مي‌شود. فزوني سرعت رشد جمعيت سالمندان در مقايسه با رشد کل جمعيت، افزايش سالانه تعداد و سهم سالخوردهها لزوم توجه و برنامه‌ريزي آينده‌نگر براي حلّ مسائل ناشي از اين مسئله را توجيه مي‌کند (کاظميپور، 1389: 102).
در سالهاي گذشته يکي از مسائلي که در مباحث توسعه روستايي بسيار به چشم ميخورد مسئله جواني جمعيت روستايي بود؛ در حالي که امروزه عکس اين قضيه به عنوان مسئله اصلي مطرح ميشود. نرخ اشتغال در روستا و در بخش کشاورزي به هيچ وجه همپاي رشد کلي اشتغال پيش نرفته و اين سبب ايجاد بيرغبتي به انجام فعاليتهاي کشاورزي شده است؛ همچنين نوع نگرش روستاييان و بويژه جوانان روستايي نسبت به شغل کشاورزي، از مهمترين دلايل اين مسئله بوده است (تقوايي و نيليپور طباطبايي، 1385: 62). با ايجاد چنين دلزدگي از مشاغل روستايي، زمينه مهاجرت جوانان از روستا فراهم ميشود.
همچنين پديده مهاجرت ميتواند ناشي محدوديتهاي اجتماعي – اقتصادي از قبيل تفاوتهاي روستا – شهري، کمبود فرصتهاي شغلي و تحصيلي در روستا، سالخوردگي جمعيت روستايي و به تبع آن بيتوجهي به جوانان روستا و ساير دلايل باشد. از طرفي با مهاجرت جوانان، بر شدت سالخوردگي جمعيت روستايي افزوده شده که به دنبال آن بازدارندگي توسعه روستايي را خواهيم داشت. شاهآبادي و پوران نيز مؤيد اين مطلبند که کاهش منابع انساني و مهاجرتهاي بيرويه جوانان روستايي، بر مؤلفههاي اقتصاد بويژه توسعه اقتصادي اين جوامع اهميت بسيار دارد (شاهآبادي و پوران، 1388: 37). قيصريان نيز اذعان داشته که علت اصلي بالاتر بودن نسبت سالخوردگان در مناطق روستايي نسبت به مناطق شهري، مهاجرتهاي روستا- شهري است که اين مهاجرت در بين جوانان بسيار بيشتر از سالمندان است و مهاجرت جوانان به شهر، باعث کاهش جمعيت جوان و افزايش نسبت سالمندان در مناطق روستايي ميگردد (قيصريان، 1389: 14).
بنابراين يکي از مسائل مرتبط با توسعه روستايي، پديده سالخوردگي است. در واقع سالخوردگي جمعيت، بازدارندگي توسعه روستايي را سبب ميشود و از اين جنبه به عنوان يک مسئله مهم معرفي شده که بايد مورد شناسايي و تحليل قرار گيرد. در مدل 1-1 اثرات سالخوردگي نمايش داده ميشود؛ به طور کلي اين اثرات در دو دسته مثبت و منفي به اين ترتيب تقسيمبندي ميشوند:
اثرات سالخوردگي

مدل 1-1: اثرات دو جانبه سالخوردگي
مأخذ: يافتههاي تحقيق
با دقت در مدل 1-1 متوجه اثربخشي دوگانه متغير سالخوردگي بر ابعاد اقتصادي – اجتماعي توسعه روستايي ميشويم؛ هر چند سالخوردگان از پارامترهاي مثبت مانند برخورداري از دانش بومي، تجربه بالا، انگيزه بالاي ماندگاري در روستا و … برخوردارند، اما در عين حال ويژگيهاي منفي از قبيل ناتواني و ضعف جسمي، پايين بودن انگيزه نوآوري و پيشرفت، سواد پايين و … را نيز شامل ميشوند. به تبع اين مسئله و نيز وجود تفاوتهاي بسيار در دو گروه سني جوان و سالخورده، وضعيت اقتصادي – اجتماعي متفاوتي در روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده ايجاد خواهد شد. براي درک بيشتر، به ارائه وضعيت اقتصادي – اجتماعي روستاهاي جوان و سالخورده در غالب مدل ميپردازيم که مدل 2-1 پيامدهاي سالخوردگي جمعيت روستايي و مدل 3-1 پيامدها و ويژگيهاي روستاهاي با ترکيب سني جوان را نشان ميدهد.

مدل 2-1: پيامدهاي سالخوردگي جمعيت روستايي
مأخذ: يافتههاي تحقيق
آنچنانکه از مدل 2-1 بر ميآيد، سالخوردگي جمعيت روستايي در دو بعد اقتصادي و اجتماعي اثرگذار بوده که در بعد اجتماعي پيامدهايي مانند کاهش جمعيت ناشي از کاهش زاد و ولد، عدم پويايي جمعيت، ترکيب ناموزون سني و جنسي و غيره را به دنبال خواهد داشت. و در بعد اقتصادي سبب کاهش فعاليتهاي اقتصادي، عدم تنوع شغلي، رواج کشاورزي سنتي و … خواهد شد. برعکس، در روستاهاي با ترکيب سني جوان شاهد تداوم توليد مثل و زاد و ولد، انعطافپذيري، تحرک و پويايي جمعيت، و از طرفي شاهد تنوع مشاغل، حمايت از کشاورزي مدرن، پويايي اقتصادي، کاهش نسبت وابستگي و … ميباشيم که در ادامه نيز به ويژگيهاي اين نوع روستا در قالب مدل 3-1 اشاره ميشود.

مدل 3-1: ويژگيهاي اقتصادي- اجتماعي روستاهاي با ترکيب سني جوان

مأخذ: يافتههاي تحقيق
همانطور که در مدل 3-1 نشان داده شد، سالخوردگي جمعيت روستايي پيامدهاي نامطلوب اقتصادي و اجتماعي بسياري به دنبال دارد. از آنجا که اين پديده در روستاهاي کشور در حال افزايش است، نيازمند شناسايي و برنامهريزي ويژه ميباشد (قيصريان، 1389: 14)؛ در اين زمينه ميتوان با شناسايي دلايل مهاجرت جوانان، بازتوزيع نهادهها و قدرت اجتماعي (مشارکت، تصميمگيري و…) بين آن‌ها، فراهم کردن زمينههاي نگهداشت جوانان و از طرفي، با بررسي و شناسايي اثرات سالخوردگي بر توسعه نيافتگي روستايي و کاهش اين اثرات در روستاها، ميتوان دلايل بازدارندگي توسعه اقتصادي – اجتماعي روستايي را کمرنگ نمود.
در دهه اخير، در بخش جلگه رُخ نيز شاهد سالخوردگي جمعيت روستايي بودهايم. در روستاهاي اين بخش، مهاجرت جوانان از گذشته مرسوم بوده اما اين امر بر اثر افزايش سالخوردگي، افزايش تضاد توانمنديها بين دو گروه سني جوان و سالخورده و افزايش مشکلات جوانان از قبيل در اختيار نداشتن زمين (زمين براي کشاورزي، ساخت مسکن و…)، نداشتن سرمايه اوليه جهت کارآفريني و اشتغالزايي، نداشتن شغل و دلايلي از اين قبيل، به صورت يکي از مسائل حاد روستايي درآمده است، زيرا يکي از پيامدهاي اساسي سالخوردگي، مهاجرت جوانان ميباشد و واضح است که تداوم اين مسئله اثرات منفي در توسعه يافتگي روستاهاي منطقه جلگه رخ خواهد داشت. بنابراين در راستاي تحليل اثرات سالخوردگي بر بازدارندگي توسعه اقتصادي – اجتماعي در روستاهاي منطقه مورد مطالعه، به شناخت و بررسي اين مسئله پرداخته و سعي ميشود به سؤالات اصلي تحقيق پاسخ داده شود.
3-1- سؤالات تحقيق
– چه تفاوتي بين سطح توسعه اقتصادي روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده در بخش جلگه رخ وجود دارد؟
– چه تفاوتي بين سطح توسعه اجتماعي روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده در بخش جلگه رخ وجود دارد؟
4-1- فرضيات تحقيق
– بين سطح توسعه اقتصادي روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده در بخش جلگه رخ تفاوت معناداري وجود دارد.
– بين سطح توسعه اجتماعي روستاهاي با ترکيب سني جوان و سالخورده در بخش جلگه رخ تفاوت معناداري وجود دارد.
5-1- ضرورت و اهميت تحقيق
بين ترکيب سني جمعيت و توسعه رابطه نزديکي وجود دارد که ارتباط نزديک اين مؤلفهها در مناطق روستايي نيز قابل مشاهده ميباشد؛ مبحث سالخوردگي جمعيت از مباحث و مسائل جديد در پيش روي جامعه ايران محسوب ميشود. مسلماً ترکيب سني سالخورده در دراز مدت اثرات نامطلوبي بر توسعه خواهد گذاشت و آنچنان که شايسته است اين گروه سني نميتوانند اثرات گسترده بر توسعه اقتصادي – اجتماعي روستا داشته باشند؛ سالخوردگان گرايش زيادي به محافظهکاري و سنتهاي اجتماعي داشته و از پذيرش پديدههاي نو و جديد واهمه دارند. اين گروه سني با داشتن ويژگيهايي مانند انعطاف ناپذيري، سواد پايين، ضعف جسمي و ناتواني، نميتوانند به طور شايسته از منابع موجود در روستا از قبيل آب و خاک مستعد کشاورزي و ساير منابع، بهرهبرداري کنند و با اين شرايط مقدمات تهديد امنيت اقتصادي روستا را فراهم مينمايند؛ از طرفي، سالخوردگان با وجود چنين نقاط ضعف، همچنان خود را در همه امور پيشرو دانسته و به جوانان اجازه تصميمگيري، مشارکت، تملک و دخل و تصرف در داراييها (زمين کشاورزي، مسکن) و … را نميدهند. مسلماً در چنين موقعيتي، جوانان روستايي مجبور به مهاجرت ميشوند؛ در واقع تحت اين شرايط است که مسئله سالخوردگي جمعيت، بازدارندگي توسعه روستايي را تشديد خواهد نمود. در نتيجه، اين ضرورت ايجاد ميشود تا با شناسايي اثرات منفي سالخوردگي روستايي و برنامهريزي جهت تضعيف آنها تا حد زيادي از توسعه نيافتگي روستاها، جلوگيري نمود. از آنجا که توسعه روستايي با عوامل بازدارنده از قبيل سالخوردگي جمعيت در ارتباط بوده و در روستاهاي جلگه رخ نيز که اين مسئله در چند سال اخير نمايان شده است، ضرورت دارد که مورد مطالعه، بررسي و تحليل قرار گيرد و در راستاي بهبود توسعه اقتصادي – اجتماعي آن‌ها اقدام نمود. بدينسان اين پژوهش به تحليل اثرات سالخوردگي بر بازدارندگي توسعه اقتصادي – اجتماعي روستاهاي بخش جلگه رخ تربت حيدريه پرداخته است.
6-1- اهداف تحقيق
هر پژوهشي براي رسيدن به اهداف معيني انجام ميشود که اهداف تحقيق حاضر نيز به اين ترتيب ميباشد:
– هدف کلي:
– سنجش تأثير سالخوردگي جمعيت بر بازدارندگي توسعه اقتصادي – اجتماعي روستاهاي بخش جلگه رخ.
– اهداف جزئي:
– تبيين تأثير گروه سني جوان بر توسعه اقتصادي روستا.
– تبيين تأثير گروه سني جوان بر توسعه اجتماعي روستا.
7-1- پيشينه تحقيق
در راستاي ارائه سوابق تحقيق با مطالعه و کنکاش در متون علمي، به خصوص گزارشها، تحقيقات و پروژههاي انجام شده در ارتباط با سالخوردگي و پيامدهاي آن، به موارد مرتبط با موضوع پژوهش حاضر برخورديم که به چند مورد اشاره ميگردد.
1-7-1- تحقيقات داخلي
رمضانيان (1380)، در پژوهشي تحت عنوان “سالخوردگي جمعيت شاغل در بخش کشاورزي ايران؛ دلايل و پيامدها”، بيان کرده که جمعيت شاغل در بخش کشاورزي ايران در مقايسه با ساير بخشها، سالخوردهتر شده است و در ادامه به اين نتيجه رسيده که مهاجرتهاي روستا به شهر به علت عدم گرايش جوانان روستايي به حرفه کشاورزي، از مهمترين دلايل سالخوردگي روستا مي‌باشد.
کاظميپور (1389)، در پژوهشي تحت عنوان “توسعه و مناسبات جمعيتي در ايران: با رويکرد آيندهنگر”، بيان کرده که تغييرات جمعيتي ابعاد مختلف توسعه را تحت تأثير قرار ميدهد و با بررسي جمعيت سالهاي 1335 تا 1385، به اين نتيجه رسيده که جمعيت ايران به پايان مرحلهي اول گذار جمعيتي رسيده و در حال تجربه نظام جديدي ميباشد که اين وضعيت پيامدهايي از قبيل تغييرات خانواده، نابرابري جنسيتي، انتقال ساختار سني، سالخوردگي جمعيت و … را به دنبال خواهد داشت.
پورسينا و همکاران (1389)، در مقالهاي با عنوان “عوامل مؤثر بر ميزان انگيزه جوانان روستايي براي اشتغال به حرفه کشاورزي در روستاهاي شهرستان کلاردشت“، به نقل از آقاسيزاده عوامل مؤثر بر عدم گرايش جوانان به حرفه کشاورزي را آينده شغلي نامناسب، پايين بودن درآمد، نبود امکانات لازم براي کشاورزي، عدم وجود امکانات در روستا، عدم توجه جامعه به کشاورزي و عدم توجه سياستگذاران و دولت به کشاورزي ميدانند؛ در ادامه اذعان داشتهاند که عدم گرايش جوانان به حرفه کشاورزي، سبب مهاجرت و به تدريج سالخوردگي فعالان اين بخش و نيز کاهش فعالان روستايي ميشود.
قيصريان (1389)، در پژوهشي با عنوان “بررسي ابعاد اجتماعي – اقتصادي پديده سالمندي در ايران” به بررسي اثرات نامطلوب سالخوردگي در ابعاد اقتصادي و اجتماعي پرداخته و جهت انجام پژوهش جمعيت سالهاي 1345 تا 1385 را مورد بررسي قرار داده است. در نهايت به اين نتيجه رسيده که سالخوردگي جمعيت، پديده جديد و ناخوشايندي است که در کشور و مخصوصاً در روستاها رو به افزايش ميباشد.
تقديسي و احمدي شاپورآبادي (1391)، در پژوهشي با عنوان “مهاجرت و سالخوردگي جمعيت روستايي ايران: چالشي فراروي توسعه پايدار روستايي”، مهاجرتهاي روستايي و اثرات آن بر سالخوردگي جمعيت روستايي و همچنين سالخوردگي شاغلان بخش کشاورزي در ايران را تحليل کردهاند. آن‌ها در پژوهش خود به اين نتيجه رسيدهاند که مهاجرت از روستا به شهر، از مهم‌ترين دلايل سالخوردگي جمعيت روستايي در ايران است. همچنين به اين نکته رسيدهاند که در سالهاي 1345 تا 1385، شاغلان بخش کشاورزي حدود 7/5 سال مسنتر شدهاند؛ در حالي که کل شاغلان تنها 2/2 سال مسنتر شدهاند. آن‌ها در واقع مهاجرت نيروي انساني از نواحي روستايي را موجب تضعيف اقتصاد روستا و پيرتر شدن شاغلان کشاورزي دانستهاند.
قديري معصوم و همکاران (1391)، در تحقيقي با عنوان “تعارض روستاگريزي جوانان با روند توسعه روستايي در دهستان ديزمار غربي شهرستان جلفا”، به بررسي عوامل روستاگريزي جوانان و اثرات آن بر مسائل کشاورزي و توسعه روستايي پرداختند و به اين نتيجه رسيدند که جوانان به دلايل مختلف اجتماعي – اقتصادي انگيزهاي قوي براي مهاجرت از روستا دارند که اين پديده سبب ناپايداري جمعيتي روستا، عدم تعادل سني و جنسي جمعيت، کاهش شاخصهاي توسعه روستايي و از همه مهمتر سبب سالخورده شدن روستا و کاهش بهرهوري خواهد شد.
2-7-1- تحقيقات خارجي
مارکوکس (1994)، در پژوهشي با عنوان “سالخوردگي جمعيت بخش روستايي کشورهاي در حال توسعه”، توصيفي از الگوهاي سالخوردگي جمعيت در مناطق روستايي کشورهاي شرق و جنوب شرق آسيا ارائه ميدهد و به شناسايي و بررسي نتايج سالخوردگي جمعيت در اين مناطق ميپردازد.
اسکلدون (1999)، در تحقيقي با عنوان “سالخوردگي جمعيتهاي روستايي در جنوب شرق و شرق آسيا”، به مطالعه جمعيت روستاهاي 13 کشور جنوب شرق و شرق آسيا پرداخته و به اين نتيجه رسيده که سالخوردگي جمعيت روستايي پيامدهايي از قبيل کاهش باروري، افزايش فقر و مخصوصاً افزايش مهاجرت روستا به شهر در روستاهاي اين کشورها را به دنبال داشته است.
مارکوکس (2001)، در پژوهشي با عنوان “سالخوردگي جمعيت در کشورهاي در حال توسعه”، فاکتورهاي مهم جمعيتي (باروري، مرگ و مير، مهاجرت و سالخوردگي جمعيت)، در کشورهاي در حال توسعه آفريقايي، آسيايي، اقيانوسيه، آمريکاي لاتين و کارائيب را مورد بررسي قرار داده است. به اعتقاد مارکوکس، کاهش باروري، افزايش اميد به زندگي و مهاجرت روستا به شهر از مهمترين دلايل سالخوردگي جمعيت محسوب ميشوند؛ ولي در بين اين عوامل، مهاجرت روستا – شهري اصليترين عامل در سالخوردگي جمعيت روستا به شمار ميآيد زيرا اغلب اين مهاجران را جوانان روستايي شامل ميشوند.
چاکس (2005)، در پژوهشي با عنوان “سالخوردگي جمعيت و فقر در روستاهاي غنا”، به بررسي جمعيت شناسي اجتماعي و اقتصادي افراد مسن در روستاهاي غنا پرداخته است. يافتههاي اين مطالعه، جمعيت افراد 60 ساله و بيشتر اين کشور را يکي از بالاترين نرخها در آفريقا ميداند. همچنين نشان داده است که بيشتر اين افراد سالخورده، در مناطق روستايي سکونت دارند. کاهش سريع باروري، بهبود بهداشت فردي و عمومي و تغذيه مناسب، باعث افزايش کهنسالان در غنا شده است؛ ولي تشديد مهاجرتهاي روستا به شهر باعث افزايش شديد سالخوردگان روستايي در اين کشور شده است. نتايج نشان ميدهد که نسبت کهنسالان از کل جمعيت در غنا، از 1/4 درصد در سال 1960 به 9/7 درصد در سال 2000 افزايش يافته و در نهايت دريافته است که افزايش جمعيت سالخورده وضعيت مخاطرهآميزي به وجود ميآورد و به تداوم فقر و افول شاخصهاي توسعه ميانجامد.
8-1- محدوده موضوعي، زماني و مکاني تحقيق
از لحاظ موضوع، تحقيق حاضر به تحليل اثرات سالخوردگي بر بازدارندگي توسعه اقتصادي – اجتماعي روستاهاي بخش جلگه رخ تربت حيدريه پرداخته است؛ به لحاظ زماني از اسفند 91 تا شهريور 92 به گردآوري اطلاعات و بررسي پيشينه، مباني نظري و تکميل پرسشنامه تحقيق اقدام گرديد. در طي ماههاي مهر، آبان و آذر تجزيه و تحليل دادهها انجام شد و بالاخره در ديماه 92 به نتيجهگيري و ارائه پيشنهادات پژوهش پرداخته شده و به لحاظ مکاني، اين تحقيق در 20 روستاي بخش جلگه رخ، در دو دهستان پايينرخ (12 روستا) و ميانرخ (8 روستا) انجام شده است.

پيش درآمد


دیدگاهتان را بنویسید