1-2هدف هاي تحقيق …………………………………………………………………………… 2
1-3 اهميت موضوع تحقيق و انگيزش انتخاب آن …………………………………………………….. 3
1-4 سوالات و فرضيه هاي تحقيق………………………………………………………………….. 4
1-5تعاريف عملياتي متغيرها و واژگان کليدي………………………………………………………… 4
1-6روش تحقيق ………………………………………………………………………………. 4
1- 7 قلمرو تحقيق……………………………………………………………………………… 4
1-8 محدوديت ها و مشکلات تحقيق ……………………………………………………………… 5
فصل دوم: مطالعات نظري6………………………………………………………………………..
2-1مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………. 7
2-2پيشينه تحقيق11………………………………………………………………………………………………………….
فصل سوم: تاريخچه سفالگري در ايران 12……………………………………………………………
3-1- جغرافياي تاريخي ايران …………………………………………………………………… 13
3-2- پيدايش سفال در ايران …………………………………………………………………… 13
3-3- ساخت سفال ……………………………………………………………………………………………………………..16
3-4 پيدايش سفالينه هاي منقوش ……………………………………………………………………………………………..17

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

3-5 فلسفه نقوش و مفهوم آن ………………………………………………………………………………………………..18
3-6 بينش اساطيري ……………………………………………………………………………………………………………..21
3-7 باورهاي آئيني …………………………………………………………………………………………………………….24
3-8شوش تاريخي …………………………………………………………………………………………………………….27
3-9شوش حاضر ……………………………………………………………………………………………………………….30
10-3موقعيت جغرافيايي …………………………………………………………………………………………………………………………………31
3-11رابطه نقوش مذکور با دين ……………………………………………………………………………………………………………………..35
3-21مذهب شوش ……………………………………………………………………………………………………………………………………….36
3-13مهمترين خدايان شوش ………………………………………………………………………………………………………………………….37
3-14 نمادهاي خدايان روي سفالينه ها ……………………………………………………………………………………………………………40
3-15مراسم مذهبي ……………………………………………………………………………………………………………………………………….41
3-16آداب تدفين ………………………………………………………………………………………………………………………………………….43
17-3معيشت مردم شوش در عهد قديم…………………………………………………………………………………………………………….44
3-18فهرست آثار بدست آمده از شوش …………………………………………………………………………………………………………..48
فصل چهارم بررسي فرم سفالهاي شوش…………………………………………………………………………………………………………51
4-1معابد شوش ……………………………………………………………………………………………………………………………………………52
4-3 تزئينات بنا……………………………………………………………………………………………………………………………………………..54
4-3-1 تزئينات بيروني بنا …………………………………………………………………………………………………………………………….54
4-3-2تزئينات دروني ……………………………………………………………………………………………………………………………………56
4-4شرح کاخ داريوش در شوش …………………………………………………………………………………………………………………….56
5-4 ملحقات کاخ شوش و باغهاي آن …………………………………………………………………………………………………………….60
4-6کاخ هخامنشي شاور………………………………………………………………………………………………………………………………..61 4-7شکل ظروف ………………………………………………………………………………………………………………………………………….62
4-71-ظروف کروي ……………………………………………………………………………………………………………………………………..63
4-72-ظروف مخروطي ………………………………………………………………………………………………………………………………….64
4-73-ظروف بيضوي …………………………………………………………………………………………………………………………………….65
4-74-ظروف استوانه اي ………………………………………………………………………………………………………………………………..66
4-8ظروف ترکيبي ………………………………………………………………………………………………………………………………………..66
4-9 برش تشکيل دهنده فرمهاي ساده و فرم هاي ترکيبي …………………………………………………………………………………..68
4-9-1برش فرم هاي دايره اي ………………………………………………………………………………………………………………………..68
4-9-2برش فرم هاي بيضوي………………………………………………………………………………………………………………………….69
4-9-3برش فرم هاي مخروطي……………………………………………………………………………………………………………………….70
4-9-4برش فرم هاي استوانه اي………………………………………………………………………………………………………………………71
4-10کاربرد…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..72
4-10-1ظروف براي استفاده روزمره…………………………………………………………………………………………………………………72
4-10-2ظروف براي انبار کردن مواد مورد نياز………………………………………………………………………………………………….77.
4-10-3ظروف آئيني………………………………………………………………………………………………………………………………………79
فصل پنجم مفهوم نقوش سفالينه هاي منقوش شوش ……………………………………………………………………………………….81
5-1خصوصيت سفالهاي منقوش شوش اول و دوم ……………………………………………………………………………………………82
5-2 انواع نقوش …………………………………………………………………………………………………………………………………………..84
5-3نگاهي به خورشيد، مار، ماه، درخت ، پرنده از ديدگاه اسطوره ……………………………………………………………………85
5-4نقش مار ………………………………………………………………………………………………………………………………………………..86
5-5نقش ماه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………89
5-6نقش درخت …………………………………………………………………………………………………………………………………………..89
5-7نقش پرنده …………………………………………………………………………………………………………………………………………….90

5-8بررسي نقوش سفالينه هاي شوش ……………………………………………………………………………………………………………..90
5-8-1نقوش جانوري…………………………………………………………………………………………………………………………..90
5-8-1-1 بز کوهي ……………………………………………………………………………………………………………………………..90
5-8-1-2مار ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….92.
5-8-1-3ماهي …………………………………………………………………………………………………………………………………………….93
5-8-1-4پرنده………………………………………………………………………………………………………………………………………………93
5-9نقوش گياهي…………………………………………………………………………………………………………………………………………95..
5-9-1 آب ………………………………………………………………………………………………………………………………………………….95
5-9-2 درخت…………………………………………………………………………………………………………………………………………….95..
5-9-3کوه…………………………………………………………………………………………………………………………………………96..
5-9-4زمين ……………………………………………………………………………………………………………………………………………97.
5-10خورشيد……………………………………………………………………………………………………………………………………………..98.
5-11ماه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………….100
5-12انسان………………………………………………………………………………………………………………………………………………….102
5-13خطوط ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….103
5-13-1خط ساده ……………………………………………………………………………………………………………………………………….103
5-13-2خط شکسته ……………………………………………………………………………………………………………………………………103
5-13-3خط متقاتع………………………………………………………………………………………………………………………………………104
5-14اشکال هندسي……………………………………………………………………………………………………………………………..104
5-14-1مربع …………………………………………………………………………………………………………………………………….105
5-14-2مثلث ……………………………………………………………………………………………………………………………………105
5-14-3دايره ……………………………………………………………………………………………………………………………………………..106
فصل ششم : رابطه فرم و نقوش سفالينه ها …………………………………………………………………………………………………..107
6-1رابطه نقوش با عملکرد ظرف ………………………………………………………………………………………………………………….108
6-2 ارتباط فرم نقوش با فرم سفالينه ها …………………………………………………………………………………………………………311
6-3 نقش پرندگان گردن دراز ………………………………………………………………………………………………………………………711
فصل هفتم : نتيجه گيري ……………………………………………………………………………………………………………………………..120
7-1نتيجه گيري ………………………………………………………………………………………………………………………………………….121
منابع ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….123
ضمائم
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل3-1………………………………………………………………………………………………………………………………………………………28
3-2……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..31
3-3……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..32
3-4……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..38
3-5……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..40
3-6……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..40
3-7……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..40
3-8……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..40
3-9……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..41
3-10……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………42
3-11……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………42
3-12……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………44
3-13……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………44
3-14……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………46
3-15……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………46
3-16……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………46
3-17……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………47
3-18……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………47
3-19……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………47
3-20……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………47
3-21……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………47
3-22……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………47
3-23……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………47
3-24……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………47
3-25……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………48
3-26……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………48
4-1……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..52
4-2……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..53
4-4……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..59
4-5……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..59
4-6……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..59
4-7……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..59
4-8……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..62
4-9-1………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….67
4-9-2………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….69
4-9-3………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….70
4-9-4………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….71
4-10……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………72
4-11……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………73
4-12……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………73
4-13……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………73
4-14……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………74
4-15……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………74
4-16……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………74
4-17……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………75
4-18……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………75
4-19……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………76
4-20……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………76
4-21……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………76
4-22……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………76
4-23……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………77
4-24……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………77
4-25……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………77
4-26……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………78
4-27……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………78
4-28…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..79
4-29……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………79
4-30……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………79
4-31……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………80
4-32……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………80
5-1……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..84
5-2……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..88
5-3……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..91
5-4……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..92
5-5……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..93
5-6……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..93
5-7……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..94
5-8……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..94
5-9……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..95
5-10……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………96
5-11……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………97
5-12……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………97
5-13……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………97
5-14……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………99
5-15……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………99
5-16……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………99
5-17………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….100
5-18………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….100
5-19………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….102
5-20………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….103
5-21………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….104
5-22………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….105
5-23………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….105
5-24………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….105
5-25………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….106
6-1……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………108
6-2……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………109
6-3……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………109
6-4……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………110
6-5……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………111
6-7……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………112
6-8……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………113
6-9……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………113
6-10………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….114
6-11………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….114
6-12………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….115
6-13………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….115
6-14………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….116
6-15…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………118
6-16…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………119
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول3-1…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….32
جدول3-2…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….34
جدول3-3…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….34
فصل اول
کليات طرح
1-1بيان مسئله:
سفالگري يکي از قديمي ترين صنايعي است که زادگاه آن ميهن کهنسال ما ايران است قرائن موجود از آثار کشف شده گوياي اين حقيقت است که تاريخ سفالگري در ايران از هزاره 8 پيش از ميلاد آغاز شده است. هنر سفالگري هم در صورت و فرم ظاهر و هم در نقوش نمادينش بستري مناسب براي بيان انديشه هاي ماورايي هنرمند بوده و آنچه که هنر و فرهنگ يک ملت را از آغاز نشان مي دهد تنها اعتقادات و نگرش او به جهان پيرامونش است.
آثار بزرگ هنري در طول قرون متمادي براساس اين نگرش استوار بوده و عدم آگاهي در اين زمينه تنها باعث مي شود که از زيبايي هاي اين هنر لذت ببريم، در حالي که هر خط، فرم و شکل براي خود مفهومي دارد و چه زيباست هنگامي که به انديشه سازندگان اين آثار پي ببريم و از آنجايي که اصالت و عظمت يک قوم و فرهنگ آن مستقيما در هنر آن جلوه مي کند بايد بگوييم هنرهاي دستي نمايشگر فرهنگ و تمدن هر قوم بوده و با تاريخ هنر ملت ها پيوند ناگسستني دارد. در اين پژوهش سعي بر آن است که نقش ها و نگاره هاي روي ظروف مورد استفاده مردمان کهن شرح داده شود چه همي نقش ها است که زائيده معرفت، دانش و اعتقادات آنهاست و در عين حال سعي مي شود موارد استفاده نقوش تا حد امکان با اشاره به مدارک و شواهد موجود بحث و توصيف شود.
1-2هدف هاي تحقيق:
هدف اصلي تحقيق: بررسي نقش و فرم در سفالينه هاي شوش
اهداف فرعي تحقيق: بررسي نقوش سفالينه ها از حيث معني و مفهوم
اهداف فرعي تحقيق: علل و انگيزه بوجود آمدن اين نقوش
1-3 اهميت موضوع تحقيق و انگيزش انتخاب آن:
سفالگري به عنوان يکي از برجسته ترين مظاهر هنر اسلامي داراي نقوش متنوعي بوده که همواره با معتقدات ديني و تصورات هنرمند از هستي اجين بوده است. هنرمند سفالگر همواره از نقوشي بهره مي گيرد که برگرفته از احساس و ادراک و تجربه باطني وي بوده است. از اکتشافات تپه سيلک (کاشان)، تپه حصار (دامغان)، تپه گيان (نهاوند) و شوش (خوزستان) چنين بر مي آيد که از حدود 6 هزار سال تا 4 هزار سال قبل ساکنين اين نواحي به ساختن ظروف سفالين مي پرداختند و اين ظروف را با نقوش و تصاوير مي آراستند که گاه براي بيان اعتقادات مذهبي و گاه براي توصيف محيط زندگي و يا روايت کردن موضوع خاصي بکار مي رفتند.
هنرمند سفالگر شوش با نقاشي روي سفالينه ها گويي شعر مي آفريند. وجود اين نقاشي هاي متعدد نشان از تعدد افکار دارد و کاربرد هر يک از نقش ها در ارتباط با عقيده و باور خاصي بوده و آنچه که در نگاه اول نظر بيننده را جلب مي کند آميزه اي از طرح ها و نقوش چشم نواز و دلنشيني است که در اين سفالينه ها تجلي کرده و گوشه هايي از هنر ايران را به نمايش گذاشته اند و چه بسا بتوان با تحليل و بررسي نقوش و فرم هاي بکار رفته در اين ظروف پرده از اعتقادات و باورهاي مردمان آن سرزمين برداشت.
1-4سوالات و فرضيه هاي تحقيق:
1- علل پيدايش هر يک از نقوش سفالينه هاي شوش چيست؟
2 – وجه مشخص سفالينه هاي شوش چيست؟
3 – معني و مفهوم نقوش بکار رفته در ظروف از نظر نمادين چه مفهومي مي تواند در برداشته باشد؟
1-5تعاريف عملياتي متغيرها و واژگان کليدي:
سفال، شوش، نقش و فرم
1-6روش تحقيق:
تحليلي – منابع مکتوب و تصويري – توصيفي
1- 7 قلمرو تحقيق:
اگر بخواهيم آثار هنري اقوام گذشته را بررسي کنيم تنها تعدادي نقش مايه که در گذر زمان به پيچيدگي مي گرايد کافي بنظر نمي رسد و هر قدر هم اين بررسي کامل و جامع باشد.اما اگر ذکري از اعتقادات آنان به ميان نيايد ناقص مي نمايد و طبيعي است براي درک احساس و نيز آنان بايد سطح تفکر و انديشه آن اقوام را نيز شناخت.در اينجاست که کتب قديمي و سنگ نبشته ها ارزش و اعتبار خاصي پيدا مي کنند.
1-8 محدوديت ها و مشکلات تحقيق:
از جمله محدوديت ها و مشکلات اين تحقيق کمبود منابع مناسب جهت تحقيق در خصوص آثار سفالين با نقوش انساني و عدم سهولت دسترسي به گزارشات چاپي کامل و جامع از کاوش هاي انجام شده در مناطق باستاني پيش از تاريخ ايران و همچنين محدوديت کاوشهاي انجام شده در مناطق مختلف از جمله مشکلات و محدوديت هاي موجود مي باشد.
فصل دوم
مطالعات نظري
2-1مقدمه:
انسان پيش از تاريخ در حدود هزاره ششم قبل ميلاد و اوايل هزاره پنجم از پناهگاههاي سنگي و غارها دست کشيد و سکونت در دشت را آغاز کرد.با پيدايش اين مرحله تاريخي سکني گزيدگان در نقاط مختلف فلات ايران شروع به ساخت آثار کنده کاري و سپس سفالينه ها و مهرها نمودند.سفال اين بدوي ترين،ساده ترين و کهن ترين دست ساخته بشر بعد از حصيربافي به سبب نزديکي خاصي که با انسان داشت بستر با ارزشي براي به تصوير درآوردن افکار او بود،زيرا که سفال نيز همانند انسان که از گل پخته خلق شده است از ترکيب چهار عنصر اصلي خاک آب باد و آتش تشکيل يافته است.علامت و نشانه هايي که بر روي سفال ديده مي شوند با مذهب و خدايان آن عصر مربوط بوده اند و يا نمايشگر نوعي طلسم و جادو در آن دوران به شمار مي رفتند.(اپهام پوپ،آرثر،از شاهکارهاي هنر ايران،ص9)
انسان جانور عجيبي است که مدام از خود مي پرسد که جهاني که در آن زندگي مي کند چگونه جهاني است.پاسخ به اين سوال آسان است،جهان ناميده مي شود.جهان واقعيات ،علم اين واقعيات را تدريجا دوره مي کند و بهره برداري از کشفيات گوناگونش در عالم کائنات از خرده ترين ذره تا بزرگترين پاره آن اندازه نمي شناسد.انسان موجود عاقلي است ويژگي دارد که هيچيک از همسايگان زميني اش ندارند و آن تخيل است يعني قابليت آفرينندگي جهان و آفرينش زندگانيش در جهان.تخيل را نمي توان قوه اي وهم آلود شمرد،چون تازه کردن رمزها و نو کردن اساطير و آفرينش تصاوير جديد و بازي و شوخي با نظم جهان بر عهده خيال بافي است.در مجموع بايد گفت که سه چيز به اين جهان شکل و رنگ مي بخشد.آزادانه انديشيدن و آزادانه خيال بافي و آزادانه عمل کردن است و رمز از آن کسي است که به دستش مي آورد و جهان مال کسي است که به تمام و کمال و با همه قدرت و نيروي تخيل خويش تجربه اش مي کند.(اقتداري،احمد،آثار و بناهاي تاريخي خوزستان(يار شهر ياران)،ص18)
رمز و زبان و حرکات،روح و جان مي دهدو در روياها و جشن هايشان پايدار مي گردد و به معتقداتشان جسم مي بخشد و آرزوهايشان را بيان مي کند و آنها به کار و تلاش برمي انگيزد.اسطوره ها آيينه هايي هستند که تصويرهايي را از لايه هزاره ها منعکس و آنجا که تاريخ و باستان شناسي خاموش مي مانند اسطوره ها به سخن در مي آيند و فرهنگ آدميان را از دوردستها به زمان ما مي آورند و افکار بلند و منطق مردماني ناشناخته ولي انديشمند را در دسترس ما مي گذارند.رمز که عمل و مبناي عيني دارد،واقعيتي ذهني را منعکس مي کند و از نيرو فقط به طريق شهود قابل درک و دريافت است،به گفته پيرامائول(pierre Emmamal(شاعر) بررسي و تحليل رمز به طريق عقل به مثابه آناست که پره هاي پياز را از هم جدا کنيمتا ببينيم پياز کجاست.(پوپ،ابهام آرثر،شاهکارهاي هنر ايران،پرويز نائل خانلري،ص22) يکي از قديمي ترين بلد تاريخي شهر شوش در دشت خوزستان با قدمت شش هزار ساله است.امروزه از شوش چهار تپه عظيم باقي مانده است.اين مکان در جنوب غربي ايران تقريبا در دو کيلو متري غرب راه آهن بين ايستگاه سبز آباد و هفت تپه قرار دارد.رود خانه تاريخي شائور از غرب شوش مي گذرد.
چهار تپه شوش عبارتند از :
1-تپه آکروپل يا آرک سلطنتي
2-تپه آپادانا
3-تپه مرکزي يا شهر شاهي
4-شهر صنعتگران
بخش بسيار بزرگي از جنوب شرقي فلات ايران يعني منطقه اي که امروزه استان هاي کرمان،هرمزگان،سيستان و بلوچستان،بخشدغربي کشور پاکستان و جنوب افغانستان را در بر مي گيرد،از نظر باستان شناسي نسبت به ساير بخش هاي ايران ناشناخته مانده است.
اين بخش از فلات که در نوشته هاي باستان شناسان و خاور شناسان غربي منطقه مرزهاي ايران و هند خوانده شده منطقه اي است که به سبب وضعيت جغرافيايي ويژه امروز جمعيت کمي دارد.در گذشته تصور مي شد که در دورانهاي کهن و پيش از ناريخ نيز چنين بوده است و اثري از تمدن هاي بزرگ و اجتماعات انساني،دهکده ها و شهرها در آن وجود نداشته است.به اين سبب تا حدود سه ماه پيش باستان شناسان اين منطقه را تنها يک راهرو بزرگ ارتباطي بين تمدن هاي هندي و تمدن هاي باختر فلات ايران و بين النهرين مي دانستند و يکي از علل ناشناخته ماندن اين منطقه و عدم توجه باستان شناسان نيز همين تصور اشتباه بوده است.
م.پزارد و ل.لوگرن که کنده کاري شوش را مورد بررسي قرار داده اند بکرات وجود شباهتي را بين موضوعات تزييني ظرف شوش از يک طرف و نقش ها و مهرهاي استوانه اي ايلام مقدم از طرف ديگر را تائيد کرده اند.به دنبال آنها ژ.شيلد تصور مي کند که صف پرندگان يا حيوانات در صحنه هاي شکار يا انسان ها در خال ساختن ظروف،مثل تمان موضوعات مختلف کنده کاري ايلام مقدم،با وجود طبيعت گرايي شان از اعقاب موضوعات سبک اول شوش است.اگر چنين باشد با آخرين نتايج حفاريها ،از فلات ايران حالت مشترکي از تاثيرات ارتباط هاي کامل بين اين منطقه و دشت بين النهرين وجود دارد.
دکتر کنتو در کتاب صنايع ايران تحت عنوان صنعت سفال اوليه عقيده دارد که کليه اشکال هندسي که در روي سفالينه ها ديده مي شود معني ويژه اي دارند،مثلا خطوط موازي که در دايره يا مستطيل محاط باشد و يا در چيزي محاط نبوده و ساده است وجود آب را ثابت مي کند.مثلثي که در ميان آن شکل شطرنجي رسم شده باشد نماينده کره است،سطحي که خطوط مايل روي آن قرار دارد نشانه زمين زراعتي است و به طور کلي مي توان گف اين اشکال نوعي خط تصويري است که براي مردم آن زمان گويا بوده و پيش از خطوط باستاني ايران در اين سرزمين معمول و مرسوم بوده است.
هر قوم باستاني بز کوهي را مظهر يکي از عوامل طبيعي سود بخش مي دانست مثلا در لرستان حيوان وابسته به خورشيد بود و گاهي نيز بز و خورشيد و گرما با هم ارتباط داشتند و چون ميان شاخهاي خميده بز کوهي و هلال ماه نيز رابطه اي وجود دارد از اين رو مردم باستان عقيده داشتند که شاخ هاي پر پيچ و خم بز کوهي در نزول باران موثر است.در شوش و ايلام بز کوهي مظهر فراواني و رب النوع روييدنيها خوانده مي شد.بيشتر سفالينه هاي پيش از تاريخ نخست با نقوش هندسي و تزييني جلوه مي کرد و پس از مدتي نقش حيوانات معمول گشت و زماني بعد هنرمندان دوباره به نقوش هندسي علاقمند شدند.
در ادوار تاريخي اهميت فلزکاري تا حدودي هنر سفالگري را تحت شعاع قرار داده اما عليرغم توسعه فلزکازي،ساخت ظروف سفالين با اشکال گوناگون براي استفاده روزمره طبقات کم درآمد ادامه پيدا کرد.بخصوص گروهي از سفالينه هاي بي لعاب قرون اوليه اسلامي شباهت چشمگيري به ظروف سفالين قبل از اسلام دارند.
افول هنر سفالگري تا حدود قرن نهم و دهم هجري کمابيش در ايران ادامه يافت،تا اينکه بار ديگر ايرانيان تحت تاثير مرغوبيت ظروف چيني به هنر سفالگري روي آوردند.اين هنر ديگر بار در شهرهاي مختلف ايران به خصوص ساوه،کاشان،شهرضا،لالجين همدان رونق گرفت و با نقش هاي زيبا و آميزش دلنشين رنگ ها موجبات تحول هنر سفالگري به صورت کاشي سازي را نيز فراهم آورد.
2-2پيشينه تحقيق:
از آنجايي که با تحقيقات و پژوهش هاي خود در طول ترم جاري تنها به ذکر چند نمونه از مطالعات موردي دست يافته ام که آن هم بيشتر به شناخت و ذکر اجمالي و کوتاه به اين موضوع پرداخته اند. در اين روند براي نخستين بار مي خواهم از منظر بررسي جلوه اي نقش هاي شکل گرفته بر روي فرم هاي ظروف اين مقطع تاريخي که تاکنون شاهد به آن نبوده ايم نزديک گردم و اين سير مطالعاتي را که از اسناد بسيار خوب بهره برده را اميدوارم که بتواند براي علاقمندان ياريگر خوب باشد.
فصل سوم
تاريخچه سفالگري در ايران
3-1- جغرافياي تاريخي ايران
سرزمين فلات گونه ايران در غرب آسيا و خاورميانه بلندايي است که محل عبور اقوام و ملل کهن بود. دو رشته کوه اين فلات عظيم را در بر مي گيرد کوه هاي البرز در بخش شمال و شمال شرقي و کوههاي زاگرس در بخش شمال غربي و غرب اين فلات. نزولات طبيعي با ريزش هاي باران و برف هاي سنگين اين سرزمين را همواره سبز و حاصلخيز نگاه داشته و دره هاي عميق آن جايگاه اقوامي بود که تمدن اين مرز و بوم را از دوران پارينه سنگي تا عصر نوسنگي و به بعد بنيان نهادند متاسفانه آبهاي رودخانه اي اين فلات به هدر رفته و همواره ايران را خشک و بي آب مي بينيم از همين روست که نقش آب در ميان اساطير و افسانه ها نقش عميق بوده براي مثال و نمونه رودخانه هايي که از شيب غربي زاگرس سرچشمه مي گيرند به دلايل سيالي و طبيعي خشک شده و درياچه هايي که از اين رودخانه ها پديد آمده بودند چون هامون رو به خشکي است حال اگر نگاهي به گذشته دور با توجه به اين بي آبي ها بنماييم به نمادهايي برخورد مي کنيم که در کنار درياچه ها و رودخانه هاي مرکزي پديد آمدند. سرزمين کهن سال ايلام باستاني از سرزمين هايي است که اولين تمدن هاي بشري در آنجا شکل گرفته و به مرور زمان تکامل پيدا کرد تا در دوران تاريخي با پايتختي سوزيانا Sorzyana : سوشا : شوشا: شوش به مهد تمدن رسيد و خود کلمه ايلام به معناي بلنداي است. (، و. بارتولد ،تذکره جغرافياي تاريخي ايران ، ترجمه حمزه سردادور، تهران، انتشارات توس، چاپ سوم، 1372، ص 45)
3-2- پيدايش سفال در ايران
مدارک معدودي که در حفاريهاي مختلف دهه اخير (تاريخ نگارش حدود سال 1316 شمسي.م) در ايران بدست آمده است به اطلاعات ما درباره سفالگري ابتدايي اين ناحيه مي افزايد.انتشار نتايج اين اقدامات که تا کنون با جزييات کافي چاپ نشده است نشان خواهند داد که اين مدارک تا چه اندازه فرضيه هاي قبلي را درباره تاريخ هنر ايران متحول خواهد ساخت.به اين ترتيب يافته هاي جديد نظريه هاي قديمي تر را واضح تر بيان مي کنند و يا تغييراتي در آنها ايجاد مي نمايند.(کونتو،ژرژ،هنر سفالگري ابتدايي،1380،چاپ اول،تهران،ناشر مترجم،ص10)آثار سنگي و اسکلتهايي که در غارهاي قديميا يران در اطراف بيستون و مازندران (نوشهر – بهشهر) کشف شده ثابت کرده که از 80 هزار سال قبل از ميلاد سرزمين ايران قابل سکونت بوده است.
سفالي که در دوران نوسنگي در ايران ظاهر گرديد. جانشيني ارزان و با دوام براي ظروف سنگي بود که با زحمت صيقل خورده و ظروف چوبي که دوام کمتري نسبت به ديگر مواد داشت.
درباره تاريخ پيدايش اولين سفالينه ها در ايران نظرات بسيار زيادي وجود دارد. پرفسور واندنبرگ تاريخه کهن ترين سفال ايران را در دوران نوسنگي (پيش از هزاره ششم) متعلق به تپه گوران تعيين کرده است. در حاليکه رومن گريشمن سيلک را به عنوان کهن ترين محل استقرار انسان در فلات ايران و نخستين اثر باز مانده او را به هزاره پنجم پيش از ميلاد نسبت داده است به نظر چارلز ويلکنسون سفال تپه سراب کهن ترين سفال ايران و مربوط به هزاره ششم قبل از ميلاد ميباشد. همچنين ليلا رفيعي با استناد به تاريخ و نقل قول ها بر اين عقيده است که کهن ترين سفال موجود در جهان متعلق به ايران و از غرب ايران کشف شده است.
کهن ترين اشياء سفالي به دست آمده در کاوشهاي باستان شناسي ايران از تپه گنج دره (ده کيلومتري شرق هرسين) در استان کرمانشاه به دست آمده است که تاريخ آن به هزاره هشتم قبل از ميلاد مي رسد در سالهاي اخير در محوطه هاي باستاني ديگر مانند غار کمربند هوتو و گاوميشان در جنوب بهشهر و تپه هاي زاغه در دشت قزوين سفالينه هايي به دست آمده که همانند گنج دره متعلق به هزاره هشتم قبل از ميلاد است. شکل ظروف عموماً ساده با کف گود و بدنه کروي بوده که اغلب به شکل کاسه ساخته مي شده است.(کياني،پيشينه سفال و سفالگري در ايران،ص7)از قديمي ترين آثار بدست آمده از ايران که در آنها به فرم ها به گونه اي موثر و شايد هم دلپذير بيان يک انديشه را آشکار مي سازند. پيکره هاي گليني هستند که از حفريات يک دهکده دوران نوسنگي در تپه سراب نزديک کرمانشاه به دست آورده اند و نمونه که در ساختن آنها دقت بيشتري بکار رفته است يکي از آن دو پيکره زني که به ونوس تپه سراب مشهور است و ديگري مجسمه گلي گرازي کوچک مي باشد.(ايدت،پرادا.هنر ايران باستان.ص7)
در نتيجه حفاري هاي هيئت مورگان ابتدايي ترين سفالهاي ايران از ناحيه شوش مرکز اصلي ايلاميان قديم بدست آمد.سفالهاي شوش بخشي از وسايل قبري است که از گورستاني در سطح زيرين تپه شوش با ارتفاع 25متر بيرون آورده شد.گورستان تپه اي بوده استکه پس از بصورت اسکلت در آمدن جسدها در يک قبر اوليه آنها را حمل و در نزديکي يکديگر کپه مي کردندو قسمتي از وسايل مخصوص گور را براي استفاده در زندگي پس از مرگ آنها قرار مي دادند.سنگيني خاک باعث شکستن سفالها شده است.اما بيشتر قطعات را مي توان بازسازي کرد.ظروف و سلاحها و وسايل تراشيده شده از سنگ و تبرهاي کوچک و آينه هاي مسين بدست آمده از اين قبرها نشان مي دهد که در آن دوران از مس و سنگ هر دو استفاده مي شده است.همچنين چند آثار منسوج نيز در اين قبرها قرار دارد.) ژاک دو مرگان، جغرافياي غرب ايران، ترجمه دکتر کاظم وديعي. تبريز، چهر، 1339. ص 114تاص120)
3-3- ساخت سفال
سفال عبارت است از مخلوط خاک و آب و ماده اي که بتواند پس از حرارت ديدن مخلوط ذرات مخلوط را به هم پيوند داده و متصل نگهدارد. چنانچه مخلوط آماده را بيش از 400 درجه سانتيگراد حرارت دهيم جسمي سخت به دست مي آيد که در اصطلاح سفال ناميده مي شود. حرارت 4000 درجه سانتي گراد از اين نظر کافي تشخيص داده شده است که مي تواند مولکولهاي آب را به صورت بخار از داخل مخلوط خارج نمايد. براي آماده نمودن مخلوط اوليه علاوه بر آب و خاک بايد يکي از مواد زير را حداقل به مخلوط اضافه نمود. لازم به يادآوري است که نام آن گروه از مواد ذکر مي شود که در رابطه با تکنيک سفالگري پيش از تاريخ منطقه بيش از ساير مواد مورد استفاده بوده است و عبارتند از کاهو، سبزيجات خرد شده، شن ريزه، پودرش ماسه بادي، سفال خرد شده، پودر سفال، صدف خرد شده به ندرت و گاهي نيز از موي حيوانات استفاده ميشده است.( ملک شهميرزادي ،، صادق .باستان شناس و هنر پيش از تاريخ ايران ، انتشارات مارليک، صفحه 125) تهيه سفال از ابتدا تا ظرف قابل استفاده مراحل مختلفي دارد که به ترتيب به شرح زير است:
1. آماده سازي مخلوط اوليه: ابتدا مقداري خاک تميز و بدون مواد خارجي زائد را که ضمن نرم هم باشد آماده و به آن به مقدار کافي آب مي افزايند تا به صورت گل در آيد و سپس يکي از مواد نام برده در فوق را به عنوان چسباننده به مخلوط مي افزايند.
2. ورز دادن : در اين مرحله پس از آماده نمودن مخلوط اوليه آن را با دست و در صورت زياد بودن با پا مالش ورز مي دهند. اين عمل مالش دادن و يا ورز دادن را تا به حدي ادامه مي دهند که آب و خاک و ماده چسبنده کاملاً با يکديگر مخلوط شوند. هر چه عمل ورز دادن کاملتر انجام شود سفال مرغوب تري تهيه خواهد شد.
3. فرم دادن : براي فرم دادن قسمتي به مقدار لازم از مخلوط آماده شده را برداشته به يکي از سه طريق ممکن زير به آن فرم و شکل مورد نظر داده مي شود که بدون استفاده از چرخ سفالگري و يا با استفاده از چرخ و يا روش قالبگيري را انجام مي گيرد.
نخستين مدارک فعاليت انسان در دشت شوشان تنها از محوطه چغابنوت بدست آمده است. به نظر مي آيد فاز آغازين بدون سفال، داراي اجاق، تيغه هايي از سنگ چخماق و ظروف سنگي بوده است . شاخص دوره ي بعدي سفال ساده اي است موسوم به پشت نما. با توجه به اطلاعات بسيار اندک در مورد فاز اوليه ي استقرار در شوشان وجود آن در مطالعه منشا کشاورزي و زندگي روستايي و ارتباط آن با توسعه هاي مشابه در کوه هاي زاگرس اهميت دارد. (عباس پرويز، تاريخ سرزمين ايران، انتشارات نگاه، 1390، صفحات 25 و 26 )
3-4 پيدايش سفالينه هاي منقوش :
گرايش به زيبايي و زيباپسندي از جمله خصوصياتي است که خالق بزرگ در روح اشرف مخلوقاتش دميده است و همواره الهام بخش روح زيباي آدمي بوده و تا جاييکه ظروف مورد استفاده روزمره بشر از اين امر مستثني نبوده و همان مردمي که در ابتدايي ترين وضع زندگي مي کردند با الهام از روح زيباي خود، نقوش زيبايي را در روي ظروف سفالي طرح مي کردند.


دیدگاهتان را بنویسید