3-2). ويژگيهاي جغرافيايي-طبيعي منطقه…………………………………………………………………………………..40
3-3). وضعيت توپوگرافي ………………………………………………………………………………………………………………..41
3-4). وضعيت شيب منطقه……………………………………………………………………………………………………………42
3-5). جهت دامنه…………………………………………………………………………………………………………………………….42
3-6). ويژگيهاي زمينساختي و تکتونيکي محدود? مورد مطالعه…………………………………………………45
3-6-1). زمينشناسي……………………………………………………………………………………………………………………..46
3-7). ويژگيهاي آب و هوايي شهر نورآباد……………………………………………………………………………………..47
3-7-1). تابش آفتاب…………………………………………………………………………………………………………………47
3-7-2). ميزان دما و رژيم حرارتي…………………………………………………………………………………………….48
3-7-3). پراکندگي بارش در شهر نورآباد ………………………………………………………………………………….49
3-7-4). باد ……………………………………………………………………………………………………………………………….49
3-8). وضعيت هيدرولوژي منطقه………………………………………………………………………………………………..50
3-8-1). .منابع آبهاي سطحي………………………………………………………………………………………………………51
3-8-2 ). منابع آبهاي زيرزميني………………………………………………………………………………………………..51
3-9). خاکشناسي منطقه مورد مطالعه …………………………………………………………………………………………52
3-10). خصوصيات زلزلهخيزي محدود? مورد مطالعه……………………………………………………………………54
3-11) مطالعات تاريخي…………………………………………………………………………………………………………………..54
3-11-1) وجه تسميه ……………………………………………………………………………………………………………………..54
3-12). مطالعات کالبدي…………………………………………………………………………………………………………………54
3-12-1). مرحله اول توسعه شهر نورآباد………………………………………………………………………………………..54
3-12-2). مرحله دوم توسعه از سال 1345 تا قبل از انقلاب اسلامي……………………………………………56
3-12-3). مرحله سوم توسعه شهر بعد از انقلاب تا سال1365……………………………………………………..57
3-12-4). مرحله چهارم توسعه شهر از دهه 1365 به بعد. ………………………………………………………….58

3-13). تغيير و تحولات جمعيت شهر……………………………………………………………………………………………..59
3-13-1). تراکم خالص و ناخالص جمعيت شهر نورآباد…………………………………………………………………60
3-13-2). بررسي وضعيت اشتغال و فعاليت در شهر نورآباد…………………………………………………………..60
3-14). اقتصاد شهر………………………………………………………………………………………………………………………… 61
فصل چهارم: تجزيه و تحليل و نتيجهگيري
4-1). مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………….64
4-2). بررسي وضعيت تناسب عوامل اکولوژيکي منطقه………………………………………………………………64
4-2-1). وضعيت تناسب ارتفاع از سطح دريا منطقه……………………………………………………………………..62
4-2-2). وضعيت تناسب شيب منطقه……………………………………………………………………………………………65
4-2-3). وضعيت تناسب جهت دامنه…………………………………………………………………………………………….66
4-2-4). وضعيت تناسب زمينشناسي منطقه………………………………………………………………………………..67
4-2-5). وضعيت تناسب بارش منطقه…………………………………………………………………………………………….69
4-2-6). وضعيت تناسب دما منطقه………………………………………………………………………………………………..70
4-2-7). وضعيت تناسب فاصله تا مسيل منطقه……………………………………………………………………………71
4-2-8). وضعيت تناسب خاک منطقه. …………………………………………………………………………………………..72
4-2-9). وضعيت تناسب پوشش گياهي و کاربري اراضي منطقه…. ……………………………………………..73
4-2-10). وضعيت تناسب فاصله تا محدوده شهر…………………………………………………………………………..75
4-2-11). ترکيب کليه لايههاي عوامل اکولوژيکي منطقه. ……………………………………………………………76
4-3). مکانگزيني شهر نورآباد(براساس با مدل اکولوژيکي). …………………………………………………………77
4-4). مکانيابي بهينهي توسعه آتي شهر نورآباد براساس عوامل اکولوژيکي………………………………….84
4-5). پيامدهاي توسعه فيزيكي شهر نورآباد ………………………………………………………………………………….91
4-5-1). آلودگي آب. ………………………………………………………………………………………………………………………92
4-5-2). تخريب اراضي كشاورزي………………………………………………………………………………………………….92
4-6). نتيجهگيري. …………………………………………………………………………………………………………………………..93
4-7). آزمون فرضيهها………………………………………………………………………………………………………………………97
4-8). ارائه پيشنهادات و راهکارها…………………………………………………………………………………………………..98
منابع ومآخذ.. ………………………………………………………………………………………………………………………………….99
فهرست جداول
جدول 2-1): معيارهاي مدل اکولوژيکي توسعه شهري ايران. ………………………………………………………..37
جدول 3-1 ): تراکم خالص و ناخالص شهر نورآباد طي سالهاي 1385-1345. ………………………….60
جدول3-2: وضعيت شاغلين شهر نورآباد ممسني طي سالهاي 1385- 1345……………………………61
جدول 4-1): وضعيت تناسب ارتفاع از سطح دريا منطقه………………………………………………………………65
جدول 4-2): وضعيت تناسب شيب منطقه. ………………………………………………………………………………….66
جدول 4-3): وضعيت تناسب جهت دامنه…………………………………………………………………………………….67
جدول 4-4: وضعيت تناسب زمين شناسي منطقه ………………………………………………………………………68
جدول 4-5: وضعيت تناسب بارش منطقه……………………………………………………………………………………69
جدول 4-6: وضعيت تناسب دما منطقه…………………………………………………………………………………………..70
جدول 4-7: وضعيت تناسب فاصله تا مسيل منطقه ……………………………………………………………………..71
جدول 4-8: وضعيت تناسب خاک منطقه………………………………………………………………………………………73
جدول 4-9: وضعيت تناسب پوشش و کاربري اراضي منطقه……………………………………………………….74
جدول 4-10: وضعيت تناسب فاصله از شهر…………………………………………………………………………………..76
جدول 4-11: تعيين مناطق بهينه براي توسعه شهري………………………………………………………………….77
نقشه4-12: بررسي تناسب عوامل اکولوژيکي در مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد…………………….79
جدول 4-13: مکانگزيني شهر نورآباد براساس با مدل اکولوژيکي………………………………………………..86
فهرست اشکال(نمودارها)
نمودار 3-1 : روند تغييرات جمعيت شهر نورآباد طي سالهاي 1385-1345………………………………..59
نمودار 3-2 : تراکم خالص و ناخالص شهر نورآباد طي سالهاي 1385-1345……………………………..60
نمودار 3- 3: بررسي نقش اقتصادي شهر بر مبناي روش بوژوگارنيه………………………………………………62
فهرست اشکال( نقشهها)
نقشه 3- 1: موقعيت جغرافيايي شهر نورآباد ممسني………………………………………………………………………40
نقشه3-2: ارتفاع از سطح دريا منطقه……………………………………………………………………………………………41
نقشه3-3: شيب منطقه……………………………………………………………………………………………………………………42
نقشه3-4: جهت دامنه منطقه………………………………………………………………………………………………………….45
نقشه3-5: زمين شناسي منطقه……………………………………………………………………………………………………….46
نقشه3-6: دما منطقه………………………………………………………………………………………………………………………..48
نقشه 3-7: بارش منطقه…………………………………………………………………………………………………………………..49
نقشه 3-8: فاصله از رودخانه و مسيل……………………………………………………………………………………………..50
نقشه 3-9: خاکشناسي منطقه………………………………………………………………………………………………………….52
نقشه 3-10: توسعه ادواري نورآباد………………………………………………………………………………………………….55
نقشه 4-1: بررسي وضعيت تناسب ارتفاع از سطح دريا منطقه براي مکانيابي توسعه شهري…….65
نقشه4-2: بررسي وضعيت تناسب شيب منطقه براي مکانيابي توسعه شهري……………………………..66
نقشه 4-3: بررسي وضعيت تناسب جهت دامنه منطقه براي مکانيابي توسعه شهري……………….67
نقشه 4-4: بررسي وضعيت تناسب زمينشناسي منطقه براي مکانيابي توسعه شهر………………….68
نقشه4-5: بررسي وضعيت تناسب بارش منطقه براي مکانيابي توسعه شهري……………………………..69
نقشه 4-6: بررسي وضعيت تناسب دما منطقه براي مکانيابي توسعه شهري……………………………..70
..
نقشه 4-7: بررسي وضعيت تناسب فاصله تا مسيل منطقه براي مکانيابي توسعه شهري……………72
نقشه 4-8: بررسي وضعيت تناسب خاک منطقه براي مکانيابي توسعه شهري…………………………….73
نقشه 4-9: بررسي وضعيت تناسب پوشش و کاربري منطقه براي مکانيابي توسعه شهري…………75
نقشه 4-10: وضعيت تناسب فاصله تا محدوده شهر براي مکانيابي توسعه شهري……………………..76
نقشه4-11: تعيين مکان بهينه براي توسعه فيزيکي و اسکان جمعيت آتي شهر نورآباد……………….77
نقشه4-12: تناسب مکانگزيني شهر نورآباد براساس عامل ارتفاع …………………………………………….79
نقشه 4-13: تناسب مکانگزيني شهر نورآباد براساس عامل شيب…………………………………………………80
نقشه 4-14: تناسب مکانگزيني شهر نورآباد براساس عامل جهت دامنه……………………………………..80.
نقشه 4-15: تناسب مکانگزيني شهر نورآباد براساس عامل زمين شناسي…………………………………..81
نقشه 4-16: تناسب مکانگزيني شهر نورآباد براساس عامل بارش………………………………………………..81
نقشه 4-17: تناسب مکانگزيني شهر نورآباد براساس عامل دما. …………………………………………………82
نقشه 4-18: تناسب مکانگزيني شهر نورآباد براساس عامل فاصله تا مسيل……………………………….82
نقشه 4-19: تناسب مکانگزيني شهر نورآباد براساس عامل خاک…………………………………………………83
نقشه 4-20: تناسب مکانگزيني شهر نورآباد براساس عامل پوشش و کاربري اراضي…………………..83
نقشه 4-21: تناسب مکانگزيني شهر نورآباد براساس کليه عوامل اکولوژيکي……………………………….84
نقشه4-22: مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد با توجه به عامل ارتفاع……………………………………………86
نقشه4-23: مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد با توجه به عامل شيب……………………………………………87
نقشه4-24: مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد با توجه به عامل جهت دامنه………………………………..87
نقشه4-25 : مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد با توجه به عامل زمينشناسي……………………………..88
نقشه 4-26: مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد با توجه به عامل بارش………………………………………88
نقشه 4-27: مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد با توجه به عامل دما. …………………………………………89
نقشه 4-28: مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد با توجه به عامل فاصله تا مسيل…………………………89
نقشه 4-29: مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد با توجه به عامل خاک………………………………………….90
نقشه 4-30: مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد با توجه به عامل پوشش و کاربري اراضي…………….90
نقشه 4-31: مکانيابي توسعه آتي شهر نورآباد با توجه به کليه عوامل اکولوژيکي………………………91
فصل اول: کليات تحقيق
1-1) مقدمه
شهرنشيني و توسعه فضايي- کالبدي متاثر از توزيع فضايي جمعيت? انواع عوامل طبيعي (اقليم? خاک? ژئومورفولوژي و….) و انساني ( جمعيت? اقتصاد? فرهنگ? سياست و….) در عرصه زندگي بشري به عنوان ويژگيهاي جهاني از قرن 18 ميلادي? روند تکاملي را طي کرده و در قرن 20 شدت يافت? در قرن 21 ميلادي نيز شاهد شهرنشيني گسترده با بيش از 62 درصد خواهيم بود (باستيه? 1377 :239 ). تراکم بيش از اندازه جمعيت، تمرکز فعاليتها وفراواني ساخت و سازها، رشد و گسترش فيزيکي کانونهاي شهري و تخريب اکوسيستم طبيعي را در پي داشته است. هر چند توسعه شهر در کشورهاي صنعتي در قرون گذشته به آرامي صورت گرفته است اما در کشورهاي در حال توسعه بعد از جنگ جهاني دوم صورت گرفته است وشهرهاي کشورهاي در حال توسعه با شتاب و سرعت بيشتري از شهرهاي ممالک صنعتي توسعه مييابند (شکويي ? 1365 :176 ). لذا مطالعه اينگونه مسائل و آگاهي از کم و کيف آنها يکي از مهمترين وظائف برنامهريزان شهري ميباشد. لازم به ذکر است که در دهههاي اخير شهرهاي ما (بخصوص شهرهاي بزرگ) به خوبي گسترش يافتهاند. اين گسترش کالبدي يا انفجار کالبدي در بسياري از موارد بيش از انفجار جمعيت بوده است. يعني نسبت افزايش سطح بيش از افزايش جمعيت ميباشد. در وهله اول اين گسترش به نظر منطقي و طبيعي ميآيد چون با رسيدن جمعيت به آستانههاي جديد تاسيسات و تسهيلات مورد نياز و تقاضاي جامعه شهري تامين ميباشد که تناسب ساده با افزايش جمعيت ندارد ولي ميتواند دامنهاي بس وسيعتر از آستانه موجود را پاسخگو باشد (فرج زاده ? 1385 : 12 ). استقرار و پيدايش يک شهر بيش از هر چيز تابع شرايط و موقعيت جغرافيايي است، زيرا عوارض و پديدههاي طبيعي در مکانگزيني، حوزه نفوذ، توسعه فيزيکي و مورفولوژيک شهري اثري قاطعي دارند. پديده هاي طبيعي گاه به عنوان عوامل مثبت و گاه عوامل منفي و بازدارنده عمل مي کنند( ثروتي و ديگران، 1388: 27) . عدم سازگاري محيط طبيعي در توسعه شهرها ميتواند زمينههاي ايجاد مخاطرات گوناگون طبيعي را فراهم سازد همچنين بستر طبيعي قادر است در رابطه با عوامل آب و خاک ، شيب ، آب و هوا و ….. محدوديت هايي را براي توسعه فيزيکي شهرها ايجاد نمايد( عزيزپور، 1375: 68). در اين پژوهش ابتدا به گرآوري مباني نظري در خصوص نقش و تاثير عوامل اکولوژيکي در توسعه فيزيکي شهرها پرداخته شده است و سپس با بررسي و مطالعات وضع موجود شهر نورآباد ممسني و مقايسه آن با معيارهاي بهينه و معقول اکولوژيکي در سه قسمت به مکانيابي توسعه شهري( در سطح بخش مرکزي شهرستان)، مکانگزيني شهر نورآباد( در مقايسه با مدل اکولوژيکي) و در نهايت مکانيابي توسعه آتي شهر پرداخته شده است.
فصلبندي پايان نامه به شرح زير ميباشد:
فصل اول: به معرفي موضوع تحقيق، اهداف تحقيق، بيان مسأله، ضرورت، اهداف تحقيق و پيشينه آن پرداخته شده است.
فصل دوم: مباني نظري تحقيق است که در اين فصل به نظريات، ديدگاهها، مکاتب، مدلها و ساير مباحث مربوط اشاره شده است.
فصل سوم: در فصل سوم به معرفي منطقه مورد مطالعه (نورآباد ممسني) پرداخته شده است و ويژگيهاي جغرافيايي، اجتماعي، اقتصادي و کالبدي منطقه آورده شده است.
فصل چهارم: در فصل چهارم که به يافتههاي تحقيق مورد تجزيه و تحليل، قرار گرفته است. در اين فصل به ارزيابي و تحليل نقش عوامل اکولوژيکي بر مکانيابي توسعه شهري( در سطح بخش مرکزي شهرستان)، مکانگزيني شهر نورآباد( در مقايسه با مدل اکولوژيکي) و مکانيابي توسعه آتي شهر پرداخته شده است. در نهايت به نتيجه گيري، آزمون فرضيهها و پيشنهادات پرداخته شده است.
1-2) تعريف موضوع
فرهنگ مادي ومعنوي شهري، حاصل دستاورد بزرگ كانون تمدنساز از چند هزار سال پيش تاكنون بوده است و دستيابي به رفاه و آسايش فزاينده در محيط زيست شهري، از دغدغههاي فكري فرهيختگان بهويژه كارشناسان آشنا به مسائل شهري در دو قرن اخير ميباشد. با گذشت زمان، نابودي منابع طبيعي شهري، از جمله زمينهاي كشاورزي و منابع آبها، توسعه ناموزون آن، فقدان مديريت كار آمد شهري با وضعيت نابرابري زاي اقتصادي، مهاجرت سيل آساي جمعيت روستايي به شهرها تراكم و فشردگي اين مهاجرين در محلههاي مختلف و جدائيگزيني در شهرها، از مسائل و معضلاتي است كه چشم انداز ناپايداري را بر شهرها تحميل كرده است (مهندسين مشاور امکو ? 1379 :15 ). چنين تحولي موجب گستردگي محدوده خدماتي شهرها شده كه انبوه جمعيت شهري را بـا سطوح طبقات اجتماعي متفاوت در خود جاي داده است. با پويش فزاينده و سريعي كـه در ساخت كالبدي شهر، از سال 1350 به بعد يعني اوج دوره رشد شهرها و هرج و مرج توسعه كالبدي شهري ايران، آن چنان وسعت مييابد كه حتي تدوين قوانين سخت و برخورد قهرآميز شهرداريها نيز از بروز آن عاجز ميماند. نتيجه آنكه شهرهاي ايران به خصوص بافت كـالبدي آنها، منشاء و بستر ناپايداري در شهرها ميگردد. تغييرات کالبدي و تحولات فضايي شهرها، چنان سريع و شتابنده عمل کرده است که پس از دورهاي کوتاه، اکنون شهرهاي کشور، نه تنها توانايي حفظ ويژگيهاي سنتي و اصيل، خود را ندارند، بلکه اصول تازه و علمي نيز بر کالبد آنها و رشد و توسعه آيندشان با مشکلات بسياري همراه است(نصيري،54:1384). بيشتر شهرها در گذشته به صورت طبيعي رشد کردهاند، يعني توسعه شهر بدون برنامهريزي آتي انجام شده و شهر به صورت افقي توسعه يافته است. در رشد طبيعي شهر، سيستم جادهاي، پارکها، مدارس، زمينبازي و… بدون نظم و ملاحظات توسعه آتي شهر ايجاد ميشدند. امروزه توسعه فيزيکي نابسامان و بيرويه يکي از مشکلات شهر و شهرنشيني جهان سوم در دوران معاصر است. به طوري که طي فرايندي مداوم، محدوديتهاي فيزيکي و فضاهاي کالبدي شهر در جهات عمودي و افقي به لحاظ کمي و کيفي رشد مييابد و اگر اين روند سريع بيبرنامه باشد، ترکيبي نامناسب از فضاهاي شهري مشکلزا خواهد انجاميد و با عوارضي مثل بينظمي فضايي، گسترش فقر و نابرابري، فرسايش و آلودگي محيط زيست، کاهش زمينهاي کشاورزي و ناامني اجتماعي همراه خواهد بود. به همين دليل موضوع رشد و توسعه فيزيکي و نحوه برنامهريزي و مديريت آن به يک مساله مهم سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي در کشورهاي مختلف از جمله ايران بدل شده و عموم مسوولان، مديران و کارشناسان را به جست و جوي چاره براي حل برانگيخته است (حيدري،10:1385). توسعه فيزيکي و ناموزون شهرها بيشتر به سياستهاي اداري روستا-شهر وابسته بوده، روند بورس بازي، معاملات اقماري زمين نيز از عوامل اصلي در توسعه فيزيکي ناموزون شهرها محسوب ميشود. هماکنون يکي از مشکلات تمام شهرها، رشد شهرنشيني و به تبع آن گسترش شاخکهاي خزنده شهري بر اراضي پيرا شهري است که پيامدهايي چون: حاشيهنشيني، نابودي اراضي کشاورزي، افزايش جمعيت شهرها، عدم امکان پاسخگويي براي برخي از خدمات و کاربريها در شهر، گسستگي بافتهاي فيزيکي، مشکلات زيست محيطي، خصوصا آلودگي و نابساماني سيماي شهري داشته است (سعيد آبادي و همکاران،44:1389). توسعه فيزيکي -کالبدي يک سيستم شهري تحت تاثير عوامل مختلف قرار ميگيرد که يکي از مهمترين اين عوامل ويژگيهاي محيط طبيعي، يعني بستري که شهر بر روي آن قرار گرفته ميباشد، عواملي مانند: اقليم، ژٍئومورفولوژي، منابع آب، خاک… در توسعه يک شهر نقش بسيار تعيين کننده و مهمي را ميتوانند بر عهده داشته باشند (فريادي و همکاران،2:1386).
شهر نورآباد به عنوان يكي از شهرهاي استان فارس با مساحتي در حدود 783 هکتار و جمعيتي برابر 52597 نفر ( درسال1385 ) از نظر جمعيتي، نسبت به سال1345 ده برابر شده و از نظر كالبدي رشد زيادي پيداكرده است اين رشد جمعيتي و كالبدي از حدود سالهاي 61 ـ 60 ، آغاز گرديده و با شتاب ادامه دارد و افزايش جمعيت شهري هم به طور طبيعي و هم در نتيجه مهاجرت گسترده روستائيان از روستاهاي اطراف آن، صورت گرفته است كه اين روند علاوه بر رشد فيزيكي و كالبدي شهر به ويژه در جهت شرقي موجب ارتقاء نقش و عملكرد شهر از حيث اداري، خدماتي در منطقه شده است. همچنين رشد فيزيكي اراضي شهري كه توپوگرافي مساعد، آن را تشديد نموده است، به بورس بازي زمين، توسعه نامتعادل شهر، کمبود سرانههاي شهري? بالا رفتن تراکم شهر و تخريب زمينهاي كشاورزي اطراف شهر انجاميده است. از سوي ديگر وجود جاده ارتباطي شيراز ـ اهواز در نزديكي محدوده شهر، قابليت دسترسي به ساير نقاط كشور را افزايش داده، كه اين موقعيت نيز منجر به جذابيت بيشتر شهر و ورود مهاجرين روستايي از نقاط دورتر شده است. شهر نورآباد از آنجا که از هستههاي روستايي تشکيل شده است، اراضي کشاورزي و باغات متعددي در بين آنها گسترده شده که يکي از عوامل عمده محدود کننده توسعه است. ارتفاعات متعدد در پيرامون محدوده کنوني شهر از عوامل محدود کننده توسعه است که در بسياري از موارد به دليل شيب زياد امکان ساخت و ساز را فراهم نميسازد. ( بوستاني، 118:1388). با توجه به اينکه هرکدام از عوامل شامل( اقليم، ژئومورفولوژي، منابع آب و خاک و…) در برههاي از زمان به صورت جداگانه يا همزمان در رشد و توسعه شهرنشيني نقش عمدهاي را ايفا کردهاند، در اين تحقيق به مطالعهي تاثير اين عوامل بر روند توسعه فيزيکي اين شهر پرداخته و بهترين مکانهاي توسعه آن نيز تعيين ميگردد.
1-3) اهميت وارزش تحقيق
درطي روند پويايي توسعه فيزيکي شهر محدودههاي فيزيکي و فضاهاي کالبدي آن در جهات عمودي وافقي از حيث کمي و کيفي بطور مداوم گسترش مييابند و دچار تحول ميگردند. توسعه فيزيکي شهرها درايران با توجه به رشد جمعيت و تحولات جديد تغييرات بسياري را پذيرفتهاند. با توجه به افزايش گرايش به شهرنشيني، شهرها براي پذيرش جمعيت نياز به زمينهاي وسيع و گستردهاي دارند، که اين زمينها از ترکيب واحدهاي توپوگرافي و ژِئومورفولوژي تشکيل شدهاند. هر اندازه که شهرها توسعه يابند و گسترش پيدا کنند برخورد آنها با واحدهاي توپوگرافي و ژئومورفولوژي و موضوعات مربوط به آنها زيادتر مي شود.(مشهديزاده، 47:1374). در گذشته در مکانگزيني شهرها بيشتر به مطالعات انساني و اجتماعي اکتفا ميشد ولي امروزه غفلت از مطالعاتي نظير زمين شناسي، ژِئومورفولوژي، هيدرولوژي و … خسارات هنگفتي را براي شهرها در پي خواهد داشت(نگارش، 1382). يکي از اهداف مهم تهيه طرحهاي توسعه شهري، توسعه سنجيده شهرها بوده است و اين انتظاز منطقي از آن هست که براي انتخاب محورهاي توسعه شهري، در مطالعه فيزيکي شهرها، شرايط ژئومورفولوژيک، زمينشناسي، آب و هوا شناسي و ….. و ارتباط و تاثير متقابل اين پديدهها بر يکديگر بررسي شود. در راستاي توسعه شهري، در صورتي که به اصول و مکانيسمهاي فرآيندهاي ژئومورفولوژيک، زمينشناسي و مورفوديناميک محيط توجه نشود، تعادل ژئومورفولوژيک محيط بهم خورده و باعث بروز خطرات بزرگي ميشود ، به دنبال آن تلفات و خسارات جبران ناپذيري را ايجاد ميکند( بخشنده نصرت، 1378: 385). در دهههاي اخير، عوامل اکولوژيکي در توسعه شهرها توجه بيشتري را به خود معطوف داشته است و به عنوان يكي از پايههاي اساسي جهت توسعه شهرها معرفي ميشود. در اين رابطه رعايت عوامل طبيعي و مطابقت دادن توسعه شهرها با آن، از اقدامات اساسي جهت مقابله با حوادث طبيعي و حتي ممانعت از مخاطرات طبيعي نظير( سيل ،زلزله ، نشست ، ريزش،لغزش، بالا آمدن سطح آب هاي زير زميني و …) بشمار ميرود( عزيزپور، 1375: 3 ).
توسعه فيزيکي شهر نورآباد نيز از اين قاعده مستثني نبوده است واين شهر در سالهاي اخير با توجه به ويژگيهاي کالبدي به طور چشمگيري رشد نموده است. هدف از اجراي اين پژوهش شناخت عوامل اکولوژيکي موثر در رشد و توسعه کالبدي شهر نورآباد و تحولات مربوط به آن طي دهههاي اخير ميباشد. از طرف ديگر نتايج اين پژوهش اين ارزش را دارد که ميتواند براي پژوهشگران ديگري که دررابطه با اثر افزايش جمعيت روي فضاهاي کالبدي مطالعه ميکنند بسيار ارزشمند باشد. نتايج اين تحقيق ميتواند به عنوان يک راهنما براي پژوهشگران و برنامهريزان دستاوردهاي ارزشمندي داشته باشد واطلاعات و دادههاي جديدي را در اختيار آنان قرار دهد. نتايج اين تحقيق ضمن روشن کردن عوامل اکولوژيکي موثر بر توسعه فيزيکي، راهها وراهکارهاي عملي براي توسعه فيزيکي را به برنامهريزان نشان ميدهد و بهترين مکان بهينه را براي اسکان جمعيت شهري بازگو ميکند. نتايج اين تحقيق علاوه بر افزودن و غنا بخشيدن به پژوهش هاي شهري براي مديران و برنامهريزان ( اعضاي شوراي شهر-مديريت شهر) بسيار مفيد خواهد بود. همچنين نتايج اين تحقيق در ابعاد آموزشي نيز ارزشمند است.
1-4) پژوهشهاي علمي انجام شده قبلي در ارتباط با پاياننامه
براي آشنايي بهتر با موضوع مورد مطالعه استفاده از منابع و مراجع و پژوهشهاي گذشته و کسب اطلاع از ادبيات موضوع ضروري است که بدانيم در واقع از اوايل قرن بيستم مسائل ومشکلات شهرها بطور عام و بعد از جنگ جهاني دوم بطور خاص مورد توجه جدي قرار گرفت بعد از آن شناخت وتجزيه وتحليل وارائه راهبرد ها و عوامل موثر در روند توسعه وپيچيدگي شهري و پيامدها و نقش آن در گسترش فضايي – کالبدي در شهرها در دستور کار قرار گرفت. بعد از دهه 1950 شهرها در همه ابعاد مورد مطالعه قرار گرفتند. از جمله محققان و جغرافيدانان خارجي و داخلي در تبيين عوامل موثر بر توسعه و رشد ناهمگون شهرنشيني وشهرگرايي و پيامدهاي آن بوده که مسائل چون مهاجرت? پيامدهاي رشد کمي? شناخت و روابط حاکم در مناسبات شهر و روستا، انواع نارسائيها را در عرصههاي شهري و….. در بر داشته است.گفتني است در ايران نيز پژوهشگران و محققاني در اين رابطه منابع متعددي به رشته تحرير درآورده اند. از جمله:
– نظري (1370) پژوهشي با عنوان گسترش فضايي شهر تهران و پيدايش شهرکهاي اقماري انجام داده است که بر تاثير بيچون و چراي گسترش فضاي فيزيکي و نيروي انساني شهر تهران در روستاهاي حوزه نفوذ تاکيد دارند و گسترش انفجارگونه و لجام گسيخته شهر تهران را سبب نابودي روستاهاي اطراف و از بين رفتن فضاي زيستي جمعيت پايتختنشين قلمداد ميکنند.
– فريادي و همکاران (1386) مقالهاي با عنوان مقايسه نقش و تاثير عوامل محيط طبيعي در توسعه فيزيکي -کالبدي شهرها و با روش تحليلي-ميداني و کتابخانهاي انجام داده و به اين نتيجه رسيدند كه از مهمترين عامل طبيعي تاثيرگذار بر توسعه فيزيكي – كالبدي شهرها، ويژگيهاي شكل زمين، ناهمواريها و به طور كلي ژئومورفولوژي بوده و هر سه پارامتر در نظر گرفته شده در توسعه فيزيكي شهرها تاثير داشته اند.
– سعيدي و همکاران(1389) مقالهاي با عنوان مدلسازي توسعه کالبدي و تعيين مکان بهينه براي اسکان جمعيت شهر سردشت تا افق 1400 به روش دلفي و منطق بولين در سيستم اطلاعات جغرافيايي و با روش توصيفي-تحليلي و نوع تحقيق توسعهاي- کاربردي انجام دادند و به اين نتيجه رسيدند که بستر و فضاي جغرافيايي شهر به لحاظ شرايط طبيعي-محيطي پتانسيل اسکان جمعيت با توجه به رشد پيشبيني شده جمعيت (4/1) تا افق 1400 را نخواهد داشت. از طرف ديگر محاط بودن شهر سردشت به وسيله عوارض طبيعي و ژِئومورفولوژيک از طرف ديگر کمبودهاي شديد شهر به لحاظ سرانه کاربريها، تجهيزات، تاسيسات و امکانات و خدمات و مهمتر از همه مسکن تا افق 1400، شهر را با محدوديت جدي روبهرو ميباشد.
– محمدرضا ثروتي و همکاران(1390) مقالهاي با عنوان بررسي تنگناهاي طبيعي توسعه فيزيکي شهر سنندج با روش کتابخانه اي-ميداني انجام دادند که به اين نتيجه رسيدند عواملي چون ارتفاعات آبيدر و تپه هاي داخل شهر و رودخانه قشلاق تنگناهايي براي توسعه شهر سنندج بوجود آوردهاند.
– عنايتاله موسوي (1385) در پايان نامه کارشناسي ارشد خود در رشته جغرافيا و برنامهريزي شهري دانشگاه اصفهان، تحقيقي با عنوان نقش عوامل جغرافيايي در توسعه کالبدي-فيزيکي شهر ايذه انجام داده است و بدين نتيجه رسيد فرم شهر ايذه شعاعي است و عوامل طبيعي در توسعه کالبدي ايذه نقش موثري دارند.
– الناز همپانژاد (1386) در پايانامه کارشناسي ارشد خود در رشته جغرافيا و برنامه ريزي شهري دانشگاه نجف آباد موضوعي را با عنوان بررسي و تحليل گسترش کالبدي شهر اروميه تحقيق نمود و به اين نتيجه رسيده است که وضعيت طبيعي و از طرف ديگر ديگر رشد جمعيت شهري باعث گسترش کالبدي شهر و جهت اين گسترش شده است.
– منصور ملکي در پاياننامه کارشناسي ارشد (1387) خود در رشته جغرافيا و برنامهريزي شهري دانشگاه اصفهان موضوعي را با عنوان، شهر سنندج و روند توسعه فيزيکي آن انجام داده است و در اين پژوهش به اين نتيجه رسيده است که شکل توسعه فيزيکي شهر سنندج در طول اين چند دهه بيش از هر چيز متاثر از شکل طبيعي و بيشتر از همه کوهستاني بودن اين شهر است.
– علياصغر پيلهور (1388) در پاياننامه کارشناسي ارشد خود در رشته جغرافيا و برنامهريزي شهري دانشگاه شهيد بهشتي موضوعي را به عنوان، علل وپيامدهاي توسعه فضايي شهر بجنورد انجام داده است و در اين پژوهش به اين نتيجه رسيده است که عواملي از جمله باروري بالا، کمبود مرگ ومير بدليل بالا رفتن کيفيت امکانات بهداشتي و مهاجرتهاي روستايي باعث توسعه شهر شده است و از طرف ديگر اين توسعه شديد باعث از بين رفتن باغات و زمينهاي کشاورزي، ساخت وسازهاي غير مجاز و توسعه نامتعارف شهري شده است.
همچنين ميتوان به طرحهاي شهر نورآباد که شامل طرح تفضيلي و جامع ميباشد اشاره نمود.

طرح جامع شهر نورآباد در سال 1379 انجام گرفته است، و از نقاط قوت آن ميتوان به:
1- نظم بخشيدن به توسعه شهر 2- تجزيه و تحليل جمعيت شهر و مشخص کردن نيازهاي خدماتي و رفاهي اين جمعيت 3- تجزيه وتحليل کاربريهاي شهري و بررسي کمبودهاي آن اشاره نمود و اما در اين طرح محدوده شهر بيش از حد نياز جمعيت در نظر گرفته شده است و اين امر باعث از بين رفتن زمينهاي کشاورزي و باغات اطراف شهر شد، همچنين بسياري از اطلاعات بدست آمده قابل اطمينان نميباشد و ابهام دارد. شايان ذکر است که در تمام طرحهاي جامع کشور و علل الخصوص طرح جامع شهر نورآباد مبناي کارکردي آنها بر اساس و تقليد از طرحهاي 40 تا 50 سال پيش است که در کشورهاي پيشرفته دنيا اجرا ميشده است و در واقع اين طرحها با شرايط امروز شهرها ديگر تطابقي ندارد.
– طرح تفضيلي شهر نورآباد هم که در سال 1383 تصويب شده است نيز داراي نقاط قوت و ضعفي ميباشد.
جديد بودن طرح، که در حال حاضر ميتواند مبنايي براي برنامهريزيهاي شهر باشد و تجزيه وتحليل دقيق مسائل شهري و مشکلات آن از نقاط قوت آن بشمار ميرود. در زمينه کاربريهاي پيشنهادي براي شهر بسيار خوشبينانه و بلند پروازانه مسئولين طرح عمل کردهاند و مساحت کاربريها را زياد انتخاب کرده اند همچنين مسائل مطرح شده در اين طرح بيشتر کاربرد براي وضع موجود شهر دارد و مناطقي را که تحت تاثير توسعه شهر، زير ساخت و ساز ميرود در ارتباط با وضع موجود فرض نکرده است.
1-5) اهداف تحقيق
پژوهشهاي شهري راهبردي بر مطالعه فرايندهاي شهرنشيني و تاثيرات ناشي از اين فرايندها در سطح جامعه و محيط اطراف آنها تاكيد دارد. هدف از انجام اين پژوهش‌ها گردآوري اطلاعات لازم و شناخت دقيق‌تر تأثيرات توسعه فيزيکي زندگي شهري بر محيط زيست اطراف آن به منظور تصميم گيري دربارة اهداف و فراهم نمودن خط مشي هايي براي بالا بردن كيفيت زندگي شهروندان است. هدف از پژوهش علمي کشف واقعيتها و برقرار کردن روابط ميان آنها و تبين شرايط و رويدادهاست که به يک رشته تعميمهاي منطقي منجر مي شود تا در صورت امکان بتوان براساس آن به پيشبيني رويدادها پرداخت. براي مشخص نمودن توسعه فيزيکي شهري اهداف مورد نظر به صورت زير ميباشد:
1- مکانگزيني شهر نورآباد براساس مدل اکولوژيکي توسعه شهري
2- بررسي وضعيت تناسب عوامل اکولوژيکي منطقه براي توسعه شهري
3- مکانيابي بهينه توسعه آتي شهر نورآباد براساس عوامل اکولوژيکي
4- اراِِئه پيشنهادات و راهکارهاي اجرايي براي برنامهريزان و مديران شهري
1-6) سوالات و فرضيه هاي تحقيق:
سوالات:
1- توسعه فيزيکي شهر نورآباد با توجه به توانهاي اکولوژيک چگونه بوده است؟
2- براساس عوامل اکولوژيکي، بهترين مکان براي توسعه واسکان در فضاهاي اطراف شهر نورآباد کجاست؟
فرضيات پژوهش:
بر اين اساس فرضياتي که در اين تحقيق سعي در اثبات آن هست عبارت است از:
1- توسعه فيزيکي شهر با توانهاي اکولوژيک منطقه هماهنگ نبوده است.
2- با توجه به سطوح هموار زمين و نقش آن در توسعه فيزيکي شهر نورآباد، قسمتهاي شرق و غرب بيشترين تناسب را نشان ميدهند.
1-7) روش تحقيق
هدف از انجام پژوهش‏هاي شهري راهبردي عبارتست از: شناخت مسائل و مشكلات فضاهاي شهر و پسکرانه هاي آن و گره گشايي و چاره انديشي نسبت به اين مشكلات است. جهت بررسي دقيق و عميق مسائل شهري لازم است مؤلفهها و عوامل تاثير گذار بر حسب نوع درجه و اهميتشان مورد بررسي و مطالعه موشكافانه قرار گيرد. بعلاوه با توجه به رشد وگسترش سريع شهرها وجود انبوهي از متغيرهاي موثر در آنها و همچنين حجم باور نكردني اطلاعات، بكارگيري شيوههاي سنتي در تحليل مسائل چندان معقول و رسا نيست و گاهاً پژوهشگر را به اشتباه مياندازد. عواملي همچون رشد جمعيت، مهاجرت و پيامدهاي آن، خدمات رساني و توزيع عادلانه و بهينه خدمات در محيط شهر و بالاخص مادر شهرها با موانع و معضلاتي همراه است، لذا اتخاذ سياست هاي كارآمد و بجا در رابطه با ارائه خدمات، بهينه يابي پهنههاي مناسب براي گسترش شهري و تخصيص بهينة فضا براي جمعيت ساكن در بخش هاي مختلف شهر (حاشيه، مركز و … ) جهت دسترسي سريع و كم هزينه شهروندان، از اهداف و مراحل تحقيق مي‏باشد.
نوع تحقيق تئوري_کاربردي و روش آن توصيفي_تحليلي است. با توجه به اينکه هدف از پژوهش حاضر ، بررسي نقش عوامل اکولوژيکي در توسعه فيزيکي شهر نورآباد ميباشد، براي اين منظور ابتدا براي تشخيص و ضرورت تعيين مکان بهينه براي توسعه آتي، شاخصهاي موثر در توسعه فيزيکي را مشخص نموده و لايه هاي اطلاعاتي را تهيه ميکنيم سپس به شناسايي ويژگيهاي طبيعي( توپوگرافي، زمين شناسي، ژئومورفولوژي، خاکشناسي و.. ) جمع آوري اطلاعات مربوطه پرداخته شده است. براي تهيه اطلاعات مورد نياز، ابتدا نقشههاي توپوگرافي با مقياس 50000 وارد محيط Arc GIS 9.3 گرديد، سپس اين نقشهها، زمين مرجع و رقومي شدند. پس از رقومي کردن، مدل ارتفاعي رقومي DEM شهر نورآباد تهيه گرديد و بدين طريق لايههاي اطلاعات شيب و جهت دامنه منطقه تهيه شد. پس از تبديل لايههاي اطلاعاتي به فرمت رستري، ويژگيهاي شيب، ژئومورفولوژي، فاصله از رودخانه و پوشش گياهي، بارش و دما مشخص گرديد. مرحله بعد تهيه نقشههاي مربوط به مکانيابي توسعه شهري، مکانگزيني شهر نورآباد و مکانيابي توسعه آتي شهر در محيط GIS بود. که دراين مرحله نقشهها، تهيه گرديد، سپس با توجه به هريک از معيارهاي اکولوژيکي (قره گوزلو -مخدوم) اقدام به ارزيابي تناسب هريک از عوامل اکولوژيکي براي توسعه شهري گرديد. با توجه به منطق بولين مناطقي که متناسب با معيارها بودند امتياز 1 و مناطقي که نامناسب بودند امتياز صفر گرفتند و سرانجام تليفق نقشهها ( Overly ) صورت پذيرفت. اين کار براي اين منظور انجام گرفت که نقش مثبت و منفي عوامل اکولوژيکي منطقه بر روي توسعه فيزيکي و مکان گزيني شهر نورآباد مشخص گردد.GIS با داشتن قابليت هاي منحصر به فرد در ايجاد سيستمهاي پشتيباني و تصميم گيريهاي فضايي و با داشتن توابع تحليلي (بخصوص امكانات تحليل شبكه، مدل هاي تخصيص مكاني و بطور كلي مدلسازي) مي‏تواند درحل مسائل مختلف منجمله تحليل دسترسيها، تعيين حوزه نفوذ، مكانيابي و تخصيص منابع، توسعه پايدار، توسعه عدالت اجتماعي و… به عنوان ابزاري قدرتمند با قابليت انعطاف پذيري بالا عصا و ياور مديران و سازندگان پيكرة شهرها باشد. بعلاوه به هنگام كردن نقشه كه درگذشته ماهها به طول ميانجاميد درحال حاضر به طور ساعتي انجام ميپذيرد (محمدي ،1381، 60). GIS هزينهها را كاهش داده و زمان (كه در برنامهريزي اهميتي خاص دارد) را بطرز شگرفي مطيع خود ساخته است.

1-7-1) مدل منطق بولين 1 يا منطق صفرو يک).
اين منطق برگرفته شده از نام رياضيدان مطرح انگليسي ( جورج بولي ) بوده است. در اين مدل، اطلاعات راجع به هر نقشه ورودي به شکل دوتايي (باينري 9 صفر و يک تبديل مي شوند و نقشه خروجي نيز بعد از ترکيب يک نقشه جديد با دو کلاس صفر و يک خواهد بود. به عبارت ديگر عضويت در يک مجموع مناسب است با نامناسب، و حد وسطي ندارد و نقشههاي نهايي و تلفيق يافته نيز هر پيکسل 2 يا مناسب است يا نامناسب تشخيص داده ميشود( نقيبي، 1382، 17 ). منطق بولين يا منطق (صفر و يک)، ترکيب منطقي نقشهها را به صورت صفر و يک نشان ميدهد که با عملکردهاي شرطي نتيجه بدست ميآيد. اين مدل داراي مجموعه اي است که فقط دو عنصر دارد و بايد با هر يک از معيارهاي ترکيب شونده اهميت برابر داده شود و لذا براي انتخاب مکان، اين محل يا مناسب است و يا نامناسب و هيچ حالي ديگري ندارد( ثنايي نژاد، 196:1376).
در تحليل مدل هاي فضايي، عمليات مربوطه معمولا لايه به لايه انجام ميشود. عمليات يک يا چند لايه را به عنوان ورودي دريافت کرده و براساس آن لايه جديدي به عنوان خروجي توليد ميکند. براساس اين روش در نتيجه ترکيب لايهها، واحدهايي به عنوان مناطق مناسب انتخاب ميشوند که تمام عوامل اکولوژيکي آن مناسب (1) باشند. اگر تنها براساس يک عامل، واحدي نامناسب تشخيص داده شودآن قسمت از مجموعه زمينهاي نامناسب حذف خواهد شد. به اين طريق با ورود هر لايه به مدل محدوده واحدهاي مناسب کوچکتر شده تا اينکه در نهايت براساس جمع معيارها واحدهايي که باقي ميماند به عنوان محدوده مناسب تشخيص داده ميشوند. گاهي اوقات در نتيجه ورود لايه ها به مدل و محدود شدن واحدهاي مناسب، ممکن است هيچ واحدي به صورت مناسب باقي نماند زيرا به هر حال بخشهاي مختلف سرزمين در زمينه هاي متفاوت ممکن است داراي محدوديت هايي باشند. به اين ترتيب از ميان مجموعه معيارها تنها براساس يک معيار، نامناسب تشخيص داده شوند در اين صورت کل آن واحد از مجموعه زمينهاي مناسب خارج ميشود. در حالي که اين امکان وجود دارد که نامناسب بودن اين معيار را از طريق اقداماتي جبران کرد.(فرجي سبکبار و مطيعي لنگرودي، 1381).
1-8) مشکلات تحقيق
در طول هر تحقيق براساس موضوع، مکان و زمان تحقيق مشکلاتي رخ ميدهد، نظر به اينکه در زمينه برنامهريزي شهري در شهر نورآباد تاکنون مطالعات جامعي صورت نگرفته است بنابراين طبيعي است که مشکلات زيادي بر سر راه تهيه و تدوين اين رساله وجود خواهد داشت. در انجام اين تحقيق مشكلات زيادي وجود داشت كه سرعت انجام كار را كاهش ميداد. بطور كلي اهم مشكلاتي كه نگارنده با آن مواجه بوده است عبارتند از :
– به دليل نبود يك نقشه مبنايي دقيق جهت انجام كار و عدم همكاري سازمانهاي مربوطه جهت تهيه نقشه براي انجام تحقيق، تهيه نقشه پايه به سختي صورت پذيرفت.
– عدم همكاري سازمانهاي متولي در امر تهيه آمار و اطلاعات لازم و تأخير مسئولين مربوطه جهت ارائه آمار و اطلاعات.
– عدم دسترسي به آمار واطلاعات شهرستان و شهر نورآباد به دليل جوان بودن بعضي از ادارات و نبود واحد آمار در بسياري از ادارات مربوطه.
– ارجاع بسياري از ادارات به مرکز استان براي اخذ آمار و اطلاعات مورد نياز.
فصل دوم

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

مباني نظري تحقيق


دیدگاهتان را بنویسید