3-5-8- اندازه گيري سديم و پتاسيم اندام هوايي گياه …………………………………………………………………..48
3-5-9- اندازه گيري آهن و روي اندام هوايي گياه ………………………………………………………………………..48
3-5-10- محتواي نسبي آب برگ ………………………………………………………………………………………………48
3-5-10- درصد ماده خشک اندام هوايي ……………………………………………………………………………………..49
3-6- طرح آزمايشي و مطالعات آماري ………………………………………………………………………………………………….49
فصل چهارم: نتايج و بحث
4-1- نتايج تجزيه فيزيکي و شيميايي خاک ………………………………………………………………………………………….51
4-2- نتايج تجزيه شيميايي ورمي کمپوست و کمپوست زباله شهري ……………………………………………………….52
4-3- بررسي تاثير کاربرد کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست روي خصوصيات مورفو-فيزيولوژيکي کلزا تحت تنش خشکي ………………………………………………………………………………………………………………………………53
4-3-1- ارتفاع گياه، قطر ساقه و تعداد برگ …………………………………………………………………………………53
4-3-2- سطح برگ، محتوي نسبي آب گياه، نسبت سطح برگ و شاخص SPAD …………………………58

4-3-3- وزن خشک اندام هوايي و ريشه، نسبت ريشه به اندام هوايي، درصد ماده خشک اندام هوايي و عملکرد دانه ………………………………………………………………………………………………………………………………..64
4-4- بررسي تاثير کاربرد کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست روي غلظت عناصر غذايي در اندام هوايي کلزا تحت تنش خشکي ……………………………………………………………………………………………………………………….70
4-4-1- نيتروژن و فسفر……………………………………………………………………………………………………………..70
4-4-2- پتاسيم و سديم ……………………………………………………………………………………………………………..74
4-4-3- آهن و روي ………………………………………………………………………………………………………………….78
فصل پنجم: نتيجه گيري و پيشنهاد ها
5-1- نتيجه گيري کلي ………………………………………………………………………………………………………………………85
5-2- پيشنهادات ………………………………………………………………………………………………………………………………..86
مراجع …………………………………………………………………………………………………………………………………………….87
فهرست اشکال و جداول
عنوان ………………………………………………………………………………………صفحه
جدول 1-1- مقايسه خصوصيات شيميايي ورمي کمپوست و کمپوست باغي ……………………………………………..23
جدول 3-1- تيمارهاي استفاده شده در آزمايش گلخانه اي ……………………………………………………………………..42
شکل 3-1- آماده سازي گلدانها در گلخانه جهت انجام کاشت ………………………………………………………………..43
شکل 3-2- مرحله کشت گلخانه اي و گلدهي گياهان کلزا …………………………………………………………………….45
جدول 4-1- نتايج تجزيه فيزيکي و شيميايي خاک ……………………………………………………………………………….51
جدول 4-2- نتايج تجزيه شيميايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست ……………………………………………..52
جدول 4-3- نتايج تجزيه واريانس تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي بر خصوصيات مورفو-فيزيولوژيکي گياه کلزا……………………………………………………………………………….53
شکل4-1- اثرات ساده تاثير سطوح مختلف تنش خشکي در ارتفاع گياه کلزا……………………………………………..54
شکل4-2- اثرات ساده تاثير سطوح مختلف تنش خشکي در قطر ساقه گياه کلزا. ……………………………………..55
شکل4-3- اثرات ساده تاثير سطوح مختلف تنش خشکي در تعداد برگ گياه کلزا………………………………………55
جدول 4-4- نتايج مقايسه ميانگين اثر ساده کود زيستي و اثرات متقابل کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در ارتفاع گياه، قطر ساقه، تعداد برگ گياه کلزا………………………………………………….57
شکل4-4- اثرات اصلي تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست در سطح برگ گياه کلزا………60
شکل4-5- اثرات اصلي تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست در محتوي نسبي آب برگ کلزا…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….60
شکل4-6- اثرات اصلي تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست بر روي نسبت سطح برگ کلزا…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….61
شکل4-7- اثرات اصلي تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست بر روي شاخص SPAD کلزا…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….61
جدول 4-5- نتايج مقايسه ميانگين اثرات ساده تنش خشکي و اثر متقابل تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در بررسي سطح برگ، محتوي آب نسبي، نسبت سطح برگ و SPAD گياه کلزا…………………………………………………………………………………………………………………………………63
جدول 4-6- نتايج مقايسه ميانگين اثرات ساده تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در وزن خشک اندام هوايي و ريشه، نسبت وزن خشک اندام هوايي به ريشه، درصد ماده خشک گياه کلزا……………………………………………………………………………………………………………………………………65
شکل4-8- اثرات متقابل تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در وزن خشک اندام هوايي گياه کلزا…………………………………………………………………………………………………………. 68
شکل4-9- اثرات متقابل تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در وزن خشک ريشه گياه کلزا……………………………………………………………………………………………………………………68
شکل4-10- اثرات متقابل تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در نسبت ريشه به اندام هوايي گياه کلزا………………………………………………………………………………………………………69
شکل4-11- اثرات متقابل تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در عملکرد دانه گياه کلزا……………………………………………………………………………………………………………………………69
جدول 4-7- نتايج تجزيه واريانس تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در ميزان عناصر نيتروژن، فسفر، پتاسيم و سديم، آهن و روي گياه کلزا…………………………………………..70
جدول 4-8- نتايج مقايسه ميانگين اثرات ساده تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در ميزان نيتروژن و فسفر گياه کلزا…………………………………………………………………………..72
شکل 4-12- اثرات متقابل تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در ميزان نيتروژن گياه کلزا…………………………………………………………………………………………………………………..73
شکل 4-13- اثرات متقابل تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در ميزان فسفر گياه کلزا………………………………………………………………………………………………………………………73
شکل4-14- اثرات ساده تاثير سطوح مختلف تنش خشکي در مقدار پتاسيم اندام هوايي گياه کلزا……………….74
شکل4-15- اثرات ساده تاثير سطوح مختلف تنش خشکي در مقدار سديم اندام هوايي گياه کلزا…………………75
شکل4-16- اثرات اصلي تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست بر مقدار پتاسيم اندام هوايي کلزا…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….76
شکل4-17- اثرات اصلي تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست بر مقدار سديم اندام هوايي کلزا…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….76
جدول 4-9- نتايج مقايسه ميانگين اثرات متقابل تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در ميزان پتاسيم و سديم گياه کلزا…………………………………………………………………………..77
جدول 4-10- نتايج مقايسه ميانگين اثرات ساده تنش خشکي در ميزان عناصر آهن و روي گياه کلزا………….78
شکل4-18- اثرات اصلي تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست بر مقدار آهن اندام هوايي کلزا…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….79
شکل4-19- اثرات اصلي تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست بر مقدار عنصر روي اندام هوايي کلزا………………………………………………………………………………………………………………………………………..80
شکل 4-20- اثرات متقابل تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در ميزان عنصر آهن گياه کلزا………………………………………………………………………………………………………………..81
شکل 4-21- اثرات متقابل تاثير و کارايي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست تحت شرايط تنش خشکي در ميزان عنصر روي گياه کلزا……………………………………………………………………………………………………………….81
شکل 4-22- مقايسه رشد و ارتفاع گياه در تيمارهاي کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست در سطوح مشابه چهار درصد و بدون تنش خشکي……………………………………………………………………………………………………………82
شکل 4-23- مقايسه رشد و ارتفاع گياه در سطوح دو و چهار درصد ورمي کمپوست در شرايط بدون تنش خشکي………………………………………………………………………………………………………………………………………………..82
شکل 4-24- مقايسه رشد و ارتفاع گياه در سطوح دو و چهار درصد ورمي کمپوست در شرايط بدون تنش خشکي………………………………………………………………………………………………………………………………………………..83
شکل 4-25- مقايسه رشد و ارتفاع گياه در تيمار چهار درصد کمپوست زباله شهري در سه سطح تنش خشکي………………………………………………………………………………………………………………………………………………..83
مقدمه و هدف
مقدمه
دانه هاي روغني پس از غلات، دومين منبع غذايي جهان به حساب مي آيند. اين محصولات علاوه بر دارا بودن ذخاير غني اسيد هاي چرب، حاوي پروتئين نيز مي باشند. کلزا به عنوان يکي از مهم ترين گياهان روغني در سطح جهان مطرح مي باشد، به طوري که پس از سويا و نخل روغني سومين منبع توليد روغن نباتي جهان به شمار مي رود. اين گياه روغني به طور متوسط حاوي 45-40 درصد روغن در دانه مي باشد با توجه به نياز روز افزون به روغن هاي نباتي و وابستگي شديد کشور در اين مورد، لازم است توجه ويژه اي به توسعه و گسترش کشت دانه هاي روغني بويژه کلزا مبذول شود (سياوش و همکاران،1384).
بيش از 90 درصد مصرف روغن خوراکي کشور از طريق واردات تأمين مي گردد. گياه کلزا (مهمترين گونه زراعي مربوط به جنس Brassica) به علت ويزگي هايي از قبيل قابليت کشت در نقاط مختلف، درصد زياد و کيفيت مطلوب روغن موجب اميدواري در جهت تأمين و حتي خودکفايي روغن خام مورد نياز کشور و رهايي از وابستگي مي باشد (اصلاني و همکاران ،1384). افزايش تقاضا براي روغن نباتي در بازارهاي جهاني و روند افزايش مصرف سرانه آن موجب اهميت و لزوم توسعه کشت دانه هاي روغني و گسترش برنامه هاي علمي- تحقيقاتي در مورد اين محصولات شده است (ابولحسني وسعيدي، 1385).
به طور کلي افزايش محصول در گرو بكارگيري بهينه نهاده هاي كشاورزي از جمله كود مي باشد. كودهاي شيميايي در ايران نيز از مهمترين نهاده هاي كشاورزي به حساب مي آيند. کودهاي شيميايي يکي از عوامل اصلي افزايش حاصلخيزي خاك مي باشند، ولي استفاده بيش از اندازه از آنها به ويژه هنگامي که با عمليات مديريتي نامناسب مثل سوزاندن بقاياي گياهي همراه شود، ميزان ماده آلي خاك را به شدت کاهش مي دهد. اين موضوع بر روي ويژگيهاي فيزيکي، شيميايي و زيستي خاك تاثيرگذاشته و امکان فرسايش را در اين خاكها افزايش مي دهد. استفاده بي رويه از کودهاي شيميايي با تاثير روي ساختمان خاک منجر به عدم تعادل در خصوصيات فيزيکي شيميايي و در نتيجه کاهش جذب عناصر غذايي مي گردند (آدليو1 و همکاران، 2010؛ سران2 و همکاران، 2010). امروزه به دليل افزايش اهميت مسائل زيست محيطي توجه بيشتري به کودهاي زيستي (بيولوژيک) براي جايگزيني کودهاي شيميايي شده است. از آنجا كه مديريت كود از عوامل اصلي در نيل به كشاورزي پايدار محسوب مي گردد، لذا جايگزيني تدريجي كودهاي شيميايي خصوصاً كودهاي نيتروژني و فسفاتي با كودهاي زيستي به دليل مزاياي نسبي اين كودهاي و به علاوه ارزاني آنها مي تواند بار سنگين يارانه را از دوش دولت برداشته و گامي ديگر در جهت شكوفايي اقتصاد كشور به حساب آيد. از طرف ديگر مصرف كودهاي زيستي بدون نگراني از اثرات سوء زيست محيطي غالباً موجب بهبود شرايط فيزيكي- شيميايي و زيستي خاك ها شده، افزايش حاصلخيزي و باروري اراضي را به دنبال دارند (پير انوشه و همکاران، 1389).
امروزه بكارگيري روش هاي زيستي به عنوان طبيعي ترين و مطلوب ترين راه حل براي زنده و فعال نگه داشتن سيستم حياتي خاك در اراضي كشاورزي مطرح مي باشد (درزي و همکاران، 1387). استفاده از اصلاح کننده هاي آلي مانند کمپوست ها، ابزار موثري براي بهبود خاکدانه سازي، ساختمان خاک، افزايش جمعيت و تنوع ميکروبي، افزايش ظرفيت نگهداري آب خاک و افزايش ظرفيت تبادل کاتيوني در خاک مي باشد (آزرمي و همکاران، 2008).
توليد کمپوست مي تواند به عنوان يک روش مديريتي مناسب براي حذف مواد زايد جامد و تبديل آنها به موادي با ارزش غذايي بالا محسوب شده و به عنوان ابزاري مناسب در کنترل انواع مختلف بقايا و کاهش مصرف کودهاي معدني به محصولات زراعي و افزايش جذب عناصر کم مصرف به وسيله گياهان تلقي شود. انجام تحقيقات مختلف در اين زمينه، برخي از تاثيرات مثبت کمپوست به عنوان کود زيستي را در رشد و بهبود خصوصيات کيفي گياه نشان داده است (هارگريوز و همکاران، 2008).
روند افزايش مستمر در تقاضا بدليل رشد روز افزون جمعيت و افزايش قيمت محصولات، کشاورزان را مجبور به کاربرد روش هاي مديريتي فشرده کرده که هدف آن افزايش توليد محصولات زراعي است. اين شيوه کشاورزي براي جبران کمبود عناصر در خاک، با مصرف بيش از حد کودهاي شيميايي علاوه بر هزينه بالا، به دليل بازدهي کم و بر هم زدن تعادل عناصر غذايي خاک مي تواند باعث کاهش عملکرد گياهان زراعي شود. از اين رو، سيستم هاي کشاورزي با نهاده کم به دليل علاقه فزآينده به حفاظت منابع طبيعي، کاهش تخريب زيست محيطي و افزايش هزينه کودها، بويژه به منظور توليد در کشورهاي در حال توسعه مورد توجه بسياري قرار گرفته است.
بر اساس تجارب ارزنده کشورهاي پيشرفته جهان و موفقيت هاي چشمگير آنها در زمينه کشت کلزا، پاييزه بودن کشت اين گياه و در نتيجه امکان استفاده از نزولات آسماني و نياز کمتر به آبياري، توصيه شده که کشت کلزا پاييزه (و يا بهاره) در ايران، بر خلاف ساير دانه هاي روغني که در بهار کشت مي شوند، توجيه پذير به نظر مي رسد. سازگاري کلزا با شرايط متفاوت اقليمي و خاک به دليل وجود تيپ هاي پاييزه و بهاره، عملکرد نسبتاً زياد اين گياه در مقايسه با ساير محصولات زراعي و همچنين نياز کشور به توليد دانه هاي روغني و وابستگي زياد به واردات دانه هاي روغني علت اصلي روي آوردن به کشت کلزا بعنوان يکي از گياهان روغني با درصد بالاي روغن است.
با توجه به اهميت گياه کلزا در برنامه خودکفايي کشور در زمينه استحصال روغن و همچنين رويکرد جوامع بين المللي به حفاظت از منابع طبيعي در راستاي کاهش مصرف کودهاي شيميايي استفاده از کودهاي زيستي از جمله کمپوست و ورمي کمپوست مي تواند به عنوان ابزاري مفيد و کارآمد در کشاورزي پايدار به شمار آيد. از اين رو هدف از اين پژوهش مقايسه عملکرد دو کود کمپوست زباله شهري و ورمي کمپوست به عنوان کودهاي زيستي در بهبود خصوصيات رشد و عملکرد گياه کلزا در شرايط تنش خشکي بوده است.

اهداف مطالعه
– بررسي اثرات ورمي کمپوست و کمپوست زباله شهري در بهبود شاخص هاي رشد و عملکرد گياه کلزا در شرايط تنش خشکي
– تعيين سطوح مناسب مصرف ورمي کمپوست و کود کمپوست زباله شهري به عنوان کودهاي زيستي در افزايش رشد و عملکرد گياه کلزا
– بررسي نقش کودهاي زيستي ورمي کمپوست و کود کمپوست زباله شهري در تعديل شرايط تنش خشکي و افزايش مقدار عناصر غذايي در گياه و عملکرد کلزا

فصل اول کليات
1-1- کلزا
کلزا از سال هاي گذشته وارد ايران شده و تحقيقات متعددي روي آنها انجام گرفته است. در سال هاي اخير به دليل توجه بيشتر به توسعه و ترويج کلزا سطح زير کشت آن افزايش قابل ملاحظه اي يافته و در سال ???7 تا ???8 به بيش از حدود 86 هزار هكتار و ميزان کل توليد كشور حدود 164 هزار تن برآورد شده است (بي نام، 1390). ويژگي هاي گياه کلزا و سازگاري آن با شرايط مختلف آب و هوايي اهميت اين محصول را بيشتر نموده و بعنوان نقطه اميدي جهت تامين روغن خوراکي مورد نياز کشور به شمار آمده است (فرزين و همکاران، 1385).
کلزا از خانواده کروسيفر (Cruciferea) يا چليپاييان، از جنس Brassica گونه napus و با نام علمي Brassica napus L. مي باشد. در اين جنس علاوه بر کلزا B. rapa يا شلغم روغني ( که سابقا B. compestris ناميده مي شد) و B. junica يا خردل قهوه اي (خردل هندي) نيز وجود دارند که در برخي کشورها کشت مي شوند. کلزا (.Brassica napus L) به عنوان يکي از گياهان دانه روغني مهم در مناطق معتدله داراي طيف نسبتاً وسيعي از سازگاري اقليمي است (احمدي، 1377).
1-1-1- تاريخچه
کلزا در زبانهاي اروپايي با نام هايRapeseed, Colza وCanola شهرت دارد. کلزاي روغني مهمترين گونه زراعي جنس براسيکا مي باشد و به احتمال قوي فرم وحشي آن به اروپا و آفريقاي شمالي محدود مي شود. محتمل ترين موطن آن ناحيه اي است که در آن شلغم روغني(Brassica campestris) و کلم روغني (B. oleracea) در مجاورت هم روئيده اند، زيرا کلزا از تلاقي اين دو گونه و دو برابر شدن کروموزومهاي هيبريد حاصل به وجود آمده است. در آثار به جاي مانده از دوران نوسنگي در مصر در نوشته هاي هندوان که از سال هاي 1500 تا 2000 قبل از ميلاد به دست آمده و به ويژه در کتيبه هاي يوناني رومي و چيني باقي مانده از سال هاي 200 تا 500 قبل از ميلاد به گياهان روغني جنس براسيکا و ارزش دارويي آنها اشاره شده است (ناصري، 1370).
کشت تجاري کلزا از سال 1942 در قسمت شمالي قاره آمريکا يعني کشور کانادا شروع گرديده و امکان استفاده از روغن کلزا براي مصرف خوراکي در سال 1948 مورد توجه قرار گرفت و منجر به استخراج روغن خوراکي از کلزا در سالهاي 1956 تا 1957 گرديد. در سال 1968 اولين رقم کلزا با ميزان اسيد اروسيک پايين در کانادا توليد شد. اکنون کانادا به يک توليد کننده عمده کلزا تبديل شده است. زراعت کلزا در استراليا از سال 1969آغاز شد و رقم هاي مورد کشت متعلق به هر دو گونه کلزا و شلغم روغني مي باشند که از کانادا و ژاپن به اين کشور وارد گرديده اند. در ايران سطح زير کشت کلزا در سال 1372 تا1373برابر نه هزار و 405 هکتار و در سال هاي زراعي 1379 تا 1380 برابر 25 هزار و 939 هکتار و در سال هاي زراعي 1380 تا 1381 بالغ بر 70 هزار هکتار بوده است. با انجام تحقيقات و بررسي نتايج حاصله مشخص شده که توسعه کلزا در کشور امکان پذير است و مي تواند به موازات توسعه کشت زيتون در کاهش ميزان وابستگي به خارج در زمينه روغن گياهي موثر باشد (شريعتي و شهي زاده، 1380).
1-1-2- اهميت
دانه روغني کلزا از سالهاي گذشته وارد کشور شده و تحقيقات متعددي بر روي آن انجام گرفته است. در سالهاي اخير به دليل توجه بيشتر به توسعه و ترويج کلزا سطح زير کشت آن افزايش قابل ملاحظه اي يافته است. ويژگيهاي خاص گياه کلزا و سازگاري آن با شرايط مختلف آب و هوايي اهميت اين محصول را بيشتر نموده و به عنوان نقطه اميدي جهت تأمين روغن خوراکي مورد نياز کشور به شمار آمده است. در اين خصوص مي توان به موارد زير اشاره کرد :
-کلزا مي تواند در تناوب با زراعت گندم و جو قرار گرفته و از تراکم بيماريها، آفات و علف هاي هرز کاسته و باعث افزايش عملکرد محصولات شود.
– دارا بودن تيپ هاي بهاره زمستانه و حد واسط کلزا، امکان کشت اين گياه را در شرايط متفاوت اقليمي فراهم مي سازد.
– در کشت پاييزه کلزا نياز به آبياري کمتري بوده و امکان استفاده از نزولات آسماني پاييزه و زمستانه وجود دارد.
– کلزا داراي پتانسيل عملکرد بالا بوده و بعلاوه در بين دانه هاي روغني از درصد روغن بالايي (40 تا 45 درصد) برخوردار است.
– در اراضي شاليزار بعد از برداشت برنج مي توان از ارقام بسيار زود رس کلزا به عنوان کشت ثانويه استفاده کرد.
– فصل رشد کلزا با ساير دانه هاي روغني متفاوت بوده و زماني که ظرفيت واحد هاي صنعتي استحصال روغن خالي است، اين گياه برداشت مي شود.
– کلزا با تقدم برداشت در مقايسه با گندم زمينه لازم براي کشت دوم محصولات تابستانه را فراهم مي سازد.
– با اعمال مديريت صحيح و استفاده از روش هاي ساده امکان کشت و برداشت آن در شرايط مختلف و با امکانات محلي وجود دارد.
– به علت بقاياي گياهي مطلوب علاوه بر تأثير مثبت در افزايش ميزان ماده آلي خاک، کلزا در تامين علوفه مورد نياز زارعين نيز موثر است.
– در مناطقي که در بهار به علت محدوديت آب و هم زماني آبياري محصولات بهاره با آخرين آب مشکلاتي در آبياري دارند مي توان با کشت کلزا به ويژه ارقام زودرس اين مشکل را حل نمود.
– با کشت ارقام زودرس کلزا در مناطق ديم که بارندگي پاييزه مطلوب دارند ولي در بهار با خشکي مواجه مي باشند نتيجه بهتر از غلات عايد مي گردد (دهشيري، 1378).
1-1-3- توليد کلزا در ايران و جهان
توليد جهاني کلزا در طول 40 سال گذشته رشد فزآينده اي يافته و از رتبه ششم در در دانه هاي روغني به رتبه دوم صعود کرده است. توليد کلزا بين سالهاي زراعي 2000-1999 و 2009-2008، 10 تا 15 درصد توليد جهاني دانه هاي روغني مي باشد. روغن کلزا سومين دانه روغني مهم توليد شده در سال 2009-2008 بوده است (USDA ، 2010). بر اساس آخرين اطلاعات منتشر شده از سوي سازمان خواربار و کشاورزي جهاني ميزان توليد کلزاي جهان در سال 2000 برابر 39 ميليون و 518 هزار و 748 تن بوده است که نسبت به سال قبل 9 درصد کاهش و نسبت به سال 1991 (سال پايه) 6/41 درصد افزايش داشته است (فائو3، 2000).
سازمان خواروبار و کشاورزي ملل متحد (فائو) در گزارش اخير چشم انداز غذايي خود اعلام کرد که انتظار مي رود تا پايان سال تجاري 2011 تا 2012 (از آغاز ماه اکتبر 2011 تا پايان ماه سپتامبر 2012) ميزان توليد دانه هاي روغني در جهان به رکورد جديد 472 ميليون تن برسد. البته اين سازمان همچنين پيش بيني کرده است که عليرغم ثبت رکورد جديد توليد دانه هاي روغني، فقط سالانه يک درصد رشد توليد اين محصول را شاهد خواهيم بود که اين ميزان در گذشته شامل حداقل 5 درصد افزايش در هر سال بوده است.
بر همين اساس، توليد دانه هاي روغني در سال تجاري 2010 تا 2011 حدود 9/469 ميليون تن برآورد شده است. فائو در اين گزارش همچنين اعلام کرده است که افزايش ناچيز رشد توليد دانه هاي روغني ناشي از کاهش توليد سويا و کلزا بوده است. بر همين اساس، کاهش توليد سويا در آمريکا که بزرگترين توليد کننده اين محصول در جهان به شمار مي آيد، ناشي از آب و هواي نامساعد و کاهش تمايل به زراعت اين محصول بوده است. اين در حالي است که کشت سويا در آمريکاي جنوبي تا ميزان قابل توجهي افزايش يافته است و اين موضوع بيشتر ناشي از رقابت در کشت اين محصول با ديگر غلات و ساير محصولات کشاورزي مي باشد. سازمان خواروبار و كشاورزي ملل متحد (فائو) توليد كلزا در ايران را در سال 2009 ميلادي 380 هزار تن و بازده اين محصول در ايران را معادل 20 هزار و 540 تن در هكتار اعلام كرده است (فائو، 2009).
1-1-4- شرايط خاکي و تغذيه اي
کلزا در محدوده وسيعي از خاک ها رشد مي کند، ولي مناسبترين اراضي براي رشد کلزا، خاک هايي با بافت متوسط، زهکشي مناسب، مواد آلي کافي و pH حدود 5/7-?/? مي باشد و در خاکهايي رشد بهينه را دارد که به آساني سله نمي بندد. کلزا در شرايط ايستابي، سيلابي و زهکشي ضعيف زمين و pH پايينتر از ?/? نبايد کشت شود. اين گياه همچنين به شوري نيز سازگاري دارد. کلزا در تناوب هر محصولي که اجازه تهيه بستر مناسب بذر را داده و از توسعه عوامل بيماري زاي خاک زي جلوگيري کند، رشد مي نمايد. به ويژه در تناوب با غلات، عکس العمل مطلوبي نشان مي دهد. اين تناوب باعث کنترل بيماري هاي، آفت و علف هاي هرز کلزا مي گردد. تحقيقات نشان داده که عملکرد گندم پس از کلزا حدود ?? درصد بيشتر از عملکرد گندم پس از آيش بوده است.
كلزا نياز فراواني به نيتروژن داشته و غالباً به عنوان گياهي با نياز بالاي نيتروژن مورد توجه است. كلزا نيتروژن مورد نياز خود را از سه منبع نيتروژن قابل جذب كه در زمان كاشت در خاك وجود دارد، نيتروژن آزاد شده از مواد آلي خاك در طول دوره رشد و كودهاي نيتروژنه تأمين مي نمايد. كود مورد نياز كلزا براي دستيابي به عملكردي مطلوب از 50 كيلوگرم نيتروژن تا 240 كيلوگرم در هكتار متفاوت است. فسفر براي رشد مناسب كلزا مورد نياز است به دليل عدم گستردگي ريشه، مقدار فسفر قابل جذب اوليه خاك و همچنين مقدار كود فسفاته مصرفي بسيار مهم مي باشد بهتر است در صورت امكان فسفر به صورت نواري و با فاصله زير بذر مصرف شود. كلزا براي حداكثر رشد و عملكرد مطلوب نياز به مقدار كافي پتاسيم دارد. پتاسيم تحمل گياه را نسبت به امراض، سرما و خشكي بيشتر و توليد نشاسته و كربوهيدرات ها را افزايش مي دهد. پتاسيم همچنين استحكام گياه را افزايش داده و براي رشد بهينه مقدار مطلوب آن ضروري است. هنگامي كه پتاسيم به مقدار كافي در خاك وجود نداشته باشد بايد كودهاي پتاسيمي را مصرف نمود. بهترين روش براي تعيين مقدار پتاسيم مورد نياز كلزا آزمون خاك است.
كلزا با كيفيت مناسب داراي 44-40 درصد روغن و حاوي 48-43 درصد پروتئين است براي توليد روغن با كيفيت خوب لازم است توجه ويژه اي به عمل جايگذاري و زمان مصرف كودها انجام شود. مصرف خيلي زياد نيتروژن باعث ورس شده و يا مقدار روغن را كاهش مي دهد ومنجر به دانه هاي سبزي مي شود كه مقدار كلروفيل را در روغن افزايش مي دهند. قراردادن نواري كودي 5/2 سانتي متر در كنار و زير بذر و براي حصول عملكرد بالا مورد نياز است. از تماس مستقيم كودهاي شيميايي خصوصاً نيتروژن ، پتاسيم و گوگرد پايدار جلوگيري شود چنانچه از گوگرد عنصري استفاده مي شود لازم است قبل ازكاشت در خاك پخش و زير خاك رود تا فرصت كافي براي تبديل شدن به فرم قابل جذب براي گياه را داشته باشد. توصيه مي شود عناصر غذايي مورد نياز گياه را در فرم هايي كه به راحتي براي گياه قابل جذب باشند استفاده نمود. كود شيميائي مورد نياز براساس آزمون خاك تعيين مي‌گردد. درصورت فراهم نبودن امكانات آزمايشگاهي دريك توصيه كلي و براي هر هکتار مقادير 100-75 كيلوگرم سوپر فسفات تريپل، 150-100 كيلوگرم سولفات پتاسيم وحدود 150-200 كيلوگرم اوره ، 20-10 تن کود آلي پوسيده و 250 کيلوگرم گوگرد توصيه مي گردد (مرجع کشاورزي ايران، 1387).
آماده سازي زمين و تهيه بستر مناسب يكي از شرايط اصلي موفقيت زراعت كلزا مي باشد. بذور كوچك كلزا نياز به بستر كاشت مرطوب با بافت مناسب دارد تا رطوبت كافي براي جوانه زني و رشد را در اختيار داشته باشد. كلوخه هايي با قطر بالاي 3 سانتي متر دربستر آماده كشت باعث عدم سبز مطلوب مي شود.
کلزا در دنيا اکثرا در شرايط ديم کشت مي شود. در کل فصل رشد تقريبا 400 تا 500 ميلي متر آب نياز دارد. در بارندگي هاي کمتر از 200 ميلي متر عملکرد مي تواند تا کمتر از يک تن در هکتار کاهش يابد و در طول گلدهي و پر شدن دانه به خشکي حساس تر است. تجربه نشان مي دهد که عملکرد کلزا از طريق آبياري در زمانهاي بحراني عملکرد را به صورت معني داري افزايش مي دهد. بحراني ترين زمان آبياري در طول گلدهي و ابتداي تشکيل غلاف است. حداکثر تجمع روغن در طول مرحله غلاف تا بلوغ است، آبياري در طول اين مراحل ميزان روغن را به حداکثر مي رساند (مرجع کشاورزي ايران، 1387).

1-1-5- گونه هاي روغني جنس براسيکا
پنج گونه از جنس براسيکا که در سطح جهان بعنوان دانه روغني کشت مي شوند عبارتند از:
گونه کلزا(Brassica napus L.) ، اين گونه کلزاي معمولي است که عموماً در اروپا و کانادا کشت مي شود و در کانادا به کلزاي آرژانتيني معروف است، زيرا براي اولين بار از آنجا به کانادا وارد شده است و داراي ارقام بهاره و پائيزه با عدد کروموزومي ?? بوده و بعنوان مهمترين گونه جنس براسيکا محسوب مي شود. ارقام بهاره و زمستانه اين گونه بعنوان منبع روغني گياهي کشت مي گردد، ولي ارقام زمستانه در شرايط مساعد معمولاً پر محصول تر مي باشند. بذور آن اغلب به رنگ سياه بوده و در حالت طبيعي فرمهايي با بذور زرد رنگ نيز وجود دارد. بنظر مي رسد رنگ زرد بذر با مقدار کمتر تانن در بذور و نازک تر بودن پوسته بذر ارتباط داشته و سبب مي شود که ميزان روغن و پروتئين بذر بيشتر و مقدار الياف و فيبر کنجاله کمتر باشد (عزيزي و همکاران، 1383).
گونه شلغم روغنيBrassica rapa))، ارقام بهاره و زمستانه اين گونه با عدد کروموزومي برابر ?? بعنوان منبع روغن مورد کشت و کار قرار مي گيرند. مقاومترين ارقام براسيکا به سرما به اين گونه تعلق دارد که در دماهاي پائين از سرعت رشد نسبتاً بالايي برخوردار ميباشند. ارقام اين گونه داراي بذور قهوه اي يا زرد رنگ هستند (دهشيري و شيراني راد، 1381).
گونه خردل هند(Brassica juncea) ، اين گونه با عدد کروموزومي برابر ?? را مي توان بوسيله رنگ بذور آن شناسايي کرد. اين گونه داراي بذور قهوهاي يا زرد رنگ مي باشند. رقم هاي با بذور قهوه اي رنگ بعنوان خردل قهوه اي و رقم هاي با بذور زرد رنگ بعنوان خردل زرد يا خردل شرقي شهرت دارند. خردل هندي بهاره است و با شرايط خشک سازگاري کامل دارد و نسبتاً زود رس مي باشد (عزيزي و همکاران، 1383).
گونه خردل سفيد (Brassica hirta)، اين گونه با عدد کروموزومي برابر ?? است، در اروپا به خردل سفيد و در شمال آمريکا به خردل زرد معروف است. اين گونه در کشورهاي مذکور به طور گسترده بعنوان چاشني(ادويه) کشت مي شود. بذر آن بزرگ و داراي رنگ زرد و روشن است (دهشيري، 1381).
گونه خردل حبشي (Brassica Cartinata)، اين گونه با عدد کروموزومي برابر ?? نسبتاً کم رشد است. کشت و کار آن به فلات اتيوپي و نواحي همجوار آن در شرق آفريقا محدود مي شود. بذور اين گونه براسيکا بزرگ و غالباً سياه رنگ هستند ولي فرمهاي داراي بذور زرد رنگ نيز وجود دارد (دهشيري،1381 و عزيزي وهمکاران،1383).
خاک هاي مناطق خشک و نيمه خشک کشور ما که بيش از هشتاد درصد زمين هاي کشاورزي را تشکيل مي دهد از نظر مواد آلي فقير هستند. براي بهبود باروري و حاصلخيزي خاک هاي کشاورزي، افزودن مواد آلي به آنها ضروري است (باي بوردي و همکاران، 1379). مقدار مواد آلي موجود در خاکهاي کشور به جز مناطق محدودي در شمال از يک ماده آلي خاک کمتر از 5/0 مي باشد. در شرايط کمبود شديد مواد آلي کودهاي شيميائي نيز قابليت جذب ندارد. با توجه به موارد ذکر شده بيم آن مي رود که ادامه اين روند (کاهش ماده آلي ) در آينده نزديک تبديل به بحران کمبود مواد آلي خاکها در کشور گردد. بنابراين براي حفظ محوريت نيل به کشاورزي پايدار و امنيت غذايي مواد آلي بر خاک خصوصاً از طريق کاه و کلش و بقاياي گياهي بايستي مورد توجه جدي مسئولين بخش کشاورزي و کشاورزان جهت افزايش مواد آلي برنامه هاي در حال اجراء دارد.
1-2- مواد آلي و اثرات آن در خاک

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

مواد آلي از پسماندها و بقاياي گياهي و حيواني منشاء مي گيرد و معمولا در مراحل مختلف تجزيه يعني از موادآلي تازه اضافه شده به خاک، تا هوموس کاملا تجزيه شده، در خاک وجود دارند. مواد آلي در خاک بر روي خصوصيات فيزيکي، شيميايي و زيستي موثر است، و در نبود مواد آلي، حيات به سختي در خاک مشاهده مي شود. مديريت پسماندها و ضايعات گياهان و برگرداندن آنها به زمين هاي زراعي و باغي از ضروري ترين موارد مديريت حاصلخيزي خاک براي کشاورزي پايدار به شمار مي رود (اردلان و ثواقبي، 1388). وجود مواد آلي با خصوصيات متفاوت (بخصوص نسبت كربن به نيتروژن آنها) حتي در مقادير جزئي مي تواند اثرات مثبتي در خواص فيزيكوشيميايي و زيستي خاك اعمال نمايد (بني جمالي و ثامني، 1380). در واقع مواد آلي به علّت اثرات سازنده اي كه بر خصوصيات فيزيكي، شيميايي و زيستي دارند به عنوان ركن باروري خاك شناخته مي شوند (اوروزکو4 و همکاران، 1996). مقدار ماده آلي در بيش از 60 درصد خاكهاي زير كشت ايران كمتر از يك درصد و در بخش قابل توجهي از آنها كمتر از 5/0 درصد است (عليخاني و ثواقبي، 1385؛ بني جمالي و ثامني، 1380).

1-2-1- اثر موادآلي بر خصوصيات شيميايي خاک


دیدگاهتان را بنویسید