2-7-2-2. خسارت وارد بر سازه‌هاي غير ساختماني18
2-7-2-3. خسارت وارد بر شريان‌هاي حياتي18
2-7-2-4. خسارات ناشي از حوادث ثانويه18
2-8. گسترش فيزيکي شهرها و افزايش آسيب‌پذيري18
2-8-1. ايمني شهري19
2-8-2. آسيب‌پذيري شهري20
2-8-3. ساختار شهر20
2-8-4. بافت شهر21
2-9. فرسايش و فرسودگي23
2-10. عوامل مؤثر در آسيب‌پذيري لرزه‌اي شهرها23
2-10-1. تحليل آسيب‌پذيري کالبدي25
2-11. برنامه‌ريزي شهري و آسيب‌پذيري شهرها25
2-12. ارتباط بين کاربري زمين و آسيب‌پذيري در برابر زلزله26
2-13. مديريت بحران27
2-14. نقش GIS در مديريت بحران28
2-14-1. GIS و فاز کاهش اثرات29
2-14-2. GIS و فاز آمادگي29
2-14-3. GIS و فاز پاسخگويي29
2-14-4. GIS و فاز بازسازي30
2-15. نقش برنامه‌ريزي شهري در مديريت بحران (زلزله)30
2-16. تصميم‌گيري30
2-16-1. تصميم‌گيري مکاني31
2-16-1-1. تصميم‌گيري چند معياره (MCDM)31
2-16-1-1-1. مدل‌هاي گسسته و پيوسته33
2-16-1-1-2. مدل هاي جبراني و غير جبراني33
2-16-1-1-3. نمونه‌هاي فردي و گروهي33
2-17. روش‌هاي‌ وزن‌دهي‌:34
2-17-1. فرآيند تحليل سلسله‌مراتبي( (AHP34
2-18. مجموعه‌هاي فازي و عارضه‌هاي فازي35
3 فصل سوم42
3-1. موقعيت جغرافيايي شهر ميناب43
3-1-1. ويژگي‌هاي طبيعي و زمين‌شناسي منطقه44
3-1-2. اقليم شهر ميناب45
3-2. بلاياي طبيعي به ويژه مسائل مربوط به زلزله‌خيزي و جايگاه اراضي در مديريت بحران46
3-3. نظام فضايي و تقسيمات كالبدي شهر ميناب46
3-4. معرفي كلي بافت‌هاي فرسوده و مسئله‌دار شهر ميناب47
3-5. گونه‌بندي بافت‌هاي فرسوده شهر ميناب47
3-5-1. بافت قديمي48
3-5-2. بافت مياني48
3-5-3. بافت حاشيه‌اي جديد48
3-6. بررسي زيرساخت‌هاي شهري49
3-7. بررسي کاربري‌هاي بافت فرسوده شهر49
3-8. ايجاد پايگاه اطلاعاتي51
3-8-1. گردآوري و آماده‌سازي داده51
3-8-2. طراحي پايگاه اطلاعاتي52
3-9. تلفيق روش تصميم‌گيري چندمعياره (MCDM) و سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS)52
3-10. انتخاب معيارهاي ارزيابي آسيب‌پذيري53
3-10-1. آسيب‌پذيري ناشي از تراكم جمعيتي محله‌هاي بافت فرسوده54
3-10-2. آسيب‌پذيري ناشي از ميزان دسترسي به فضاهاي باز57
3-10-3. آسيب‌پذيري ناشي از جنس مصالح و عمر سازه‌ها58
3-10-4. آسيب‌پذيري ناشي از ريزدانگي بافت ساختماني (مساحت قطعات)60
3-10-5. آسيب‌پذيري ناشي از تعداد طبقات62
3-10-6. دسترسي به شبکه معابر و تأثير آن بر ميزان آسيب‌پذيري63
3-10-7. آسيب‌پذيري ناشي از ناسازگاري کاربري‌ها64
3-11. وزن‌دهي معيارها و قواعد تصميم‌گيري چندمعياري65
3-11-1. روش مبتني بر مقايسه دو به دو66
3-11-1-1. ساختن سلسله‌مراتب66
3-11-1-2. مقايسه زوجي و محاسبه وزن66
3-11-1-3. محاسبه نرخ ناسازگاري67
3-11-1-3-1. ميانگين بردار ناسازگاري68
3-11-1-3-2. محاسبه شاخص ناسازگاري68
3-11-1-3-3. محاسبه شاخص ناسازگاري ماترس تصادفي68
3-11-1-3-4. محاسبه نرخ ناسازگاري69
3-12. فازي‌سازي لايه‌ها69
3-13. نتيجه‌گيري70
4 فصل چهارم71
4-1. تحليل آسيب‌پذيري در برابر زلزله به تفکيک شاخص‌هاي معرفي شده در تحقيق72
4-1-1. ‌‌ آسيب‌پذيري ناشي از تراکم جمعيت72
4-1-2. آسيب‌پذيري ناشي از دسترسي به فضاهاي باز73
4-1-3. آسيب‌پذيري ناشي از قدمت ساختمان‌ها73
4-1-4. آسيب‌پذيري ناشي از جنس مصالح ساختمان‌ها74
4-1-5. آسيب‌پذيري ناشي از ريزدانگي بافت‌هاي ساختماني75
4-1-6. آسيب‌پذيري ناشي از تعداد طبقات طبقات ساختمان76
4-1-7. عدم دسترسي به معابر شهري و آسيب‌پذيري ناشي از زلزله77
4-1-8. آسيب‌پذيري ناشي از ناسازگاري کاربري‌هاي همجوار78
4-2. محاسبه‌‌ي وزن‌هاي شاخص‌ها80
4-3. پهنه‌بندي آسيب‌پذيري منطقه82
4-4. فازي‌سازي لايه‌هاي اطلاعاتي83
4-4-1. عملگر فازي AND88
5 فصل پنجم89
5-1. جمع‌بندي و نتيجه‌گيري90
5-2. آزمون فرضيه‌ها‌ي تحقيق91
5-3. محدوديت‌ تحقيق92
5-4. پيشنهادها92
5-5. منابع93
فهرست جدول‌ها
عنوان صفحه
جدول 2-1 انواع خرابي‌هاي زمين در برابر زلزله17
جدول 2-2 ارزيابي مختلف قطعه‌بندي هنگام و بعد از وقوع زلزله22
جدول 2-3- رابطه‌ي درجه‌ي آسيب‌پذيري و انواع بافت‌هاي شهري23
جدول 2-4- متغيرهاي مؤثر بر آسيب‌پذيري لرزه‌اي شهرها24
جدول 3-1- آمار مربوط به زمين لرزه‌هاي روي داده در استان هرمزگان و از جمله شهر ميناب طي 10 سال گذشته46
جدول 3-2 سطح و سهم کاربري‌هاي مختلف بافت فرسوده شهر ميناب براساس طرح بهسازي بافت مسأله‌دار شهر ميناب سال 138851
جدول 3-5 طبقات دسترسي به فضاي باز و آسيب‌پذيري59
جدول 3-6 مصالح بنا در محدوده بافت فرسوده شهر ميناب براساس طرح بهسازي بافت مسأله‌دار شهر ميناب سال 138860
جدول 3-7 قدمت ابنيه در محدوده بافت فرسوده شهر ميناب براساس طرح بهسازي بافت مسأله‌دار شهر ميناب سال 138861
جدول 3-8 طبقات مصالح و عمر ساختماني و آسيب‌پذيري61
جدول 3-9 کلاس‌هاي قطعات تفکيکي مساحت و آسيب‌پذيري62
جدول 3-10 تعداد طبقات ساختمان‌ها و آسيب‌پذيري براساس طرح بهسازي بافت مسأله‌دار شهر ميناب سال 138863
جدول 3-11 سلسله مراتب معابر شهري و آسيب‌پذيري65
جدول 3-12 فاصله از کاربري‌هاي خطرزا و آسيب‌پذيري 66
جدول 3-13: مقادير ترجيحات براي مقايسات زوجي68
جدول 3-14: شاخص ناسازگاري ماتريس تصادفي69
جدول (4-1): محاسبه وزن نهايي معيارها 82
جدول 4-2: آسيب‌پذيري حاصل از ترکيب متغيرها‌83
جدول 4-3 نوع تابع فازي جهت استانداردسازي نقشه‌هاي معيار در منطق فازي84

فهرست شکل‌ها
عنوان صفحه
شکل 3-1 نقشه موقعيت جغرافيايي شهر ميناب46
شکل3-2- نقشه کاربري اراضي مختلف بافت فرسوده شهر ميناب53
شکل3-3- نقشه تراکم جمعيتي بافت فرسوده59
شکل 3-4- نقشه فضاهاي باز محدوده بافت فرسوده60
شکل 3-5- نقشه جنس مصالح بافت فرسوده 61
شکل 3-6- نقشه قدمت ابنيه بافت فرسوده 62
شکل 3-7- نقشه مساحت قطعات ساختماني منطقه64
شکل 3-8- نقشه تعداد طبقات بافت فرسوده 65
شکل 3-9- شبکه معابر شهري منطقه 66
شکل 3-10- موقعيت نقاط خطرزا در بافت فرسوده68
شکل4-1- نقشه آسيب‌پذيري ناشي از افزايش تراکم جمعيت75
شکل 4-2- نقشه آسيب‌پذيري ناشي از دوري از فضاهاي باز عمومي76
شکل 4-3- نقشه آسيب‌پذيري ناشي از قدمت سازه 77
شکل 4-4- نقشه آسيب‌پذيري ناشي از نوع مصالح ساختماني78
شکل 4-5- نقشه آسيب‌پذيري ناشي از ريزدانگي بافت ساختمان 79
شکل 4-6- نقشه آسيب‌پذيري ناشي از تعداد طبقات80
شکل 4-7- نقشه دسترسي به معابر شهري و تأثير آن بر ميزان آسيب‌پذيري81
کل 4-8- ماتريس سازگاري کاربري‌ها با در نظر گرفتن عوامل مخاطره انگيز در زلزله 82
شکل 4-9- نقشه آسيب‌پذيري ناشي از ناسازگاري کاربري‌ها 83
شکل 4-10- نمودار محاسبه وزن‌ها در نرم‌افزار Expert Choice84
شکل 4-11- نقشه پهنه‌بندي آسيب‌پذيري بافت فرسوده شهر ميناب به روش AHP85
شکل 4-12- نقشه فازي تراکم جمعيت87
شکل 4-13- نقشه فازي تعداد طبقات ساختمان87
شکل 4-14- نقشه فازي مساحت قطعات ساختمان88
شکل 4-15- نقشه فازي سازگاري کاربري‌ها88
شکل 4-16- نقشه فازي دسترسي به فضاي باز89
شکل 4-17- نقشه فازي قدمت بنا89
شکل 4-18- نقشه فازي مصالح ساختمان90
شکل 4-19- نقشه فازي دسترسي به معابر90
شکل 4-20- نقشه آسيب‌پذيري بافت فرسوده شهر ميناب به روش Fuzzy AND91

1 فصل اول

کليات تحقيق

1-1. مقدمه
در طي قرن بيستم بيش از 1100 زلزله‌ي مخرب در نقاط مختلف كره زمين روي داده كه در اثر آن بيش از 1500000 نفر جان خود را از دست داده‌اند كه 90 درصد آن‌ها عمدتاً ناشي از ريزش ساختمان‌هايي بوده كه از اصول مهندسي و ايمني كافي برخوردار نبودند (لانتادا1، 2008). ايران به عنوان کشوري زلزله‌خيز، طي دهه‌هاي گذشته آسيب‌هاي اجتماعي و اقتصادي فراواني از زلزله‌هاي متعدد متحمل شده است. اين در شرايطي است كه شهرهاي كشور ما در برابر زمين‌لرزه پنج و نيم و شش ريشتر به طور جدي آسيب‌پذيرند (عکاشه، 1378).
اگر جلوگيري از وقوع زلزله امکان‌پذير نيست، ولي کاهش‌هاي آسيب‌هاي ناشي از آن امکان‌پذير است. چيزي که بيش از همه اهميت دارد، نجات دادن جان انسان‌ها در برابر اين رخداد طبيعي است .رشد شهري باعث تسهيلات زيادي مي‌شود ولي در عين حال عوامل بحران‌زا هم بيشتر شده و تسهيلات محيطي تبديل به ضرر مي‌شود (ناکاباياشي2، 1994). ضرورت کاهش آسيب‌هاي اجتماعي (تعداد تلفات و مجروحين)، اقتصادي (هزينه‌هاي بازسازي، از کار افتادن اقتصاد شهر) و کالبدي (تخريب ساختمان‌ها) ناشي از زلزله بر کسي پوشيده نيست. علاوه بر اين تخريب بافت، تأخير در تخليه جمعيت ساکن، مسدود شدن شبکه‌هاي ارتباطي، افزايش خسارات و زنده به گور شدن هزاران نفر از ديگر مسايل خواهد بود. بسياري از افراد که در زير آوار مانده‌اند، اگر امکان دسترسي و کمک‌رساني به آنها مسير نباشد، آنها نيز جان خود را از دست خواهند داد. کاهش آسيب‌پذيري جوامع شهري دربرابر زلزله زماني به وقوع خواهد پيوست که ايمني در براير زلزله در تمام سطوح برنامه‌ريزي مدنظر قرار گيرد که در ميان تمامي سطوح سطح مياني برنامه‌ريزي کالبدي يعني شهرسازي يکي از کارآمدترين سطوح برنامه‌ريزي براي کاهش آسيب‌پذيري دربرابر زلزله مي‌باشد (حبيبي و همکاران، 1387).

1-2. بيان مسأله
زلزله پديده‌اي است طبيعي كه بي‌توجهي به آن خسارات جبران‌ناپذيري به دنبال خواهد داشت. وقوع زلزله‌هاي شديد بشر را بر آن داشته است كه در فكر تدوين يك برنامه زيربنايي براي كاهش خطرات و آسيب‌هاي ناشي از آن باشد. ويژگي‌هاي زمين‌ساخت كشور، زلزله را به عنوان يكي از مخرب‌ترين عوامل انهدام حيات انساني مطرح نموده است. بررسي‌هاي تاريخي نشان مي‌دهد كه مناطق وسيعي از كشورمان توسط اين حادثه طبيعي متحمل آسيب‌هاي جاني و مالي گرديده است. براساس گزارش سازمان ملل، در سال 2003 ميلادي، كشور ايران در بين كشورهاي جهان رتبه نخست را در تعداد زلزله‌هاي با شدت بالاي پنج و نيم ريشتر و يكي از بالاترين رتبه‌ها را در زمينه‌ي آسيب‌پذيري از زلزله و تعداد افراد كشته شده در اثر اين سانحه، داشته است. بـر اساس هميـن گـزارش، در كشور ايـران زلـزلـه وجـه غالب را در بين سـوانـح طبيعـي دارا است (سازمان کاهش بلاياي طبيعي ملل متحد3، 2004). مي‌توان گفت آنچه موجب افزايش تلفات در زلزله مي‌شود، زلزله نيست بلكه ساختمان‌هاي غيرمقاوم يا كم مقاومتي است كه دراثر غفلت‌ها، ندانم‌كاري‌ها، عدم احساس مسئوليت در انجام وظايف توسط دست اندركاران ساخت و ساز اعم از قانون‌گذاران، تدوين‌كنندگان آيين نامه‌هاي لرزهاي و ضوابط شهري و شهرسازي، طراحان و مالكان است كه متناسب با مشاركت خود در ساخت و ساز غيراصولي، باعث بروز چنين فجايعي مي‌شوند (مهديان، 1381). كشور ايران با آسيب‌پذيري لرزه‌اي گروه‌‌هاي خاصي از ساخت و سازها مانند: ساختمان‌هاي عمومي با مصالح غيرمسلح بنايي، ساختمان‌هاي پرجمعيت قديمي در مراكز شهري، بافت‌هاي فرسوده، منازل مسكوني و سازه‌هاي بتني كه در دهه 1960 تا 1980 با مصالح و طراحي ضعيف سر برآورده‌اند روبرو است. شهرها مكان تجمع جمعيت و افزايش بارگذاري‌هاي محيطي و اقتصادي هستند، وجود اين مسأله مهم ضرورت كاهش آسيب‌پذيري در برابر زلزله را مطرح مي‌كند. ويژگي‌هاي زمين‌ساخت كشور، زلزله را به عنوان يكي از مخر‌ب‌ترين و تهديدكننده ترين عوامل انهدام حيات انساني مطرح نموده است. بررسي تاريخي نشان مي‌دهد كه نقاط يا مناطق وسيعي از كشورمان توسط اين حادثه‌ي طبيعي متحمل آسيب‌هاي جاني و مالي گرديده است. شهر تنها مجموعه‌اي از ساختمان‌ها نيست، بلكه پديده‌هاي انساني، اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و كالبدي است .بدين ترتيب شهر به عنوان مجموعه‌اي از عناصر تعريف مي‌گردد تا بتوان به روش‌هاي مناسبي جهت ارزيابي كالبد شهر و تعيين شاخص‌هاي كالبدي آسيب‌پذيري رسيد و نيز راهكارهايي براي كاهش آسيب‌پذيري ارائه نمود.
سؤال‌هاي اصلي تحقيق اين است:
1- آيا با توجه به معيارهاي مورد استفاده مي‌توان آسيب‌‌پذيري مناطق مختلف بافت فرسوده شهر ميناب را به کمک GIS به صورت کمّي مدل‌سازي نمود؟
2- مهمترين معيار مؤثر در آسيب‌پذيري بافت فرسوده شهر ميناب در هنگام وقوع زلزله کدام است؟
1-3. اهميت و ضرورت تحقيق
زلزله به عنوان پديده‌اي طبيعي، زماني مخاطره آميز و بحران‌آفرين است كه جامعه‌ي واقع در معرض زلزله، نسبت به آن آسيب‌پذير باشد. زلزله يكي از مخاطرات طبيعي است كه همواره احتمال رخ دادن اين حادثه طبيعي به ويژه زماني كه شرايط رخ دادن آن، از جمله وجود گسل‌هاي متعدد فراهم باشد، وجود دارد. تعيين مشخصات كالبدي، تيپ ساختماني، تركيب كالبدي قطعات و راه‌ها، نوع كاربري‌ها، تراكم جمعيتي، تيپ ساختماني مناسب، تراكم ساختماني كم، استفاده از راه‌ها به عنوان فضاهاي گريز و پناه و …، از جمله روش‌هاي كاهش آسيب‌پذيري مي‌باشند )عسگري، 1381). يكي از عمده‌ترين فعاليت‌ها در راستاي كاهش خطرات ناشي از زلزله و افزايش ايمني عمومي، مطالعات پهنه‌بندي لرزه‌اي مناطق شهري و تعيين ميزان آسيب‌پذيري ساختمان‌هاي گوناگون شهر است كه بايستي در مقياس مناسب و مطلوب صورت پذيرد (مهندسين مشاور طراحان بافت و معماري، 1388). با توجه به گسل ميناب، اين شهرستان از نظر زلزله‌خيزي و مسائل زلزله‌شناسي حائز اهميت است و نواحي ميناب جايي است که زاگرس تمام و مکران شروع مي‌شود و ميزان فعاليت لرزه‌خيزي زياد است، به همين دليل شبکه لرزه‌خيزي در ميناب راه‌اندازي شد. اين ضرورت به طور جدي احساس مي‌شود كه با ايجاد يك مدل مناسب و به كارگيري انواع داده‌هاي مكاني و غير‌مكاني و انجام تحليل‌هاي مربوط در سيستم‌هاي اطلاعات جغرافيايي و سيستم‌هاي تصميم‌گيري چندمعياره، بتوان به ارزيابي و تحليل آسيب‌پذيري شهر ميناب در برابر زلزله كمك نموده و در كنار كسب آمادگي‌هاي لازم در برابر اين خطر طبيعي، در يك فرايند سيستماتيك به مديريت بحران‌هاي ناشي از سوانح طبيعي پرداخت.
1-4. فرضيه‌هاي تحقيق
1- مدل‌هاي مکان مبناي مبتني بر GIS قابليت مدل‌سازي آسيب‌پذيري منطقه بافت فرسوده شهر ميناب را دارند.
2- معيار قدمت ساختمان مهمترين عامل در آسيب‌پذيري بافت فرسوده ميناب در هنگام زلزله مي‌باشد.
1-5. اهداف اساسي تحقيق
1- شناسايي مناطق آسيب‌پذير بافت فرسوده شهر ميناب با كمك مدل تحليل سلسله‌ مراتبي و سامانه اطلاعات جغرافيايي.
2- تهيه نقشه‌هاي آسيب‌پذيري کمّي جهت كسب آمادگي لازم براي رويارويي با مخاطرات طبيعي.

1-6. جمع‌بندي كلي
آنچه از مرور منابع بدست آمد نشان ميدهد كه مطالعه پهنه‌بندي ميزان آسيب‌پذيري اجتماعي و کالبدي در برابر زلزله بيشتر مدنظر قرار گرفته است. سپس به مطالعه مديريت بحران پرداخته‌اند. از اين‌رو در مطالعه حاضر به پهنه‌بندي آسيب‌پذيري بافت فرسوده شهر ميناب با استفاده از شاخص‌هاي کالبدي و اجتماعي پرداخته شد.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2 فصل دوم

مباني نظري
و پيشينه تحقيق

2-1. شهرها و مخاطرات طبيعي 4
خطر طبيعي، پديده‌اي طبيعي است که در محدوده‌ي سکونت بشر اتفاق افتاده، زندگي او را مورد تهديد قرار مي‌دهد و ممکن است باعث وقوع بلايايي گردد. اين قبيل مخاطرات به علل زمين‌شناختي، زيست‌شناختي، آب و هوا شناختي و يا فرآيندهايي از اين دست، در محيط زندگي به وجود مي‌آيند.
براساس تعريف انتخاب شده به وسيله سازمان کاهش بلاياي طبيعي ملل متحد يک خطر طبيعي احتمال وقوع حادثه در يک دوره‌ي زماني ويژه در منطقه داراي پتانسيل پديده‌هاي طبيعي مخرب مي‌باشد.
2-2. خطر زلزله در شهرها
2-2-1. خطر زلزله5
به مجموعه شرايط ژئوفيزيکي طبيعي که در اثر جابجايي، حرکت و لغزش زمين صرف نظر از فعاليت انسان به وجود مي‌آيند اشاره دارد .احتمال زلزله 6، به تهديد زندگي و دارايي انسان توسط خطرات زلزله گفته مي‌شود .بنابر‌اين ريسک زلزله نتيجه عمل متقابل خطرات زلزله و برخي فعاليت‌هاي آسيب‌پذير انسان مانند توسعه شهر مي‌باشد (فرنچ و ايساکسون7، 1984). همچنين ريسک زلزله را مي‌توان تعداد مورد انتظار از جان باختگان، صدمه ديدگان، خسارات مالي و شکاف اقتصادي حاصل از پديد‌ه‌هاي طبيعي دانست (لاويجن8، 1999). عناصر درمعرض ريسک را مي‌توان به جمعيت انساني، ساختمان‌ها، آثار مهندسي، کاربري‌هاي خدمات عمومي، ديگر تأسيسات زيربنايي و ارزش‌هاي محيطي در ناحيه مورد‌نظر تقسيم نمود (فل9، 2008). از ديدگاه برنامه‌ريزي شهري، زلزله، انهدام هستي و زندگي کساني است که به جرم فقر، محکوم به ساختن مساکن ارزان قيمت و غيرمقاوم هستند. به تعبيري اقتصاد و معيشت خانواده، تعيين‌کننده طول عمر، سلامتي، زندگي و… مي‌شود شناخت پديده زلزله راهي است که مي‌تواند به بهينه‌سازي شرايط موجود کمک کند.
احتمال وقوع زلزله‌اي خطرناک طي يک دوره معين خطر زلزله مي‌گويند (لامنيتز10، 1974). اين خطرات در چهار گروه دسته‌بندي شده‌اند: 1- تکان خوردن و لرزش زمين 2- شکستگي و جابه جا شدگي 3- تسونامي 4- خطرات ثانوي (از جمله بهمن، روانه‌هاي گلي، نشست زمين، سيلاب‌هاي ناشي از شکست سدها و آتش‌سوزي‌ها) (بولت11، 1994). بررسي‌هاي زمين‌شناسي از قبيل تهيه نقشه گسل‌ها، تعيين نوع و نحوه عملکرد آنها، شواهد جابه‌جايي‌هاي اخير در طول گسل‌ها، بررسي‌هاي مهندسي خاک و بررسي‌هاي زلزله‌شناسي مانند تهيه فهرست زلزله‌هاي تاريخي و دستگاهي، تهيه نقشه مراکز سطحي زلزله‌ها، تعيين شدت و بزرگي زلزله‌ها و مقايسه بين مکان گسل‌ها و مراکز سطحي و کانون زلزله‌ها امکان تخمين خطر زلزله را فراهم مي‌سازند (پورکرماني، 1376). در تعيين و ارزيابي خطر پديده‌هاي طبيعي مانند زلزله، عوامل مهمي همچون پراکنش جمعيت، قوانين ساختماني، آمادگي و واکنش سريع بايد مدنظر قرار گيرند (موراک12 و همکاران، 1997). اين مرحله اغلب با ترسيم نقشه‌هاي خطر انجام مي‌شود (کلر و پينتر13، 2002).
2-2-2. آسيب‌پذيري در زلزله14
آسيب‌پذيري درجه زيان و ضرر حاصله از زلزله مي‌باشد، که در اجتماعات گوناگون بر اساس سطح توسعه و پيشرفت جامعه تغييرپذير مي‌باشد (کاردون15، 1999). آسيب‌پذيري را مي‌توان توان و پتانسيل از زيان و از دست دادن بيان نمود (ميتچل16، 1999).
2-2-3. بحران زلزله17:
هزينه خطرات طبيعي مانند زلزله بسيار بالاست و انتظار مي‌رود که اين هزينه روز به روز افزايش يابد. زمين‌لرزه کوبه18 در ژاين (1995) با 100 بيليون دلار پرهزينه‌ترين سانحه طبيعي در دنياست. پس از آن به ترتيب زلزله 1999 در تايوان (57 بيليون) و زلزله 1994 نورث ريدج در کاليفرنيا (20 بيليون) جزو پرهزينه‌ترين حوادث طبيعي مي‌باشند (پري کويک19، 2002 ). خسارات جاني و مالي زلزله اين حادثه را در مقابل ديگر حوادث طبيعي به بحران تبديل نموده است و در برنامه‌ريزي اجتماعات انساني لزوم مديريت ريسک جهت مواجهه با بحران زلزله را مي‌طلبد. زمين‌لرزه به خودي خود بحران تلقي نمي‌گردد آمادگي و برنامه‌ريزي دقيق براي تخمين آسيب‌پذيري و کنترل و کاهش عواقب نامطلوب زمين‌لرزه مي‌تواند تعيين‌کننده درجه بحران باشد (عزيزي و اکبري، 1386).
2-3. انواع بحران
حوادث و سوانح ايجاد کننده بحران‌ها را با توجه به طبيعت، علل و اثرات آن مي‌توان بدين ترتيب طبقه‌بندي نمود (مرکز مقابله با سوانح طبيعي ايران، 1373):
– سوانحي که وقوع آنها ناگهاني است، مانند زلزله، سيل و زمين لغزه
– سوانحي که وقوع آنها تدريجي است، همچون خشکسالي و تخريب‌هاي زيست محيطي
– سوانح صنعتي و تکنولوژي: تصادفات، ناتواني‌هاي سيستم و آتش‌سوزي‌ها و انفجارها
– جنگها و نزاع‌هاي داخلي: نبردهاي مسلحانه و تروريسم جزء اين دسته‌اند.
2-4. زلزله و بحران ناشي از آن
زلزله عبارت است از ارزش‌هاي قابل اندازه‌گيري سطح زمين که توسط امواج حاصل از رها شدن ناگهاني انرژي در درون زمين به وجود مي‌آيد (معماريان، 1381). زلزله به عنوانيک پديده طبيعي، به خودي خود ننتايج نامطلوبي در پي ندارد؛ آنچه از اين پديده يک فاجعه مي‌سازد، عدم پيشگيري از تأثيرات آن و عدم آمادگي جهت مقابله با عواقب آن است (بينش، 1386). در جوامعي که آمادگي مقابله با اثرات آن را ندارند، اين پديده طبيعي به بحران تبديل گشته و مسائل عديده‌اي را به وجود خواهد آورد. آمادگي و برنامه‌ريزي دقيق براي تخمين آسيب‌پذيري، کنترل و کاهش عواقب نامطلوب زلزله تعيين‌کننده درجه بحران است. اثرات ناشي از زلزله خود را به صورت آسيب‌هاي جاني، مالي و اجتماعي نمايان کرده و آثار ناهنجار حاصله و عدم مقابله با آنها بحران زلزله را ايجاد مي‌نمايد. در اين راستا مي‌توان به تأثير آن بر انسان‌ها، جامعه، زيستگاه انسان‌ها و جوامع انساني اشاره نمود. بحران ايجاد شده در زيستگاه انسان ابعاد فيزيکي را نيز در برمي‌گيرد. بحران خود را به شکل از بين رفتن يا صدمه وارد آمدن بر تأسيسات زيربنايي شامل گازرساني، برق، آب، ارتباطات و حمل و نقل نشان مي‌دهد. از بين رفتن يا کاهش خدمات عمومي اعم از امور خدماتي، امدادي، رفاهي، پرورشي، آموزشي، بهداشتي و مهمتر از همه تهيه و توزيع غذايي، ايجاد آلودگي‌هاي شيميايي بر اثر انتشار مواد آلوده کننده در آب و خاک و هوا، پديد آمدن آتش‌سوزي‌هاي وسيع، به هم ريختن فعاليت‌هاي روزمره مردم همانند تهيه مايحتاج، حمل و نقل و … و نيز کمبود خدمات اضطراري براي آسيب‌ديدگان نمايان مي‌گردد. مسائل ذکر شده خود شامل موارد و بحران‌هاي ريزتري هستند که در اينجا به آنها اشاره نشده است، وليکن توجه به آنها بسيار ضروري و لازم مي‌باشد. بُعد بحران در جوامع انساني بسيار فراتر رفته و خود را در قالب‌هاي مختلف ظاهر مي‌کند که از آن جمله مي‌توان به عدم کارايي اقتصادي محل آسيب‌ديده، جابه‌جا شدن جمعيت و افزايش بزهکاري اجتماعي به خصوص سرقت و فساد، افزايش بيکاري، افزايش تورم قيمت کالاها، ايجاد اختلال در پيشرفت برنامه‌هاي توسعه منطقه‌اي و ملي، خنثي شدن برنامه‌هاي توسعه‌اي، ايجاد نياز به کمک‌هاي خارجي و نهايتاً پديد آمدن آشوب‌هاي محلي اشاره نمود (جواني، 1389).
2-5. منابع لرزه‌اي
زلزله به معناي متداول آن ناشي از حرکات پوسته زمين روي گوشته آن است که از ميليون‌ها سال قبل آغاز شده و همچنان ادامه دارد و باعث فشرده شدن پوسته زمين در بعضي مناطق مي‌گردد. سپس انرژي از طريق لغزش بعضي شکاف‌هاي روي زمين چه در اعماق درياها و چه در داخل خشکي‌ها آزاد شده، زلزله به وقوع مي‌پيوندد. علت اصلي اين حرکات، وجود گرماي بسيار زياد داخل هسته زمين و تغييرات دما از عمق به سطح مي‌باشد. در مورد علل استثنايي زلزله مي‌توان به موارد زير اشاره کرد:
الف- احداث سازه‌هاي حجيم و سنگين نظير سدها و آبگيري آنها که در اثر نيروي وزن زياد، بخشي از پوسته زمين به آرامي فرو رفته و در منطقه اطراف لرزهايي به وقوع مي‌پيوندد؛
ب- تخريب محوطه‌هاي زير زميني قديمي نظير غارها و يا قنات‌ها،
ج- انفجارهاي اتمي زير زميني (موتوهيکو20 و همکاران، 1383).
2-6. شدت و بزرگي زلزله
براي نمايش کمّي و کيفي زلزله در سطح زمين، از دو مقياس شدت و بزرگي استفاده مي‌شود. شدت زلزله، پارامتري کيفي است که معرف انرژي دريافتي يک نقطه از زمين به هنگام وقوع زلزله است. اين پارامتر مبتني بر نحوه تأثيرپذيري بشر و اشياي روي زمين از زلزله‌ است. بزرگي زلزله، معرف کل انرژي آزاد شده از مرکز زلزله (محل شروع زلزله در عمق زمين) است که اين مفهوم اولين بار توسط ريشتر ارائه گرديد. از اينرو، واحد اندازه‌گيري زلزله، ريشتر ناميده مي‌شود (جواني، 1389). از سويي، هر چه عمق زلزله کمتر و شدت آن بيشتر باشد، وسعت و گستردگي ويراني حاصل از آن به ويژه در مکان وقوع زلزله بيشتر مي‌گردد و بالعکس (اصغري مقدم، 1378).
2-7. آسيب‌ها و خسارات ناشي از زلزله
تحليل آسيب‌پذيري از عوامل مهم در فرآيند مديريت بحران زلزله است و شناخت شاخص‌هاي آن براي تحليل خطرپذيري در فرآيند مديريت بحران مناطق در معرض خطر زلزله ضروري است. آسيب‌پذيري اصطلاحي است که جهت نشان دادن وسعت و ميزان آسيب و خساراتي که احتمالا بر اثر وقوع سوانح به جوامع، ساختمان‌ها، خدمات و مناطق جغرافيايي، وارد مي‌آيد، استفاده مي‌شود (رنج آزماي، 1390). زلزله به عنوان يکي از بلاياي طبيعي داراي قدرت تخريب بسيار زياد در زماني کوتاه و در حوزهاي بسيار وسيع است و خسارات شديدي بر زمين و سازه‌ها وارد مي‌آورد که اين خسارات موجب تلفات جاني بسياري مي‌گردد. اين خسارات به صورت زير قابل دسته‌بندي هستند:
2-7-1. خسارات وارد بر زمين:
در بين انواع مختلف مصالح، خاک ضعيف‌ترين ماده در برابر حرکات زلزله است. انواع خرابي‌هاي به وجود آمده در زمين هنگام زلزله در جدول2-1 به طور خلاصه بيان شده‌اند (موتوهيکو و همکاران، 1383).
جدول 2-1 انواع خرابي‌هاي زمين در برابر زلزله (منبع: موتوهيکو و همکاران، 1383)
نوع خرابيعلتآسيب‌ها نشست‌هاي ناهمگن سطح زمين ارتعاش لايه‌ها و رفتار غيرارتجاعي خاکتخريب روکش‌هاي آسفالتي و بتني، جداول کنار خيابان‌ها، ايجاد جابجايي نسبي در پي سازه‌هاي رو زميني و لوله‌هاي مدفونگسيختگي سطحي (گسلش)جابجايي سطح زمين و پارگي آن ناشي از حرکت گسل در محل آنها
ايجاد پارگي و گسيختگي مشابه آن در روکش‌هاي سطحي، خطوط لوله، تونل‌ها، سدها، ساختمان‌هاي واقع بر محل گسلشزمين لغزش- تند بودن شيب
– وجود لايه‌هاي لغزنده در شيب‌ها
– نفوذ آب- ويراني خانه‌ها و سازه‌هاي قرار گرفته روي زمين لغزيده
– خرابي جاده‌ها و لوله‌هاي عبور کننده از زمين لغزندهروانگرايي- مقدار زياد ماسه ريز در خاک‌هاي دانه‌اي
– وجود آب زيرزميني در لايه‌هاي خاک
– بالا رفتن فشار آب بين ذرات ماسه در اثر زلزله
– لرزش قوي- از بين رفتن مقاومت زمين زير پي ساختمان‌ها
– فرو ريختن ساختمان‌ها در اثر نشست غيريکنواخت
– کج شدن ساختمان‌هايي که پي‌هاي يکپارچه دارند.گسترش جانبيبروز روانگرايي در لايه‌هاي زيرين- حرکت جانبي ديوارهاي نگهدارنده بويژه در سواحل بيرون‌زدگي اتصالات لوله‌هاي مدفون
2-7-2. خسارت وارد بر سازه‌ها
سازه‌هاي موجود در مهندسي عمران (سدها و پل‌ها و تونل‌ها و …) و ساختمان‌ها بر بستر زمين ساخته مي‌شوند. در هنگام زلزله جهت اعمال نيرو به سازه در يک محدوده زماني مرتباً تغيير مي‌کند و در صورتي که سازه نتواند در برابر اين نيروها مقاومت کند، خسارت خواهد ديد که در بين سازه‌ها مي‌توان ساختمان‌ها را از ساير سازه‌ها جدا نمود. اين تقسيم‌بندي به دلايل مختلف صورت مي‌پذيرد که عبارتنداز:
2-7-2-1. خسارت وارد بر ساختمان‌ها
ساختمان‌ها از مصالح ساختماني متفاوتي ساخته مي‌شوند و در طول زمان نيز دچار فرسودگي مي‌شوند. خسارات ناشي از زلزله در ساختمان‌هاي مختلف (چوبي، بنايي، بتن مسلح و ساختمان‌هاي قاب فلزي و …) متفاوت خواهد بود. علاوه بر سن سازه و جنس مصالح، نحوه ساخت و محل گسل و محل سازه از لحاظ شيب و زمين‌شناسي نيز بر مقاومت ساختمان مقابل زلزله خواهد بود. اين خسارات با داشتن اطلاعات در مورد ساختمان قبل از زلزله قابل برآورد خواهد بود. خسارات وارد بر ساختمان‌ها به علت تعدد آنها و ساکنين، باعث تلفات جاني بسيار و خسارات مالي سنگين خواهد شد.
2-7-2-2. خسارت وارد بر سازه‌هاي غير ساختماني
زلزله مي‌تواند خسارات شديدي به پل‌ها و سدها و تونل‌ها و خاکريزها وارد نمايد. انواع خسارات وارد به پل‌ها توسط زلزله شامل شکسته شدن تکيه‌گاه شاه‌تيرها، شکستن و افتادن تير اصلي، تغيير شکل و خرابي در شمع‌ها و پي ‌پل‌ها و نشست در خاکريز تکيه‌گاه پل‌ها مي‌باشد.
2-7-2-3. خسارت وارد بر شريان‌هاي حياتي
شريان‌هاي حياتي شامل شبکه‌هاي آب و برق و گاز و مخابرات و گاهي راه‌ها مي‌باشند. اين شبکه‌ها که نقش اساسي در خدمات‌رساني شهرها دارند. در هنگام وقوع زلزله با توجه به نحوه ساخت دچار آسيب‌هاي جدي مي‌گردند که اين آسيب‌ها باعث مختل شدن اقدامات اضطراري بعد از زلزله نيز مي‌گردد. آسيب‌هاي وارد بر شبکه گاز و برق منجر به آتش‌سوزي نيز خواهد شد و قطعي اين شريان‌ها و ترميم آنها مدت‌ها به طول خواهد انجاميد.
2-7-2-4. خسارات ناشي از حوادث ثانويه
بعد از وقوع لرزه اصلي که به زلزله معروف است، پيامدهاي فيزيکي و غير‌فيزيکي ديگري روي خواهند داد که چه در کوتاه‌مدت و چه در بلند‌مدت زندگي مردم را شديداً تحت تأثير قرار خواهند داد که اين پديده‌ها شامل پس‌لرزه‌ها، آتش‌سوزي‌ها، سونامي و يا پديده‌هايي مانند شيوع بيماري‌هاي جسمي و روحي، آوارگي و عدم سکونت مناسب، ورشکستگي ناشي از خسارات وارده به محل کسب و کار و نبود بازار کار، مشکلات ترافيکي به واسطه خرابي راه‌ها، مشکلات ناشي از قطع آب و گاز و … .
2-8. گسترش فيزيکي شهرها و افزايش آسيب‌پذيري
در ابتداي قرن 20 تقريباً دو درصد از کل انسان‌ها تنها در 14 کلانشهر زندگي مي‌کردند. امروزه اين نسبت نزديک به 20 درصد است و احتمالاً تا سال 2020 اين مقدار به 30 درصد بالغ خواهد شد.
خسارات ناشي از زلزله اساساً با توسعه شهر و رشد دموگرافيکي آن مرتبط است .از تمام مخاطرات طبيعي در جهان، زمين‌لرزه‌ها پديده‌هايي هستند که بيشترين رشد در سطح خسارات در دوره‌ي زماني 1980-1950 را در مقايسه با ديگر پديده‌ها به خود اختصاص داده‌اند.
روند رو به رشد و فزاينده شهرنشيني و جمعيت شهري به عنوان عاملي براي خسارات زياد به هنگام بروز بلاياي طبيعي مي‌باشد. گسترش شبکه‌هاي ارتباطي و زير ساخت‌هاي شهري از يک طرف و بدون ‌برنامه بودن رشد و توسعه شهر از سوي ديگر زمينه ايجاد خسارات زياد در زمان وقوع زلزله را فراهم مي‌سازد (عبدللهي، 1382).
فرآيند شهرنشيني آسيب‌پذيري نسبت به مخاطرات طبيعي را به واسطه تمرکز انسان و تملک‌ها افزايش مي‌دهد (کورانتلي21، 2003). ريسک در مراکز شهري جهان سوم به دليل شهرنشيني بدون ‌برنامه، توسعه شهر در مناطق مخاطره‌آميز با درجه ريسک بالا، اقدامات مديريتي نارسا در شهر و اقدامات ساخت و ساز نامناسب در شهر افزايش چشمگيري داشته است (لوويس و ميوک22، 2005).
رشد شهر به تدريج موقعيت در معرض ريسک و نتيجه خطر را تغيير مي‌دهد .با رشد نامتناسب، ميزان انسان‌ها و دارايي‌هاي در معرض تهديد افزايش مي‌يابد (کاردون، 1999). بين گسترش بي‌رويه و بي‌قاعده شهري و افزايش آسيب‌پذيري شهري يک رابطه‌ي مستقيم وجود دارد. گسترش شهرها اگر به صورت بي‌قاعده، بدون داشتن طرح و برنامه و عدم رعايت ضوابط و مقررات شهرسازي و مقاوم‌سازي سازه‌ها باشد، باعث افزايش آسيب‌پذيري شهر‌ها مي‌شود، اين امر زماني که جهت گسترش شهرها در محدوده گسل‌ها باشد، تقويت مي‌شود. برنامه‌‌‌ريزي شهري بايستي مجموعه‌اي از دانش مخاطرات طبيعي و تقليل ريسک خسارات در فرآيند‌هاي برنامه‌ريزي توسعه يک شهر باشد. مکان‌يابي مناسب سکونتگاه‌ها و توسعه منطقي و اصولي شهر نقشي اساسي در کاهش آسيب‌پذيري و خسارات ناشي از زلزله ايفا مي‌نمايد (ناطقي23، 2000).
2-8-1. ايمني شهري24
اهداف اصلي برنامه‌ريزي شهري را مي‌توان در سه مفهوم کليدي، سلامت، آسايش و زيبايي خلاصه نمود (هيراسکار، 1989). موضوع ايمني شهري در متون برنامه‌ريزي شهري به عنوان يک معيار بهينه در تعيين مکان‌هاي مناسب فعاليت و کاربري‌هاي شهري و در کنار معيارهاي ديگري مانند سازگاري، آسايش، کارايي و مطلوبيت به کار رفت است (سعيدنيا، 1387). اما مسأله‌ي حفاظت از جان انسان‌ها، متعلقات آنها و تأسيسات و تجهيزات شهري در مقابل مخاطرات طبيعي و انساني آن قدر مهم است که مي‌بايست يک از اهداف اصلي برنامه‌ريزي شهري محسوب شود. مخاطرات طبيعي اجزاي مهم تعامل بين طبيعت و انسان هستند و رابطه‌ي بين انسان و محيطش به صورت مثبت؛ يعني استفاده انسان از منابع طبيعي و به صورت منفي؛ يعني مخاطرات و بلاياي طبيعي بايد مورد توجه قرار گيرد (عادل‌خان25، 2000). از نظر برنامه‌ريزي شهري ايمني شهري مي‌تواند شامل کليه تمهيدات و اقداماتي باشد که در قالب برنامه‌هاي کوتاه‌مدت، ميان‌مدت و بلندمدت باعث حفظ جان و مال ساکنان شهرها شود. اين‌گونه برنامه‌ها مي‌تواند به صورت برنامه‌ريزي کاربري اراضي شهري، منطقه‌بندي شهري، مقاوم‌سازي و بهسازي لرزه‌اي بافت‌هاي فرسوده و … را با هدف ايمني شهري شامل شود.
2-8-2. آسيب‌پذيري شهري


دیدگاهتان را بنویسید