2-1-کليات………………………………………………………………………………………………………………………………8
1-2-1-معرفي موضوع………………………………………………………………………………………………………………8
2-2-1- مراتع داراي طرح مرتعداري…………………………………………………………………………………………10
3-2-1- تاريخچه تهي? طرح‌هاي مرتعداري در کشور…………………………………………………………………..11
4-2-1- روند تهيه طرح‌هاي مرتعداري و عملکرد آن‌ها قبل از انقلاب اسلامي……………………………….12
5-2-1- روند تهيه طرح‌هاي مرتعداري و عملکرد آن‌ها بعد از انقلاب اسلامي……………………………….14
فصل دوم: مروري بر مطالعات انجام شده
1-2- مطالعات انجام شده درايران…………………………………………………………………………………………….20
2-2- مطالعات انجام شده در خارج از کشور……………………………………………………………………………..31
فصل سوم: مواد و روشها
1-3- مواد و روش‌ها ……………………………………………………………………………………………………………..38
1-1-3- مشخصات منطقة مورد مطالعه …………………………………………………………………………………….38
2-1-3- مشخصات مناطق مورد بررسي…………………………………………………………………………………….41
2ـ3- روش تحقيق………………………………………………………………………………………………………………….44
1-2-3- مطالعات کتابخانه‌اي…………………………………………………………………………………………………..44
2-2-3- تعيين جامعه هدف…………………………………………………………………………………………………….44
3-2-3- تعيين جامعه نمونه پيمايش…………………………………………………………………………………………45
4-2-3- نمونه گيري………………………………………………………………………………………………………………46
5-2-3- ابزار گردآوري داده ها………………………………………………………………………………………………..46
6-2-3- بررسي روايي ـ پايايي پرسشنامه…………………………………………………………………………………47
7-2-3- روش تجزيه وتحليل داده ها……………………………………………………………………………………….47
8-2-3- متغيرهاي تحقيق………………………………………………………………………………………………………..48
فصل چهارم: نتايج
1ـ4ـ داده کاوي …………………………………………………………………………………………………………………….50
2-4- سوالات پژوهشي ………………………………………………………………………………………………………….68
فصل پنجم: بحث و نتيجه گيري
بحث و نتيجه گيري……………………………………………………………………………………………………………….98
پيشنهادات …………………………………………………………………………………………………………………………..107
پيوست ……………………………………………………………………………………………………………………………….109
منابع
منابع فارسي ………………………………………………………………………………………………………………………..114
منابع انگليسي……………………………………………………………………………………………………………………….118
چکيده انگليسي …………………………………………………………………………………………………………………..121

فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 1ـ3ـ مشخصات عمومي مراتع مورد بررسي……………………………………………………………………..42
جدول شماره 1ـ4: توصيف اطلاعات مربوط به ورود و خروج دام به مراتع روستايي و عشايري مراتع مورد بررسي در سپيدان ………………………………………………………………………………………………………… 52
جدول شماره 2ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان به تاثيرگذاري طرحهاي مرتعداري بر بيکاري منطقه ……………………………………………………………………………………………………. 69
جدول شماره 3ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در ارتباط با تاثير کلاسهاي آموزشي و ترويجي بر جلب مشارکت مرتعداران در اجراي طرحهاي مرتعداري …………………………….71
جدول شماره 4ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در ارتباط با ميزان توجه اداره متولي به درخواستهاي آنها در اجراي طرحهاي مرتعداري ……………………………………………………………73
جدول شماره 5ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در ارتباط با تاثير طرح مرتعداري بر معيشت آنها ………………………………………………………………………………………………………..76
جدول شماره 6ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در ارتباط با اطلاع از اهداف طرح مرتعداري ……………………………………………………………………………………………………………………..78
جدول شماره 7ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در ارتباط با اهميت مرتع……………………………………………………………………………………………………………………………………..80

جدول شماره 8ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در ارتباط با مشارکت آنها در اجراي طرحهاي مرتعداري ………………………………………………………………………………………………………83
جدول شماره 9ـ4 : توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در ارتباط با مشارکت آنها در شناسايي مشکلات در رابطه با اجراي طرح مرتعداري …………………………………………………………………86
جدول شماره 10ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در ارتباط با مشارکت آنها در رفع مشکلات در رابطه با اجراي طرح مرتعداري ……………………………………………………………………….88
جدول شماره 11ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در تامين نيروي کار در رابطه با اجراي طرح مرتعداري ………………………………………………………………………………………………………..90
جدول شماره 12ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در در حفاظت و نگهداري از پروژه هاي اجراي طرح مرتعداري ……………………………………………………………………………………………93
جدول شماره 13ـ4: توصيف و تحليل نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان در ارتباط با عدم همکاري آنها در اجراي عمليات اصلاحي و احيايي …………………………………………………………………………………95

فهرست اشکال و نقشه ها
عنوان صفحه
شکل شماره 1ـ3: موقعيت مراتع مورد بررسي رو تصوير گوگل ………………………………………………..42
نقشه شماره 2ـ3: موقعيت ايران، استان فارس و شهرستان سپيدان ………………………………………………..43

فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار شماره 1ـ4 : نحوه توزيع داده هاي نوع مرتع …………………………………………………………………..51
نمودار شماره 2ـ4: نحوه توزيع داده ها و نتيجه آزمون نرمالي کولموگروف ـ اسميرنوف …………………52
نمودار شماره 3ـ4: توزيع داده هاي مساحت مرتع بر پايه متغير نوع مرتع و فصل بهره برداري …………53
نمودار شماره 4ـ4: توزيع داده هاي سن مرتعداران و فرض نرمال بودن توزيع داده ها …………………….54
نمودار شماره 5ـ4: توزيع داده هاي تحصيلات مرتعداران روستايي و عشايري مورد تحقيق …………….56
نمودار شماره 6ـ4: توزيع داده هاي حاصل از نگرش مرتعداران نسبت به تاثير طرحهاي مرتعداري بر بيکاري منطقه ………………………………………………………………………………………………………………………..69
نمودار شماره 7ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با برگزاري کلاسهاي آموزشي و ترويجي ………………………………………………………………………………………………………………………………..72
نمودار شماره 8ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با توجه اداره متولي امور مراتع به درخواستهاي آنها…………………………………………………………………………………………………………………….74
نمودار شماره 9ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با تاثيرطرح مرتعداري بر معيشت
آنها ……………………………………………………………………………………………………………………………………..76
نمودار شماره 10ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با اطلاع آنها از اهداف طرحهاي مرتعداري ……………………………………………………………………………………………………………………………..78
نمودار شماره 11ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با اهميت مرتع ………………………….81
نمودار شماره 12ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با مشارکت آنها در اجراي طرحهاي مرتعداري …………………………………………………………………………………………………………………………….84
نمودار شماره 13ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با مشارکت آنها در شناسايي مشکلات در رابطه با اجراي طرح مرتعداري ……………………………………………………………………………………………86
نمودار شماره 14ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با مشارکت آنها در رفع مشکلات در رابطه با اجراي طرح مرتعداري ………………………………………………………………………………………………..88
نمودار شماره 15ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در تامين نيروي کار در رابطه با اجراي طرح مرتعداري …………………………………………………………………………………………………………………………….91
نمودار شماره 16ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در حفاظت و نگهداري از پروژه هاي اجراي
طرح مرتعداري ……………………………………………………………………………………………………………………..93
نمودار شماره 17ـ4: توزيع داده هاي نگرشي مرتعداران در ارتباط با علت عدم همکاري آنها در اجراي عمليات اصلاحي و احيايي ……………………………………………………………………………………………………..96
تحليل و ارزيابي پروژه مديريت چرا در سطح مراتع شهرستان سپيدان
(مطالعه موردي: شهرستان سپيدان)
به‌وسيله: رسول صدق‌علي
چکيده:
تغيير و تحولات مديريت مرتع در رابطه با طرح‌هاي مرتعداري قدمتي نزديك به 4 دهه دارد. تهيه طر‌ح‌هاي مرتعداري در استان فارس به سال 1348 برمي گردد و از آن تاريخ به بعد طرح‌هاي متعددي تهيه مي‌شود. به منظور بررسي تأثير اجراي طرح‌هاي مرتعداري بر نگرش و باور مرتعداران، مراتع داراي طرح مرتعداري شهرستان سپيدان مد نظر قرار گرفت. ملاک انتخاب اين شهرستان، امکان دسترسي به داده‌هاي صحيح و دقيق مي باشد. روش تحقيق اين مطالعه توصيفي و تحليلي است. ابزار دسترسي به داده‌هاي تحقيق پرسشنامه است. پرسشنامه ها در قالب طيف ليکرت طراحي گرديد و براي بعضي سوالات از نوع باز انتخاب گرديد. شيوه آماري رسيدن به نتايج استفاده از معادلات من ويت ني و همبستگي کرامر به منظور بررسي اختلاف و ارتباط آماري مي باشد. بي سوادي و مضافاً کهولت سن از جمله نتايج بدست آمده مي باشد. درصد قابل توجهي از مرتعداران مورد تحقيق از هر دو جامعه روستايي و عشايري مورد تحقيق متفق القول و بدون اختلاف نظر معني دار اظهار مي دارند که همکاري آنها کم و خيلي کم بوده است. تاثير طرحهاي مرتعداري بر بيکاري و بهبودي وضعيت معيشت از نظر هر دو گروه مرتعداران روستايي و عشايري در قسمت نامطلوب طيف ليکرت قرار گرفته است. از نظر مرتعداران مورد تحقيق وضعيت برگزاري کلاسهاي آموزشي و ترويجي نامطلوب، اطلاع از اهداف طرح‌هاي مرتعداري نامطلوب پاسخ داده شده است.
کلمات کليدي: فارس، سپيدان، مشارکت، نگرش سنجي، مرتعدار، طرح‌هاي مرتعداري

فصل اول
مقدمه و کليات

1-1-مقدمه
منابع طبيعي بعنوان يک بستر براي رشد و توسعه اقتصادي جوامع و کشورها در سطوح خرد و کلان مطرح است. ميزان استفاده از اين منابع همراه با بهرهبرداري اصولي در رشد و توسعه اقتصادي جوامع و کشورها تاثيرگذار است. مسايل و مشکلات موجود در امر مديريت مراتع اعم از مشکلات طبيعي، اقتصادي و اجتماعي، افزايش جمعيت انساني و نياز به ايجاد کار، درآمد و تامين مواد غذايي منجر به افزايش تعداد بهرهبرداران از مراتع به چندين برابر گرديده است (آذرنيوند، 1380).
مراتع بهعنوان قطب توليد گوشت، علوفه، حفظ آب، خاک و متضمن استمرار توليد در بخشهاي دامداري از نقش ارزندهاي در اقتصاد کشوربرخوردار است. اين موهبت خدادادي با پتانسيل بالقوهاي که دارد در صورت مديريت صحيح علمي و اصولي حتي ميتواند در سختترين شرايط آب و هوايي پاسخگوي نيازهاي بهرهبردارن از اين منبع توليد براي ساليان متمادي باشد (آذرنيوند، 1380).
درصد بالايي از دامهاي کشور به مراتع وابستهاند و اين مراتع هستند که ميتوانند علاوه بر توليد گياهان دارويي و صنعتي در شرايط آب و هوايي خشک ايران به مقدار بسيار زيادي از فرسايش خاک و هدررفت آب جلوگيري کنند و از طرفي موجب لطافت و پاکيزگي هوا، توليد و افزايش علوفه، تغذيه سفرههاي زيرزميني و جلوگيري از شورشدن آبها و … شود (آذرنيوند، 1380).
بطور خلاصه حيات اقتصادي جامعه ما بهخصوص قشر عظيمي از مردم که فقط از راه دامداري و کشاورزي امرار معاش ميکنند به مراتع وابسته است. در ساليان گذشته، با وجود اعمال سياستهاي مختلف مالکيت و بهرهبرداري مراتع، بدليل وجود جمعيت نسبتا پايين و کيفيت نسبتا بهتر مراتع، تعادل و توازني بين تعداد دام و ظرفيت مراتع وجود داشته است. در ادامه با سير صعودي جمعيت از يکسو و بالا رفتن هزينههاي زندگي و کاهش خود مصرفي از سوي ديگر شاهد افزايش تعداد دام در مراتع بوديم. همچنين سياستهاي دامداران از توليد براي مصرف به توليد براي فروش تغيير يافت که به تبع آن دامداران براي کسب درآمد بيشتر، اقدام به افزودن تعداد دام در مرتع نمودند که اين عوامل منجر به تخريب مراتع کشور گرديدند. با در نظر گرفتن اهميت مراتع، شرايط خشک آب و هوايي ايران و اين نکته که در شرايط کنوني، مراتع قادر به توليد علوفه مورد نياز دامهاي کشور نميباشد، بايد نسبت به افزايش توليد در واحد سطح مراتع اقدام نمود (آذرنيوند، 1380).
با توجه به اين مسايل، سازمان جنگلها و مراتع و آبخيزداري کشور در طول سالهاي فعاليت خود جهت بهرهبرداري بهينه، اصلاح و احياي مرتع و حفاظت آب و خاک و در نتيجه جلوگيري از تخريب مراتع روشهاي مختلفي را مورد آزمون و تجربه قرار داده است. در شرايط کنوني و با توجه به سياست‌هاي سازمان جنگلها و مراتع و آبخيزداري کشور، واگذاري مراتع در قالب طرحهاي مرتعداري به بهرهبرداران بهعنوان يک راه حل اساسي در احيا و اصلاح مراتع مورد توجه گسترده قرار گرفته است که با اجراي اين طرحها علاوه بر انجام عمليات اصلاحي و احيايي متناسب با شرايط اقليمي و اکولوژيکي منطقه، بهرهبرداري اصولي همراه با سيستمهاي چرايي مناسب و با رعايت ظرفيت چرا صورت ميگيرد. طرحهاي مرتعداري يکي از شيوههاي مديريتي است که در سالهاي اخير در سطح وسيعي مورد توجه قرار گرفته است. بطور کلي اجراي طرحهاي مرتعداري بر اساس محدوده عرفي مرتعداران بهعنوان بهترين روش در جهت اصلاح و احياي مراتع مورد ملاحظه قرار گرفته است. عدم مشارکت بهرهبردارن بهعنوان يک دليل عمده، مانع اجراي دقيق طرحهاي مرتعداري بوده است (آذرنيوند، 1380).
مشارکت بهرهبرداران در طرحهاي اصلاحي و احيايي مراتع امري ضروري و بخش مهمي از موفقيت پروژهها را در اين منابع سبب ميشود. امروزه نقش مشارکت مردم در امر اصلاح، احياء و مديريت منابع طبيعي ملموس و از رويکردهاي جديد سازمان جنگلها، مراتع و آبخيزداري کشور بهشمار ميرود (اسراري، 1379). يکي از راهکارهاي تأثيرگذار براي کاهش تخريب مراتع، مشارکت بهرهبرداران در اجراي طرحهاي مرتعداري است، لذا بررسي نگرش بهرهبردارن مراتع نقش مهمي در شناخت عوامل مؤثر بر مشارکت آنان در اينگونه طرحها را دارد (اسراري، 1379).
يکي از برنامههايي که در طرحهاي مرتعداري مدنظر مديران و برنامهريزان طرحها ميباشد کنترل ظرفيت چرا است. بنابراين لازم است که طرحهاي مرتعداري اجرا شده از اين نقطهنظر مورد تجزيه و تحليل قرار گيرند.

1-1-1-فرضيههاي تحقيق:
1-تغييرات دام و دامدار در سطح مراتع شهرستان سپيدان در سال 1392 منطبق با مجوزهاي صادره مي‌باشد؟
2- نگرش مرتعداران شهرستان سپيدان نسبت به پروژه ملي مديريت چرا در راستاي اهداف طرح مي‌باشد؟
3- پروانه‌هاي چرايي صادره در سطح شهرستان سپيدان همچنان داراي اعتبار مي‌باشند؟
2-1-1- اهداف تحقيق
اين تحقيق اهداف زير را دنبال ميکند:
1- ارزيابي پروژه ملي مديريت چرا و بررسي نگرش بهره‌برداران نسبت به آن در مراتع شهرستان سپيدان
2- بررسي جمعيت دام و دامداران مراتع شهرستان سپيدان
3ـ بررسي مجوزهاي صادر شده در مراتع شهرستان سپيدان

3-1-1-اهميت تحقيق
گستردگي مراتع تحت مديريت، ضعف کمي- کيفي پرسنل وضعف امکانات و تجهيزات دستگاه متولي و مضافاً تغييرات شگرف اقتصادي و اجتماعي که سالهاست ساختار جوامع روستايي و عشايري را متاثر ساخته، امکان سوءِ استفاده از اين فضاي موجود توسط متجاوزان به عرصه‌هاي مراتع شهرستان سپيدان پيش بيني مي‌شود. نتايج حاصل از اين تحقيق زمينه‌هاي اصلاح شيوه‌هاي اجرايي را فراهم مي‌آورد. مراتع از نظر اقتصادي موجب رونق دامداري و بهبود وضعيت رفاهي بهرهبرداران و تأمين بخش عمد? نياز گوشتي و ايجاد اشتغال براي قشر عظيمي از نيروهاي روستايي و عشايري و جلوگيري از اثرات زيانبار مهاجرت ميگردند. نظر به اهميت و نقش منابع طبيعي در توسعه اقتصادي و اجتماعي کشور و روند تخريب روز افزون اين منابع، لزوم احياي منابع طبيعي بهويژه مراتع، مورد توجه اکثر مسئولان قرار گرفته است. از آنجاييکه دولت بهتنهايي نميتواند طرحهاي حفظ و اصلاح مراتع را اجرا کند، بنابراين جلب مشارکت بهرهبرداران، يافتن شيوه اي عملي و ايجاد انگيزه در بهرهبرداران از اهميت ويژهاي برخوردار است.در همين راستا و بر اساس سياستهاي برنامههاي پنج ساله، دولت اقدام به واگذاري مراتع به تعاونيها و بهرهبرداران سنتي نموده است که طي دو برنامه اول و دوم اجرا شده است (آذرنيوند، 1380).
استفاده از مشاركت مردمي در احياي منابع طبيعي به عنوان يك نياز و ضرورت مطرح است، به طوري كه تأكيد بر مشاركت مردم در تصميم هاي پيرامون منابع طبيعي به عنوان نزديكترين و آسانترين راهكار حفظ اين منابع است (اسراري، 1379). لذا بررسينظرات مرتعداران نسبت به اجراي طرحهاي مرتعداري ميتواند مسئولين زيرربط را در هر چه بهتر اجرا کردن اين طرحها کمک نمايد و همچنين با توجه به اينکه ساليانه تعداد زيادي طرحهاي مرتعداري در ايران انجام ميشود و با توجه به تسهيلات و هزينههاي زيادي که دولت در انجام اين طرحها متقبل ميشود، بررسي اينکه آيا اين طرحها توانسته است مشکل تعداد زياد دام و دامدار را که منجر به تخريب پوشش گياهي در سطح مراتع شده است، برطرف نمايد، لازم و ضروري است تا بتوان در مورد طرحهاي آتي برنامهريزيهاي لازم را انجام داد.
2-1- کليات
1-2-1- معرفي موضوع
از 165 ميليون هکتار مساحت کشور حدود 146 ميليون هکتار آن عرصه منابع طبيعي شامل مراتع، جنگلها، بيابانها و شنزارها است که از اين ميزان 94 ميليون هکتار آن را مراتع تشکيل ميدهد (2). مسايل و مشکلات موجود در امر مديريت مراتع کشور، شامل مشکلات طبيعي، مسايل و مشکلات اقتصادي – اجتماعي، تنگناهاي قانوني از يک طرف و افزايش جمعيت انساني از سوي ديگر، نياز به کار، اشتغال و مواد غذايي را افزوده است. بههمين دلايل در ساليان گذشته تعداد بهرهبرداران و به دنبال آن تعداد دام در مراتع به چندين برابر افزايش يافت. در نتيجه بهرهبرداري بيش از توان و ظرفيت مراتع، اين منابع را رو به تخريب نهاده است.
با توجه به اينکه مراتع کشور از لحاظ تأمين علوفه مورد نياز دام، حفاظت خاک و آب، محيط زيست و … از جايگاه ويژهاي برخوردار است، ارائه راهکارهاي فني و مديريتي جهت افزايش پوشش گياهي و توليد علوفه مرتع بهمنظور پايداري اکوسيتم مراتع و کسب درآمد لازم و بازگشت سرمايه اوليه لازم و ضروري است. چنانچه مراتع کشور توسط کارشناسان مربوطه مميزي شوند و طرحهاي مرتعداري و مديريتي لازم در آنها اعمال شود،ممکن است که تا حدودي جبران کمبود علوفه شده، از طرفي ميزان هدررفت خاک بهواسطه فرسايش و آلودگي محيط زيست کاهش يافته و مشکلات اکوسيستم گياهان صنعتي و دارويي مراتع تا حدي مرتفع گردد (خاتون آبادي و همکاران، 1380).
يکي از موضوعات مهم در بحث مديريت مرتعداري مشخص کردن حدود و اندازه مراتع توسط کارشناسان ميباشد که ميزان ظرفيت چرا و تعداد دام با توجه به نظر کارشناسي مشخص خواهد شد تا لطمهاي به مراتع وارد نگردد. اين امر امروزه تحت عنوان پروانه چرا براي دامداران توسط کارشناسان اداره منابع طبيعي صادر ميگردد. با توجه به مسايل اقتصادي و اجتماعي و افزايش جمعيت، افزايش تعداد دام، نياز روزانه دام به مواد غذايي و استفاده مفرط و بيرويه از مراتع بايد مديريت قاطعانه براي مراتع کشور اعمال گردد تا بتوان استفاده بهينه از مراتع در زمينه توليد و پوشش گياهي به عمل آيد(خاتونآباديوهمکاران، 1380).
مراتع مميزي شده مراتعي هستند که حدود و اندازه و مرز آنها مشخص شده و ميزان استفاده از آنها توسط کارشناسان تعيين گرديده است. چراي دام در اين مراتع ملزم به کسب پروانه چرا بوده و اين مراتع داراي شناسنامهاي ميباشند که حدود اربعه، مساحت، ظرفيت دامي مجاز، مشخصات بهرهبردار يا بهرهبرداران با تعداد دام هر يک و اطلاعاتي راجع به وضعيت، گرايش، توپوگرافي، منابع آب و خاک و ساير موارد مرتع را شامل ميشود (خاتونآباديوهمکاران، 1380).
مراتع داراي طرح مرتعداري هستند که پس از مميزي شدن جهت حفاظت، احياء، اصلاح، توسعه و بهرهبرداري پايدار،در آنها طرح مرتعداري تهيه و اجرا ميگردد. در اين قسمت، بهدليل اهميت طرحهاي مذکور به معرفي و سابق? تاريخي آن ميپردازيم.

2-2-1- مراتع داراي طرح مرتعداري
بر طبق تعريف، طرح مرتعداري برنامه مدوني است که کليه روشهاي مديريتي لازم در رابطه با حفظ، احياء و توسعه بهرهبرداراي صحيح از مراتع به منظور داشتن توليدات مستمر در آن مشخص شده باشد (2). به عبارت ديگر برنامه مدوني است که مجري طرح با اجراي آن حداکثر علوفه را توليد کند. اين توليد به گونهاي برنامهريزي ميشود که به صورت مستمر بوده، به آب و خاک منطقه نيز آسيبي نمي‌رساند. طرح مرتعداري قرارداد دو جانبهاي است ميان سازمان جنگلها و مراتع و آبخيزداري به نمايندگي از سوي دولت و مجري طرح که غالباً دامداران و مرتعداران همان منطقه هستند که بهصورت 30 ساله در محضرها منعقد ميشود و در صورت رعايت کليه برنامههاي پيشبيني شده در طرح و موافقت سازمان، در پايان 30 سال نيز قابل تمديد و واگذاري به وارثان است (آذرنيوند، 1380).
در هر طرح مرتعداري، اوضاع طبيعي منطقه شامل محل، موقعيت، مساحت، شرايط آب و هوايي، وضعيت خاک، وضعيت توپوگرافي و پوشش گياهي (شناسايي گياهان، وضعيت، گرايش، درصد پوشش، توليد، ظرفيت و محصولات فرعي مرتع)، منابع آبي، وضعيت تامين علوفه، موقعيت اجتماعي دامداران موجود در منطقه و ساير مسايل ضروري مطالعه و سپس بر اساس اين عوامل، برنامهريزي جهت حفظ، احياء، اصلاح و بهرهبرداري از اين مراتع انجام ميشود.
برنامههاي اصلاحي رايج در طرحهاي مرتعداري شامل بوتهکاري، ذخيره نزولات آسماني، کپهکاري، کشت مستقيم (بذرکاري)، قرق، کودپاشي، تأمين آب که شامل احداث آبشخوار، مرمت چشمه، احداث آبانبار، تأسيسات و ساختمانهاي مورد نياز شامل آغل، چاه، موتورخانه، آبانبار، تلمبه بادي (با توجه به منطقه طرح)، ماشينآلات مورد نياز عمليات اصلاحي و … است. همچنين تهيهکننده طرح مؤظف است، هزينه و درآمد (توجيه اقتصادي) طرح را برآورد و توليد حاصل از برنامههاي اصلاحي را تعيين کند. در نهايت، تصويب طرح و عقد قرارداد بين مجري و کارفرما (اداره کل منابع طبيعي) برقرار ميشود (آذرنيوند، 1380).
3-2-1- تاريخچه تهي? طرحهاي مرتعداري در کشور
قبل از اجراي قانون اصلاحات اراضي و ملي شدن جنگلها و مراتع، اعمال مديريت مرتع به عهده بخش خصوصي بود و تا سال 1333 دولت هيچ گونه نقشي در اداره مراتع نداشت. در همين سال شوراي عالي مرتع وزارت کشاورزي وقت شکل گرفت که نقش مهمي را ايفا نکرد. اولين کارشناسان فائو (FAO) در سال 1338 به ايران آمدند و گزارشهاي آنان پايهگذار برنامهريزي در مرتع شد (آذرنيوند، 1380).
دولت از سال 1341 هيچگونه نظارتي بر مراتع کشور اعمال نميکرد. افزايش اختلاف بين مالکين و بهرهبرداران، به دليل عدم وجود حقوق مالکيت قانوني براي افراد، باعث شد که مراتع بهشدت تخريب و منافع طولاني مدت با منافع آني جايگزين شود.
از سال 1341 به بعد عمليات اصلاح و احياء مراتع مورد توجه قرار گرفت و در سال 1342 با ايجاد سازمان مراتع کشور، در عمل برنامههاي اصلاح و احياي مراتع و توليد علوفه به مرحله اجرا در آمد و اين برنامههاي بسيار اندک در سطح کوچک، به صورت نمايشي و بيشتر در قالب ايستگاههاي توليد علوفه اجرا ميشد. از سال 1347 تهيه و تدوين طرحهاي مرتعداري بهعنوان يک
راهحل اساسي در احياي مراتع کشور در دستور کار دفتر فني مرتع سازمان جنگلها و مراتع کشور
قرار گرفت (آذرنيوند، 1380).
4-2-1- روند تهيه طرحهاي مرتعداري و عملکرد آنها قبل از انقلاب اسلامي
با تشکيل وزارت منابع طبيعي در سال 1347 و با توجه به ماده 3 قانون حفاظت از جنگلها و مراتع که بهرهبرداري از مراتع را در قالب طرحهاي مرتعداري مجاز دانسته بود، دفتر فني مرتع وزارت منابع طبيعي در تهران با همکاري کارشناسان سازمان ملل، کلاسهاي تهيه طرح مرتعداري را در ايستگاه همند آبسرد تدارک ديد.
بعدها دفتر فني با تشکيل سه تيم تهيه طرح، طرحهاي مرتعداري را براي زرند ساوه در سطح 191026 هکتار، اوباتو در کردستان در سطح 86000 هکتار، سبزوار در سطح 82000 هکتار، کرمان در سطح 250000 هکتار، ورامين گرمسار در سطح 300000 هکتار، مغان و سبلان در سطح 92000 هکتار و لکان فارس در سطح 500000 هکتار تدوين کرد (آذرنيوند، 1380).
به چند دليل اجراي اين طرحها جز در سطوحي که دولت خود به طور مستقيم وارد اجرا گرديد عقيم ماند (آذرنيوند، 1380).
در سال 1355 علت عدم اجراي اين طرحها بررسي شد و نتايج زير بدست آمد:
1- الگوهاي کشورهاي پيشرفته مانند آمريکا و يا کشورهاي مشابه در کشوري مانند ايران که فرهنگ خاص اسلامي و ملي دارد، نميتواند به مرحله اجرا درآيد.
2- الگوهاي سوسياليستي به هيچ وجه در ايران قابل استفاده نيست، بهخصوص در بخش دامداري روستايي کشور که مذهب ريشه عميق دارد.
3- مرتعدار به مرتع وابسته نبود.
4- اجراي اين طرحها در سطوح وسيع و مشترک بين يک گروه بزرگ که سنتها و فرهنگهاي متفاوت دارند، امکان پذير نيست و نميتوان گروهي را که در سطح 500000 هکتار با آداب و سنن متفاوت هستند، ملزم به اجراي يک طرح نمود.
5- تا زمانيکه مرتعدار در اجراي طرح مشارکت نداشته باشد، طرح اجرا نخواهد شد.
با توجه به اين نتايج طرحهاي مرتعداري کوچک مورد تأييد قرار گرفتند (آذرنيوند، 1380).
از سال 1355 در دومين تجربه، توجه کارشناسان به واحدهاي بهرهبرداري کوچکتر و بهعبارتي سازمان‌هاي عرفي معطوف شد و براي ايجاد و اعتماد و انگيزه در دامداران و همچنين تأمين بخشي از هزينههاي تهيه طرح، مقرر گرديد متقاضيان تهيه طرح با پرداخت هکتاري 50 ريال آمادگي خود را براي تهيه و اجراي اين طرحها اعلام کنند.
طرحهاي کوچک که به مدت 15 سال به مجريان طرحهاي مرتعداري واگذار ميشد، در مقايسه با طرحهاي بزرگ موفقتر بود و در مناطقي از کشور مورد استقبال دامداران قرار گرفت. در برخي موارد افرادي با سوءاستفاده از عدم آگاهي دامداران درصدد برآمدند با پرداخت هزينه تهيه طرح، مراتع آنان را تصاحب کنند، نظير طرح مرتعداري ويستان عليا در خرمدره با مساحتي معادل 3000 هکتار که در سال 56-1355 تهيه شده بود. بهطور کلي در طول سالهاي قبل از پيروزي شکوهمند انقلاب اسلامي 4/3 ميليون هکتار طرح مرتعداري تهيه شد (آذرنيوند، 1380).

5-2-1- روند تهيه طرحهاي مرتعداري و عملکرد آنها بعد از انقلاب اسلامي
با پيروزي شکوهمند انقلاب اسلامي در بهمن 1357 و ايجاد تغييرات بنيادي در کليه زمينهها مسئل? مرتعداري و بهرهبرداري از مراتع نيز دستخوش تغيير و تحولات گرديد که به بررسي آنها در سه دوره زماني ميپردازيم:
1-5-2-1- از بدو انقلاب تا ابتداي برنامه اول (68-1357)
در سالهاي 1358 تا 1360 تهي? طرحهاي مرتعداري متوقف گرديد. در سالهاي 1360 تا 1362 مجددا طرحهاي بزرگ مورد آزمايش قرار گرفت. چون در طول سالهاي اوليه انقلاب تغييرات عمدهاي در مراتع ايجاد شد، نظامهاي ايجاد شده دستخوش تغييرات، جمعيت مرتعدار افزوده، تجاوزات به حقوق ديگران گسترده و شکلگيري علاقمندي بين مرتعدار و مرتع مجدداً قطع شد. با توجه به اينکه ارگانهاي تصميمگيرنده نيز متعدد و هر گروه براي خود در حال دستيابي بهروش جديدي بود، در سالهاي 1363 و 1364 اصولا طرحي تهيه نگرديد (آذرنيوند، 1380).
سازمان جنگلها و مراتع کشور با درک اين واقعيت که آموزش و ترويج ميتواند نقش تعيين کنندهاي در نگهداري و بهرهبرداري صحيح از منابع طبيعي داشته باشد، با روشهاي مختلف شروع به ترويج اهميت حفظ منابع طبيعي کرد و بدين منظور از سال 1363 کلم? مرتعدار را به جاي دامدار و مرتعداري را به جاي دامداري ترويج، تبليغ و سعي نمود تا کليه اعتبارات خود را در بخش مرتع به تهيه، تدوين و اجراي طرحهاي مرتعداري که تنها راهحل حفظ و بهرهبرداري صحيح از مراتع است اختصاص دهد (آذرنيوند، 1380).
از سال 1364 با تغييراتي که در معاني و مفاهيم اوليه نظير دامداري، مرتعداري و … بهوجود آمد، مرتعداري باعث بقاي مرتع و دام شناخته شد و دامداري فقط بهرهبرداري از مرتع در نظر گرفته شد. مسايلي نظير تضمين شغلي، احساس علاقه، ايجاد انگيزه مالکيت و وابستگي دامدار به مرتع تغييراتي را در طرحهاي مرتعداري پديد آورد و به شيوههاي جديد مجدداً تهيه شد. سپس به استانها نيز اعلام شد که فعاليت اجرايي مرتعداري را در قالب طرح انجام دهند و طول مدت قرارداد نيز به 30 سال افزايش يافت (آذرنيوند، 1380).
در سال 1365 با تجربههايي که طي دو دهه دربار? تفکر و اجراء طرحهاي مرتعداري به دست آمده بود، تهي? اين طرحها سياست اصلي سازمان جنگلها و مراتع براي مديريت مراتع در نظر گرفته و بهطور کلي از سال 1358 تا 1367، 5593500 هکتار طرح مرتعداري تهيه شد (آذرنيوند، 1380).
2-5-2-1- برنام? پنج سال? توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي
دفتر فني مرتع سازمان جنگلها و مراتع کشور بر اساس تجارب حاصل از ساليان متمادي فعاليت و تجربه روشهاي گوناگون معمول در جهان و با توجه به وضعيت اجتماعي حاکم بر مراتع کشور، اساس سياستهاي اجرايي خود را در برنامه پنجساله اول بر پايه استفاده حداکثر از نيروي مردم استوار کرده بود (آذرنيوند، 1380). و با تکيه بر عوامل زير سياست بخشي از مديريت مراتع تدوين شد:
1- با توجه به روند بهرهبرداري و شدت تخريب مراتع، دستگاه اجرايي به تنهايي قادر به اصلاح و احياي مراتع نيست.
2- بهرهبرداري از مراتع رايگان انجام ميگيرد، در حاليکه سرمايهگذاري از طريق بخش بهرهبردار صفر است.
3- هيچ برنامهاي بدون مشارکت مردمي موفق نيست
4- سرمايهگذاري بخش دولتي براي نياز بخش مرتع کافي نيست.
5- مراتع کشور و بهرهبردار آن تا زمانيکه به يکديگر وابسته نباشند، عمليات اصلاحي پاسخ نميدهد و اگر موفق شود، پايدار نخواهد بود.
با توجه به عوامل ياد شده، براي رفع مشکلات بالا ابتدا بايد بين مرتعدار و مرتع وابستگي ايجاد کرد. اين امر زماني امکانپذير است که مرتعدار احساس مالکيت قانوني و در مرتع سرمايهگذاري کند، بدين ترتيب وي درآمد و سرمايهگذاري معيني دارد که اين امر بين بهرهبردار و مرتع ارتباط و علاقه ايجاد مي‌کند.
در برنامه اول سرمايهگذاريهاي زيربنايي مانند تأمين نهاده توسط بخش دولتي و سرمايهگذاري اجرايي توسط بخش خصوصي و يا مرتعدار انجام ميگرفت. در اين برنامه نسبتهاي سرمايهگذاري در امور مختلف اجرايي بين 40 تا 60 درصد نوسان داشت، اين روند و برنامه در زماني تدوين شد که سازمان جنگلها به وزارت کشاورزي و بخش عشاير به وزارت جهاد وابسته بود. پس از الحاق سازمان جنگلها و مراتع به وزارت جهاد سياستهاي اتخاذ شده قبلي مورد بررسي قرار گرفت و سياستهاي گذشته سازمان با تأکيد بر اين نکته که بايد احساس علاقه و وابستگي بين بهرهبردار و مرتع شکل قانوني بهخود بگيرد، تدوين شد. سياست فعلي سازمان بر اين امر استوار بود که بايد حقوق مرتعداران رسميت قانوني بهخود بگيرد و اين حق بهنحوي باشد که دستخوش تغييرات و سياستها نشود. از طرفيبه بهرهبرداران و مرتعداران اين حق داده شود که بتوانند مرتع خود را واگذار کنند و رسيدن به واحدهاي اقتصادي در مرتعبايد در رأس امور قرار گيرد. بهطور کلي در برنامه اول (72-1368) 6387266 هکتار طرح مرتعداري تهيه شد (آذرنيوند، 1380).

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

3-5-2-1- برنام? پنجساله دوم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي
سياست بخش مرتع در برنامه دوم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي با توجه به نتايج حاصل از تجربيات بهدست آمده، بر اساس عوامل زير تهيه و به مرحله اجرا درآمده است:
1- با توجه به وسعت مراتع کشور و انتقال کار مردم به مردم، جذب سرمايهگذاري بخش خصوصي و اقتصادي کردن واحدهاي مرتعداري ضرورت دارد که بهرهبردار (مرتعدار) کليه برنامههاي اصلاحي و احياي مديريت مرتع را انجام دهد.
2- دستگاههاي فني و دولتي بهمنظور اجراي دقيق طرح بهطور مستمر نظارت کنند.
3- در اجراي طرحها بهخصوص تشويق و ترغيب مرتعداران بايد براي شغل آنان تضمين لازم وجود داشته و از تعداد مراکز تصميمگيري کاسته شود و شرايط اجراي طرح بهنحوي باشد که مجري بتواند سرمايهگذاري کند.
4- واحدهاي مرتعداري به واحدهاي اقتصادي تبديل شود.
5- تضمينهاي قانوني در مورد اجراي طرحها ايجاد شود.
6- از اعتبارات واحدهاي اعتبار دهنده براي کمک به مجريان طرحهاي مرتعداري با بهره کم و بلندمدت استفاده شود.با توجه به عوامل ياد شده برنامههاي بخش مرتع در برنامه دوم تدوين و پيشبيني شد که:
الف- در کليه مراتع کشور مرتعداران ذيحق تشخيص و مميزي مراتع انجام گيرد.
ب- تهيه و اجراي 23 ميليون هکتار طرح مرتعداري در سراسر کشور که مجموع برنامه اول و دوم تا سطح 30 ميليون هکتار از مراتع را پوشش دهد.
ج- بخش خصوصي در طرحهاي مرتعداري، با سرمايهگذاري بين 40 تا 60 درصد، کليه عمليات اصلاحي و احيايي لازم را به مرحله اجرا درآورد.
د- در بعضي از استانها با کمک بانک جهاني طرحهاي مديريت مراتع به مرحله اجرا درآيد.
ه- 1500 هزار هکتار اراضي ديم کم بازده، تحت کشت گياهان علوفهاي ديم قرار خواهد گرفت.
و- بخش دولتي بذور مورد نياز و نهادههاي اساسي را تأمين خواهد کرد (آذرنيوند، 1380).
با توجه به اينکه در برنامه دوم پيشبيني شده بود براي 23 ميليون هکتار از مراتع کشور طرح مرتعداري تهيه شود، اما در عمل فقط براي 12503328 هکتار از اراضي مرتعي طرح مرتعداري تهيه شد (آذرنيوند، 1380).

فصل دوم
پيشينه تحقيق


دیدگاهتان را بنویسید