4-5 حل مسئله QAP با استفاده از الگوريتم ژنتيک53
4-6 نتايج حاصل از حل مسئله با استفاده از الگوريتم ژنتيک57
4-6-1 نتايج حاصل از الگوريتم اول57
4-6-2 نتايج حاصل از الگوريتم دوم65
4-6-3 مقايسه دو الگوريتم73
4-7 استفاده از رويکرد تصميم گيري چند معياره در انتخاب استقرار برتر75
4-8 جمع بندي79
فصل پنجم: نتيجه گيري و پيشنهادات82
5-1 مقدمه82
5-2 تحليل نتايج حاصل از حل مدل82
5-3 نتيجه گيري90
5-4 پيشنهادات کاربردي90
5-5 پيشنهادات تحقيقات آتي91
منابع و مراجع92
پيوست اول شرح الگوريتم اول براي مسئله QAP96
پيوست دوم شرح الگوريتم دوم براي حل مسئله QAP106

فهرست جداول
جدول 2-1 مقايسه روش هاي دقيق، ابتکاري و فراابتکاري22
جدول 2-2 محاسبه احتمال در چرخه رولت34
جدول 2-3 محاسبات روش مسابقه35
جدول 2-4 محاسبات روش رتبه بندي36
جدول 4-1 ماتريس فاصله48
جدول 4-2 ماتريس جريان51
جدول 4-3 نتايج حاصل از 1000 بار تکرار الگوريتم57
جدول 4-4 نتايج حاصل از 2000 بار تکرار الگوريتم60
جدول 4-5 نتايج حاصل از 3000 بار تکرار الگوريتم61
جدول 4-6 نتايج حاصل از 4000 بار تکرار الگوريتم61
جدول 4-7 نتايج حاصل از 5000 بار تکرار الگوريتم62
جدول 4-8 نتايج حاصل از 10000 بار تکرار الگوريتم63
جدول 4-9 نتايج حاصل از 1000 بار تکرار الگوريتم65
جدول 4-10 نتايج حاصل از 2000 بار تکرار الگوريتم66
جدول 4-11 نتايج حاصل از 3000 بار تکرار الگوريتم66
جدول 4-12 نتايج حاصل از 4000 بار تکرار الگوريتم67
جدول 4-13 نتايج حاصل از 5000 بار تکرار الگوريتم68
جدول 4-14 نتايج حاصل از 10000 بار تکرار الگوريتم71
جدول 4-15 استقرار هاي به دست آمده از الگوريتم دوم با 5000 تکرار76
جدول 4-16 خوشه بندي نقشه دانشگاه براي امتياز دهي به معيارها76
جدول 4-17 خوشه بندي نقشه دانشگاه براي امتياز دهي به معيارها76
جدول 4-18 امتياز هرگزينه با توجه به معيارها در روش SAW77
جدول 4-19 نمره هر گزينه با استفاده از روش SAW78
جدول ‏5-1 هزينه هاي چيدمان ها82
فهرست شکل ها
شکل 2-1 نقاط بهينه سراسري و محلي22
شکل 2-2 روش ادغام30
شکل 2-3 چرخه رولت35
شکل 2-4 چرخه رولت در روش رتبه بندي37
شکل 4-1 چيدمان تسهيلات موجود47
شکل ‏4-2 فلوچارت الگوريتم اول54
شکل 4-3 فلوچارت الگوريتم دوم55
شکل 4-4 عدم همگرايي الگوريتم اول (استراتژي بد)56
شکل 4-5 همگرايي الگوريتم دوم (استراتژي خوب)56
شکل 4-6 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 1000 بار تکرار)58
شکل 4-7 نقشه 1000 بار تکرار59
شکل 4-8 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 2000 بار تکرار)60
شکل 4-9 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 3000 بار تکرار)61
شکل 4-10 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 4000 بار تکرار)62
شکل 4-11 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 5000 بار تکرار)63
شکل 4-12 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 10000 بار تکرار)64
شکل 4-13 روند تغيير زمان و هزينه در ازاي افزايش تکرار (توليد مثل)64
شکل 4-14 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 1000 بار تکرار)65
شکل 4-15 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 2000 بار تکرار)66
شکل 4-16 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 3000 بار تکرار)67
شکل 4-17 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 4000 بار تکرار)68
شکل 4-18 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 5000 بار تکرار)69
شکل 4-19 چيدمان تسهيلات از5000 تکرار الگوريتم70
شکل 4-20 روند حرکت بهترين جواب هر توليد مثل الگوريتم (براي 10000 بار تکرار)71
شکل 4-21 چيدمان تسهيلات از 1000 تکرار الگوريتم72
شکل 4-22 روند تغيير زمان و هزينه در ازاي افزايش تکرار (توليد مثل)73
شکل 4-23 مقايسه هزينه به دست آمده از دو الگوريتم در تکرار هاي مختلف74
شکل 4-24 مقايسه زمان به دست آمده از دو الگوريتم در تکرار هاي مختلف74
شکل 4-25 چيدمان بهينه تسهيلات از روش saw79
شکل 5-1 چيدمان موجود تسهيلات84
شکل 5-2 چيدمان حاصل از 10000 بار تکرار الگوريتم دوم86
شکل 5-3 چيدمان حاصل ار روش تصميم گيري87
شکل 5-4 چيدمان دستي89
فصل اول:
مقدمه و
كليات تحقيق

1 فصل اول: مقدمه و کليات تحقيق
2
3 1-1 مقدمه
مسئله استقرار تسهيلات يکي از مسائل مهم دربرنامه ريزي تسهيلات است که درزمينه هاي مختلفي از قبيل سازمانهاي صنعتي، مديريت بيمارستان وجانمايي خطوط توليد کاربرد دارد. تاکنون الگوريتم هاي زيادي براي حل اين گونه مسائل پيشنهاد شده است بعضي از اين الگوريتم ها فقط با داده هاي کيفي و برخي با دادههاي کمي کارميکنند. ناتواني درتأثير دادن همزمان مقادير کمي وکيفي باعث کاهش کيفيت طرح استقرارمي شود. به نوعي كه برخي از شاخص هاي كيفي مهم در استقرار وارد طرح نمي شود. همچنين دربعضي مواقع ممکن است که نتوان اين مقادير کمي وکيفي را به طور قطعي تعيين کرد. استفاده از نظريه مجموعه هاي فازي دربرنامه ريزي تسهيلات باعث مي شود که بتوان با ترکيب دادههاي کمي وکيفي مؤثر برجانمائي، کيفيت طرح استقرار را بهبود داد [3].
در تحقيق پيش رو براي طرح جانمايي مناسب ساختمانهاي دانشگاه از برنامه ريزي رياضي و تصميم گيري چند معياره بهره ميگيريم تا بتوانيم بهترين جواب را از مقايسه نتايج بدستآمده از اين دو روش انتخاب کنيم. برنامه ريزي رياضي به منظور در نظر گرفتن شاخص هاي كمي و تصميم گيري چند معياره به منظور در نظر گرفتن شاخص هاي كيفي مورد استفاده قرار مي گيرد.
4 1-2 بيان مسأله اساسي تحقيق
واژه جانمايي به مدلسازي، فرمولسازي و حل آن دسته از مسايلي اشاره دارد كه به دنبال يافتن بهترين مكان جهت استقرار مراكز و تسهيلات هستند. به عبارت ديگر جانمايي عبارتست از انتخاب جايي براي تسهيلات جديد. در واقع به منظور حل مسايل مكان يابي با توجه به شرايط متفاوت موجود در فضاي مسئله، مدلهاي بسيار متنوعي در کتب و پژوهش هاي گذشته به چشم ميخورد که مي توان بعد از شناسايي ويژگيها و عوامل موثر بر مسئله (اعم از اينکه جانمايي تک واحدي است يا چند واحدي و براي مکان صنعتي يا تجاري است و از اين قبيل) با استفاده از يکي يا ترکيبي از مدل ها اقدام به حل مسئله مربوطه کرد. به عنوان مثال مي توان از مدل هاي حداکثر پوشش، حداکثر تراکم، وزن دهي يا ارزش دهي به عوامل کيفي، مدل هاي تصادفي يا مبتني بر احتمال و مدل هاي پويا نام برد. انجام مطالعات جانمايي درست و مناسب، علاوه بر تاثير اقتصادي بر عملکرد تسهيلات، اثرات اجتماعي، زيست محيطي، فرهنگي و اقتصادي در منطقه محل احداث خود خواهد داشت. در ضمن ويژگيهاي منطقه اي نيز به عنوان عوامل کليدي موثر در تعيين محل در مسايل جانمايي محسوب مي شوند.
همچنين در پژوهش هاي مختلف از مدل هايي از قبيل ترکيب تصميم گيري چند معياره وسيستم اطلاعات جغرافيايي1 (GIS)، از مدل تحليل پوششي داده ها (DEA) مدل برنامه ريزي خطي عدد صحيح و يا تلفيق تصميم گيري چند معياره و برنامه ريزي عدد صحيح مختلط،روش هاي تصميم گيري چند معياره فازي و در نهايت از ادغام روش هاي مدل هاي تصميم گيري چندمعياره 2 (MADM) با مدل هاي تصميم گيري چند هدفه3 (MODM) در جهت حل مسئله جانمايي استفاده شده است.
در اين تحقيق در نظر داريم با توجه به عوامل مختلفي که در چيدمان ساختمانهاي دانشگاه موثراست رويه اي كه توانايي در نظر گرفتن معيارهاي كمي و كيفي را داشته باشد پيشنهاد نماييم و با وضعيت فعلي مقايسه، و بهترين را انتخاب کنيم.
5 1-3 اهميت و ضرورت انجام تحقيق
طراحي چيدمان تسهيلات يک تأثيراساسي درعملکرد کل سيستم دارد وهميشه به عنوان يک نكته کليدي براي بهبود بهره وري سيستم هاي توليددرنظر گرفته شده است. مسئله جانمايي تسهيلات4 (FLP) به طور کلي درمورد معيارهاي کمي مانند شکل، هزينه انتقال مواد، مجاورت و تقاضاي فضا ومعيارهاي کيفي از قبيل انعطاف پذيري، همسايگي وکيفيت تمرکز دارد.
انتخاب محل مناسب تسهيلات پراكنده يكي از وظايف مهم در زمينه‌ي جانمايي است. جانمايي (مکان‌يابي) را انتخاب مکان براي يک يا چند مرکز جديد، با در نظر گرفتن ساير مراکز و محدوديت‌هاي موجود مي‌دانند به‌گونه‌اي ‌که هدف ويژه‌اي بهينه شود. اين هدف مي‌تواند هزينه حمل و نقل، ارائه خدمات عادلانه به مشتريان و غيره باشد. انجام مطالعات جانمايي نيازمند تخصص‌هايي از جمله: تحقيق در عمليات، روشهاي تصميم‌گيري، جغرافيا (زمين شناسي و آب و هوا)، اقتصاد مهندسي، علوم کامپيوتر، رياضي، بازاريابي، طراحي شهر و … است. به طور كلي جانمايي، فعاليتي است كه استقرارهاي فضايي و غير فضايي يك سرزمين را جهت انتخاب مكان مناسب براي كاربري خاص مورد ارزيابي و تجزيه و تحليل قرار مي دهد. انسان در جهت تحمل هزينه كمتر،حصول سود بيشتر و سهولت دسترسي به منابع، مكان فعاليت خود را انتخاب مي نمايد. ليكن باپيچيده تر شدن عوامل موثر بر جانمايي، به ناچار به استفاده از روشهاي علمي ومدرن (خصوصا بعداز جنگ جهاني دوم) رو آورده است. دراين راستا تئوريها، نظريه ها ومدلها ي مختلفي ارائه شده است كه هركدام داراي مزايا ومعايبي بوده وبراي كاربردهاي خاصي در نظر گرفته شده است. اغلب اين نظريه ها در كمي نمودن عوامل موثر بر فرايند مكان يابي تاكيد دارد.
در اين زمينه چيدمان مناسب ساختمانها و دانشکده هاي دانشگاه از اهميت زيادي برخوردار ميباشد به طوري که تمام امکانات دانشگاه به راحتي در دسترس باشند و به کمترين ميزان رفت و آمد نياز باشد.
6 1-4 جنبه جديد بودن و نوآوري در تحقيق
در اين طرح مقايسه عملکردي بين تصميم گيري چند معياره با برنامه ريزي رياضي صورت پذيرفته تا كاستي هاي هر روش مشخص شده و بهترين چيدمان با توجه به تجميع مزاياي اين روش ها انتخاب شود.
7 1-5 اهداف مشخص تحقيق
انتخاب بهترين مکان براي ساختمانها و دانشکده هاي دانشگاه
8 1-6 سؤالات تحقيق
بهترين چيدمان ساختمانها توسط برنامه ريزي رياضي کدام است؟
بهترين چيدمان ساختمانها توسط تکنيک هاي تصميم گيري کدام مي باشد؟
بهترين چيدمان ساختمانها از بين چيدمان موجود و چيدمان هاي انتخاب شده کدام است؟
9 1-7 تعريف واژه‏ها و اصطلاحات فني و تخصصي
تصميم گيري چند معياره: تصميم گيري چند معياره يك چارچوب نويد بخش براي ارزيابي مسائل چند بعدي، متناقض و ناسازگار است. اين روش به مجموعه اي از تكنيك هاي تصميم گيري كه در برگيرنده مجموعه عوامل كمي و كيفي است، اطلاق مي شود. در اين روش نظرات و اهداف مختلف تصميم گيران متعدد بطور واضح تركيب شده و به تصميم گيران اجازه داده ميشود تا مشاهدات، معيارها و ميزان اهميت هر يك از آن ها را رتبه بندي نموده و با وجود نظرات ناسازگار و مخالف، ناسازگاري ها را نيز برطرف نمايد. اين روش در تنوع گوناگوني از شرايط و موقعيت ها و همچنين معضلات و مشكلات كه هدف هاي مختلفي را دنبال مي كنند كاربرد داشته است.
برنامه ريزي عدد صحيح: برنامه ريزي عدد صحيح نوع خاصي از برنامه ريزي است که در آن يک يا چند متغير بايد عدد صحيح باشند. برنامه ريزي عدد صحيح اجازه اعمال منطق هاي که در مدل سازي برنامه ريزي خطي ميسر نيست به ما مي دهد. مدل سازي عدد صحيح داراي قابليت انعطاف بيشتري بوده ودرعين حال حل چنين مشکلاتي در عمل مشکل تر مي باشد. به عبارت ديگر حل يک مدل برنامه ريزي خطي با ميليونها متغير، از نقطه نظر حل ممکن است بسيار ساده باشد،اما غالبا حل مدلهاي برنامه ريزي با متغير هاي صحيح که داراي صدها متغير هستند بسيار مشکل است.
جانمايي5: انتخاب مکان مناسب براي يک فعاليت، يکي از تصميمات پايدار براي انجام يک طرح گسترده است که نيازمند تحقيق در مکان از ديدگاههاي مختلف ميباشد. از آنجا که جانمايي نياز به اطلاعات و اهميت زيادي دارد، حجم بزرگي از اطلاعات جزئي براي معرفي مکانهاي مختلف بايد جمعآوري، ترکيب و تجزيه و تحليل شوند تا ارزيابي صحيحي از عواملي که ممکن است در انتخاب تأثير داشته باشند، صورت پذيرد. بنابراين جانمايي فعاليتي است که قابليت و تواناييهاي يک منطقه را از لحاظ وجود زمين مناسب و کافي و ارتباط آن با ساير کاربريها و پارامترهاي ديگر براي انتخاب مکاني مناسب براي کاربري خاص مورد تجزيه و تحليل قرار ميدهد.
الگوريتم ژنتيک: الگوريتم ژنتيک روشي جهت حل و بهينه يابي مسائل مي باشد که با الهام از نظريه تکامل موجودات طبيعي بوجود امده است اصول اوليه اين نظريه توسط جان هلند در سالهاي 1962 تا1965 ارائه شد.

فصل دوم:
ادبيات و
پيشينه تحقيق
10
فصل دوم: ادبيات و پيشينه تحقيق
11
12 2-1 مقدمه
سابقه مسائل مرتبط با طرح ريزي واحد هاي صنعتي را بايد به قدمت تجارت و توليد دانست، به موازات پيشرفت و توسعه سيستمهاي توليدي و تجار ي، توجه بيشتري به بهره گيري از فضاها معطوف شده است .
سوال بسياري از مديران اين است كه ” چرا بايد جانمايي يا طراحي چيدمان را انجام دهيم ؟ ” در ساده ترين حالت اين كار مانندآوردن اثاث و لوازم به خانه و چيدن و مرتب كردن آنها است به طوري است كه رضايت خريدار جلب شود. اين موضوع جهت تغييرات چيدمان تسهيلات و واحد هاي سازمان هاي غير توليدي نيز صادق است؛ جا به جايي تجهيزات و ملزومات در يك واحد توليدي يا خدماتي مي تواند باعث از دست رفتن زمان، نارضايتي كاركنان و معطل ماندن تجهيزات ميشود.
با صرف زمان كوتاهي جهت طراحي نحوه چيدمان تجهيزات و فضاها قبل از استقرار آن ها، ميتوان از بروز بسياري از خسارتها و نارضايتيها جلوگيري كرد .بسياري از مشكلات واحد هاي توليدي، مانند زمان طولاني فرآيند توليد، وجود گلوگاه ها در واحد توليدي و نارضايتي كاركنان و … با طراحي مجدد چيدمان تجهيزات و واحد هاي توليدي قابل رفع مي باشند. مسلما جا به جايي و ايجاد تغييرات در چيدمان فضاها و تجهيزات بر روي كاغذ به مراتب ساده تر و كم هزينه تر از انتقال و جابه جايي واقعي آنها است. به همين دليل محققان در جريان اين مسائل، به دنبال يافتن الگوريتم ها و روش هاي تصميم گيري هستند كه در عين حال كه به جواب خوبي در مورد نحوه چيدمان تجهيزات و واحد ها مي رسند، پاسخي قابل اجرا در محيط عملياتي داشته و با شرايط محيط كار سازگار باشد. از اين رو، بايد الزامات، نيازمندي ها و محدوديت هاي محيط كار و كاركنان و … را در فرآيند تصميم گيري در نظر گرفته و اهدافي براي تصميم گيري فرض شود كه ميزان دستيابي به آنها، معيار سنجش ميزان كارايي و مقبوليت جواب حاصل از فرآيند تصميم گيري باشد. در اين مورد ضرورت وجود روش هاي قوي كه بتواند تصميم گيرنده را در اين زمينه ياري كند، كاملا محسوس است.
براي تصميم گيري هاي پيچيده، اغلب از مدل هاي رياضي براي ساده كردن و خلاصه كردن مسائل واقعي استفاده مي شود تا تجزيه و تحليل سيستماتيك را ممكن سازد.
مسأله جانمايي تسهيلات به عنوان مسائل بدون ساختار شناخته شده است. مسائل بدون ساختار به راحتي قابل فرموله كردن با مدل هاي رياضي نيستند و علي رغم توانايي تكنيك هاي كمي كه توسط رايانه ها اجرا مي شوند،مسأله جانمايي تسهيلات، هنوز نيازمند تفكر انساني، دانش تجربي و قضاوت ذهني هستند (اشلقي ومجريان 1387). عليرغم وجود چنين مشكلات و موانع در زمينه مسائل جانمايي تسهيلات، مي توان با وجود مقالات فراواني كه در اين زمينه منتشر شده اند؛ به وجود ويژگي هاي مهم مسائل جانمايي اشاره كرد، از منظر ديگر، اكثر مطالبي كه در مورد مسائل طراحي جانمايي بيان شده اند در دو دسته مهم جاي مي گيرند :رويكرد هاي الگوريتمي، رويكرد هاي فرآيندي. رويكرد هاي الگوريتمي، معمولا محدوديت هاي طراحي و هدف ها را ساده تر مي كند، تا تابع هدف محدودتري را مطرح كنند. رويكرد هاي فرآيندي، مي توانند همزمان هدف هاي كيفي و كمي در فرآيند طراحي را در نظر بگيرند . براي اين رويكرد ها، فرآيند طراحي به چندين مرحله تقسيم مي شوند، كه به صورت متوالي مورد بررسي قرار مي گيرند . موفقيت رويكرد فرآيندي به توليد گزينه هاي تصميم گيري متعدد بستگي دارد؛ كه معمولا توسط يك طراح با تجربه صورت مي گيرد.بنا بر اين، چنين رويكردي ممكن است غير عيني باشد و به علت فقدان اطلاعات پايه اي ، جواب نامطولبي به دست آيد.
تسهيلات، يك موجوديت است كه عملكرد هر كاري را آسان مي كند. تسهيلات ممكن است يك ماشين افزار، مركز خدمت دهي، سلول توليدي، كارگاه ماشيني، دپارتمان، انبار و … باشد. جانمايي تسهيلات يك ترتيب و آرايش از هر چيزي است كه براي توليد كالاها يا ارائه خدمات الزامي و ضروري است[22]. جانمايي تسهيلات نشان دهنده ترتيب خاص تسهيلات فيزيكي مي باشد در واقع هدف از مطالعه جانمايي تسهيلات عبارت است از: حداقل كردن تأخيرها در جابجائي مواد، تأمين انعطاف پذيري، استفاده مؤثرتر از فضا و نيروي كار و افزايش روحيه كاركنان است. جانمايي تسهيلات در فضاي كارخانه غالبا به ” مسائل جايابي تسهيلات ” منتهي مي گردد؛ اين مسائل اهميت خاصي در هزينه هاي توليد، جريان ساخت، زمان هاي تأخير و بهره وري دارند . جانمايي مناسب تسهيلات در كارآيي عمليات تأثير دارد و مي تواند مقدار محصولات و خدمات يك سازمان را افزايش بدهد.
13 2-2 تصميم گيري
تصميم يك فعاليت گروهي در انتخاب و قضاوت است و يكي از مهمترين مشخصه هاي انساني است، انسان در طول زندگي خود تصميم هاي زيادي مي گيرد. هر چه مسووليت و اختيارات انسان بيشتر باشد، تصميم گيري داراي اهميت و حساسيت بيشتري مي باشد.
به طور كلي تصميم گيري يك فرآيند ذهني است كه تمام افراد بشر در سراسر زندگي خود با آن سرو كار دارند. فرآيند تصميم گيري در پرتو فرهنگ، ادراكات، اعتقاد و ارزش ها، نگرش ها، شخصيت، دانش و بينش فرد صورت مي گيرد و اين عوامل بر يكديگر تأثير متقابل دارند.
تصميم گيري در دنياي پيچيده و متغير امروز به چالشي دشوار براي مديران نيز تبديل شده است. به نظر هربرت سايمون تصميم گيري جوهر اصلي مديريت است و حتي مي توان مديريت را مترادف با آن دانست. وي نظريه تصميم گيري خود را تحت عنوان “مدير به عنوان تصميم گيرنده” ارائه نمود. به نظر او تصميم گيرنده فردي است كه در تقاطع راه ها، در لحظه انتخاب آماده است كه در يكي از مسير ها پاگمارد. اگر مديريت را مترادف با تصميم گيري بدانيم ديگر انتخاب يك راه از راه هاي ديگر تصميم گيري نيست بلكه عنوان تصميم گيري به كل فرآيند اطلاق مي شود. لذا مديريت در نهايت همان تصميم گيري است و مهارت لازم براي مدير همان مهارت تصميم گيري مي باشد [6].
فرآيند تصميم گيري، به عبارت ساده ترعبارت است از انتخاب يك گزينه از ميان گزينه هاي موجود. اين فرآيند تصميم گيري زماني با موفقيت همراه است كه وي اطلاعات لازم و كافي را در اختيار داشته باشد. بديهي است هرچه اطلاعات كامل تر و به روز تر باشد كيفيت تصميم گيري بهتر مي شود [9].
براي اتخاذ يک تصميم مساعد بايد ارزش هر يک از نتايج احتمالي را که پس از انجام تصميم او حاصل خواهد شد، پيش بيني کرده و به طور ضمني اين ارزش ها را با نوعي مقياس کمي مقايسه، و احتمال موفقيت را بررسي نمود؛ که اين کار هميشه ساده نخواهد بود.
در هر نوع تصميم گيري دو عامل اساسي وجود دارد:
ارزش نتايج حاصل از اتخاذ تصميم و اجراي آن و يا به عبارتي ارزش مورد انتظار شخص.
شانس و احتمالي که در صورت اقدام، براي نيل به نتايج احتمالي مطلوب وجود خواهد داشت.
براي تصميم گيريهاي پيچيده، اغلب مدلهاي رياضي براي ساده كردن و خلاصه كردن مسائل واقعي استفاده مي شود تا تجزيه و تحليل سيستماتيك را ممكن سازد، استفاده از مدلهاي رياضي مزاياي ذيل را در بردارد:
ساده تر بودن تجزيه و تحليل مسائل
تعيين هدف بسيار واضح و روشن جهت مساله
امكان محاسبات قياسي مناسب و راحت
اگرچه براي برخي از مسائل تصميم گيري پيچيده يا بسيار بزرگ مدلهاي رياضي ضعيف مي باشد، زيرا تصميم گيرنده براي انتخاب و قضاوت نمي تواند براي تمامي پارامترهاي مساله، مقادير كمي تعيين نمايد. به عنوان مثال انتخاب شغل شامل عواملي از قبيل حقوق، فرصت پيشرفت شغلي، محل كار وهمكاران جديد مي باشد.
بنابراين پژوهشگران تحقيق در عمليات شروع به مطالعاتي در مورد يك قانون طبيعي مخفي شده در فرآيند تصميم گيري انسان كردند و توسعه مدلهاي رياضي به تدريج به سوي مدلهاي تصميم گيري رياضي با در نظر گرفتن قضاوت و انتخاب انساني متمايل شده است. در تصميم گيري چند عاملي افراد به طور ذهني و شهودي عوامل مختلفي را در تصميماتشان در نظر مي گيرند و اين مسايل باعث كاهش دقت و سرعت در تصميم گيري مي شود و تصميم گيري را تا حد زيادي به فرد تصميم گيرنده وابسته مي كند. براي رفع اين مشكل و يا حداقل كردن آثار جانبي روشهاي تصميم گيري با معيارهاي چندگانه طراحي شده است كه هر كدام از قوانين و اصول خاصي پيروي كرده و داراي مزايا و معايبي هستند [4]. يك سيستم تصميم گيري چند معياره بايد داراي خصوصيات زير باشد:
* امكان فرموله كردن مساله و تجديد نظر كردن
* در نظر گرفتن گزينه ها (آلترناتيوهاي) مختلف
* در نظر گرفتن شاخص ها و معيارهاي مختلف
* امكان بكارگيري شاخصهاي كمي و كيفي در فرآيند تصميم گيري
* منظور كردن نظرات افراد مختلف در مورد گزينه ها و شاخصها
* امكان تلفيق قضاوتها براي محاسبه نرخ نهايي
* وجود يك مبناي تئوري قوي
14 2-2-1 مراحل تصميم گيري
مراحل تصميم گيري را مي توان به صورت زير برشمرد.
* تشخيص و تعيين مشکل (مسئله اي که در راه تحقق هدف مانع ايجاد مي کند)
* احصاي راه حل هاي ممکن (با استفاده از تجربه و اطلاعات و آمار در دسترس)
* انتخاب معيار(مثلا هزينه)
* تعيين نتايج حاصل از هر راه حل
* ارزيابي راه حل ها
* انتخاب راه حل اصلح
15 2-2-2 انواع تصميم گيري
انواع تصميم گيري عبارت است از:
* تصميم گيري در شرايط اطمينان: زماني كه تصميم گيرنده با اطمينان كامل از نتايج تصميم خود آگاه است.
* تصميم گيري در شرايط ريسك: زماني كه تصميم گيرنده با اطمينان كامل نمي داند كه نتايج حاصل از تصميم چيست ولي احتمال وقوع ان را مي داند.
* تصميم گيري در شرايط عدم اطمينان: زماني اتفاق مي افتد كه تصميم گيرنده احتمال وقوع نتايج حاصل از تصميم را نمي داند.
16 2-2-3 روش هاي تصميم گيري
متداول ترين روش هاي تصميم گيري روش آزمون و خطا و روش مدل ساز است. در روش آزمون و خطا تصميم گيرنده با واقعيت بر خورد مي كند، بدين ترتيب كه يكي از گزينه ها را انتخاب كرده و نتيجه را مشاهده ميكند چنانچه خطاي تصميم زياد بوده و مشكلاتي بروز كند تصميم را عوض كرده و گزينه اي ديگر را انتخاب مي كند.
در روش مدل سازي تصميم گيرنده مسئله واقعي را مدل سازي نموده عناصر آن و تاثيرآنها بر يكديگر را مشخص مي كند و به تجزيه و تحليل مدل و پيش بيني عملكرد مسئله واقعي مي پردازد. در يك بررسي و اظهار نظر كلي مدل سازي عموماً يك فرآيند بوده كه نيازمند كار كارشناسي متناسب نيز مي باشد. يكي از نكات مهم در تصميم گيري استفاده از نظرات متخصصين است كه مرادي و اختركاوان مزاياي اين امر را به شرح زير برشمردند.
* صرفه جويي در هزينه
* صرفه جويي در زمان
* كمك به اهداف آموزشي
* استفاده از طراحي
* پيش بيني رفتار و عملكرد سيستم

17 2-2-4 انواع مدل هاي تصميم گيري
1- مدل هاي فيزيكي: اين مدل ها واقعيت را در ابعاد كوچكتر ارائه ميكنند مانند نقشه يك ساختمان،ماكت يك محوطه بزرگ و غيره. مدل هاي شماتيك واقيعت را به صورت سمبليك ارائه ميكنند. اين مدل ها مانند واقعيت رفتار ميكند و نسبت به مدل هاي فيزيكي كمتر به واقعيت نزديك هستند.
2- مدل هاي مفهومي: اين مدل ها با مجموعه اي از مفاهيم و جملات بيان مي شوند.مدل هاي رياضي روابط عناصر را از طريق متغير ها و پارامتر ها بيان ميكنند. يكي از مهمترين مدل هاي رياضي تصميم گيري مدل هاي بهينه سازي مي باشد. [9].

18 2-3 تصميم گيري چند معياره
يكي از اساسي ترين گام ها در فرآيند تصميم گيري يافتن معيار ها جهت ارزيابي گزينه ها موجود بوسيله آن معيارهاست. شناسايي معيار ها از طريق تجزيه و تحليل علمي و بررسي هدف و خط مشي هاي سازمان امكان پذير است. در فرآيند تصميم گيري اگر تصميم گيرنده فقط با يك معيار براي ارزيابي انتخاب گزينه روبرو باشد اين فرآيند به سادگي و به سرعت به نتيجه مي رسد. اما در دنياي واقعي و پيچيده امروز، تصميم گيرندگان در انتخاب يك گزينه از ميان گزينه هاي مختلف غالباً بايد چندين معيار را بطور همزمان در نظر بگيرند. اين معيارها گاه هم راستا و گاه متقابل و متضاد هستند. در اين حالت ديگر مدل هاي كلاسيك تحقيق در عمليات، برنامه ريزي خطي، برنامه ريزي غير خطي كارساز نيستند و بايد از مدل هاي تصميم گيري چند معياره كمك گرفت.
19 2-3-1 انواع مدل هاي تصميم گيري چند معياره (MCDM)
اين مدل هاي تصميم گيري به دو دسته تقسيم مي شوند: مدل هاي چند هدفه و مدل هاي چند شاخصه. مدل هاي چند هدفه براي بهينه يابي در يك فضاي پيوسته به كار مي روند، در حالي كه مدل هاي چند شاخصه براي انتخاب گزينه برتر از ميان تعدادي گزينه در يك فضاي گسسته استفاده مي گردند.(اصغر پور 1390و1)
20 2-3-1-1 تصميم گيري چند هدفه (MODM)
تصميم گيري چند هدفه شامل يافتن نقطه اي برتر در ميان تعدادي تابع هدف است به نوعي كه نقطه ديگري يافت نشود كه در يك نقطه جواب بهتري در يك تابع هدف داشته باشد بدون آنكه در ساير توابع هدف جواب بدتر داشته باشد.
اين مدل ها را مي توان به صورت زير فرمول نمود:

مقياس سنجش براي هرهدف ممكن است با مقياس سنجش براي بقيه اهداف متفاوت بوده و به سادگي نتوان آنها را مثلاً با يكديگر جمع نمود (اصغر پور 1390و2).

21 2-3-1-2 تصميم گيري چند شاخصه ()
در اين مدل ها هدف انتخاب مناسب ترين گزينه در ميان تعدادي گزينه است. كلمه مناسب ترين ممهمترين وجه تمايز اين روش هاست. به نوعي كه هر روش تعريف خاصي براي انتخاب مناسب ترين گزينه دارد. از اين رو ممكن است جواب ارائه شده توسط روش هاي مختلف متفاوت باشد زيرا هر يك معيارهاي خاص خود را براي انتخاب مناسب ترين گزينه دارند.
در يک تعريف كلي تصميم گيري چند شاخصه بر تصميمات خاصي مانند ارزيابي و رتبه بندي و با انتخاب از بين گزينه ها ي موجود كه گاه بايد بين چند شاخص متضاد انجام شود اطلاق ميگردد.
تصميم گيري چند شاخصه مدل هاي مختلفي دارد، اما همه آنها در موارد زير با هم اشتراك دارند:
* گزينه ها: در همه مسائل تصميم گيري چند شاخصه تعداد مشخصي گزينه وجود دارد، تعداد اين گزينه ها مي تواند محدود يا خيلي زياد باشد.
* شاخص هاي چند گانه: در اين نوع از مسائل با چندين شاخص روبرو هستيم كه تصميم گيرنده بايد آنها را كاملاً مشخص كند. تعداد شاخص ها بستگي به ماهيت مسئله دارد. واژه شاخص به صورت واژگان ديگري از قبيل معيار قابل بيان است.
* واحدهاي بي مقياس: هر شاخص(معيار) نسبت به شاخص ديگر داراي مقياس اندازه گيري متناوب است. لذا جهت معنادار شدن محاسبات و نتايج از طريق روش هاي علمي اقدام به بي مقياس كردن داده ها مي شود به گونه اي كه اهميت نسبي داده ها حفظ گردد.
* وزن شاخص ها: تمامي روش هاي تصميم گيري چند شاخصه مستلزم وجود اطلاعاتي هستند كه بر اساس اهميت نسبي در شاخص بدست آمده اند. وزن شاخص ها مي تواند مستقيماً توسط تصميم گيرنده با به وسيله روش هاي علمي موجود به معيار ها تخصيص داده شوند. وزن، اهميت نسبي هر شاخص را بيان مي كند. در اين روش ها جدولي كه دربرگيرنده امتياز هر گزينه در هر معيار است به شرح زير تشكيل مي شود.
در جدول فوق داريم:
:گزينه هايي كه مي خواهيم رتبه بندي كنيم.
: شاخص هايي كه گزينه ها بر اساس آنها ارزيابي مي شوند.
: نشان دهنده ارزش شاخص فراهم براي گزينه ام مي باشد.
اگر يك شاخص مثبت (از جنس سود) باشد مقدار هر چه بيشتر باشد مطلوب تر است اگر يك شاخص منفي (از جنس هزينه) باشد مقدار هرچه كمتر باشد مطلوب تر است.
در تصميم گيري چند شاخصه گزينه ايده آل، گزينه اي است كه تمام شاخص هاي آن مطلوب ترين مقادير را داشته باشند.

نشان دهنده مطلوبيت (ارزش) مشخصه ام است، واضح است كه دسترسي به براي اكثر مواقع غير ممكن است اما انتخاب مناسبترين گزينه به صورت نسبي در هر صورت امكان پذير خواهد بود. (اصغر پور 1390و192)

22 2-3-1-3 انواع روش هاي تصميم گيري چند شاخصه
به طور كلي تصميم گيري چند شاخصه به دو گروه تقسيم بندي مي شوند.
مدل غير جبراني:
در اين مدل مبادله بين شاخصها جايز نيست. يعني ضعف موجود در يك شاخص توسط مزيت موجود در شاخص ديگر جبران نمي شود. دراين مدل هر شاخصي به تنهايي مطرح بوده و مقايسه ها بر اساس شاخص به شاخص صورت مي گيرد. مزيت روش هاي متعلق به اين مدل سادگي آن هاست كه با رفتار تصميم گيرنده و محدود بودن اطلاعات او مطابقت دارد. در برخي از اين روش ها ممكن است نيازي به كسب اطلاعات از تصميم گيرنده نباشد.
مدل جبراني:
اين مدل روش هايي را در بر مي گيرد كه امكان مبادله در بين شاخص ها وجود دارد يعني ضعف و كاستي در يك شاخص توسط برتري در يك شاخص ديگر جبران مي شود. هيچ كدام از روش هاي ذكر شده به عنوان بهترين و مناسبترين روش براي تمامي موقعيت هاي تصميم گيري در نظر گرفته نمي شوند به عبارت ديگر به كارگيري روش هاي تصميم گيري چند معياره به يك حالت خاص به هدف تحقيق و به خصوص به دقت و قابليت اعتماد به داده ها بستگي دارد[6].
براي حل مسائل تصميم گيري چندمعياره مي توان از روش هاي زير استفاده نمود:
* روش مجموع ساده وزين (SAW)
* روش تاپسيس(TOPSIS)
* روش الکتره(ELECTRE)
* روش تخصيص خطي
* روش AHP
23 2-3-1-4 روش مجموع ساده وزين (SAW)
اين روش يکي از قديمي ترين روشهاي به کار گيري شده در تصميم گيري چند معياره است به طوري که با مفروض بودن بردار W (اوزان اهميت شاخصها)، مناسبترين گزينه بهصورت زير محاسبه ميگردد:
و چنانچه باشد، داريم:
اين روش نياز به مقياس هاي مشابه ويا اندازه گيريهاي بي مقياس شده دارد تا بتوان آن ها را با يکديگر مقايسه نمود.

24 2-3-1-5 دلايل بکارگيري تصميم گيري چند معياره
در شرايط پيچيده و متغير كنوني، انسان نمي تواند اطراف خويش را به صورت تك بعدي و تنها با درنظر گرفتن يك معيار بنگرد و قضاوتهاي خويش را بر اين اطلاعات استوار سازد. از اين رو انسان مجبور ميشود همواره اهداف خود را با معيارهاي متعدد مقايسه كرده، آنها را رتبهبندي كند، اين خود شايد بزرگترين مشكل بشر امروزي باشد. اهداف چندگانه و گاه متضاد و با معيارهاي چندگانه، فرايند تصميمگيري را براي مديران سازمانهاي امروزي پيچيده كرده است.
با توجه به نتايج بدست آمده از تحقيقات مختلف، محققين به اين نتيجه رسيده‌اند كه تك‌هدفه بودن در انجام فعاليتهاي مختلف هدفي قابل قبول نمي‌باشد. بنابراين محققان امروزه به دنبال مدلهاي چند معياره براي تصميم‌گيريهاي پيچيده‌اند. در اين تصميم‌گيري ها به‌جاي يك معيار براي سنجش از چند معيار استفاده مي‌گردد.
روش تصميم گيري چند معياره پتانسيل زيادي را به منظور كاهش هزينه و زمان و بالا بردن دقت در تصميم گيري هاي دارا مي باشد و مي تواند چارچوب مناسبي را براي حل مسائل مختلف فراهم بياورد.
25 2-3-1-6 لزوم تصميم گيري چندمعياره در پروژه ها و مسائل مختلف
تصميم گيري در مسائل مديريتي و انتخاب گزينه برتر از بين گزينه هاي پيشنهادي جهت حل مشکلات وتصميم گيري تنها بر اساس معيارهاي اقتصادي- نسبت سود به هزينه-صورت مي گرفت. ولي امروزه با استفاده از روش هاي تصميم گيري چندمعياره، ديگر لازم نيست که تنها از معادل مالي معيارهاي اجتماعي واقتصادي در انتخاب گزينه برتر استفاده کرد؛ بلکه ميتوان معيارهاي مختلف کمي و کيفي را در اولويت بندي و انتخاب گزينه هاي برتر درتصميم گيري بکار برد. خصوصيات شاخص هاي مختلف تصميم گيري را مي توان در موارد زير خلاصه نمود.
* شاخصها و معيارها در اغلب مواقع کاملاً با يکديگر متضاد هستند.
* بيشتر شاخصها غيرقابل انداز ه گيري اند.
* سازمان ها و افراد ذينفع متعددي در تصميم گيري وجود دارد.
* هر شاخص به طور تقريبي شامل اطلاعات فراوان بوده که بيانگر يک سيستم بسيار پيچيده ميباشد.
* ارزيابي بعضي از شاخص هاي کيفي بسيار مشکل بوده که تنها مي توان با استفاده از مقياسهاي زباني آنها را بخوبي ارزيابي نمود.
اصولا در نظر گرفتن همزمان تمامي شاخصهاي فوق در مديريت و برنامه ريزي بهم پيوسته بدون استفاده از مدلهاي تصميم گيري چند معياره امکانپذير نمي باشد. بطور کلي ميتوان علل لزوم استفاده از مدلهاي تصميمگيري چندمعياره در تصميم گيري را به صورت زير خلاصه نمود:
* دستيابي به اهداف و محورهاي مختلف
* ارتباط موثر و مستقيم مسائل مديريت با ساير حوضه ها
* وجود شاخصها و معيارهاي متضاد در مسائل

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

* لزوم در نظر گرفتن پيامدهاي اقتصادي، اجتماعي وسياسي و برنامه هاي پيشنهادي جهت انتخاب گزينه/ گزينههاي برتر
* وجود شاخص ها و معيارهاي کيفي و غيرقابل اندازه گيري در مسائل
26 2-4 جانمايي
مسئله جانمايي يکي از مسائل مهم برنامه ريزي تسهيلات مي باشد. يک جانمايي خوب باعث افزايش کارايي عمليات، امنيت واستفاده مؤثر ازمنابع انساني، تجهيزات، فضا وانرژي شده، کاهش حمل ونقل مواد و دوري از انسداد حرکات رادرپي خواهد داشت [23]. داشتن جانمايي تسهيلات مناسب مي تواند 10 تا30 درصد هزينه جابجايي مواد را کاهش دهد [35]. جانمايي ، تأثير مستقيم بر عملکرد عملياتي واحد اعم از بازده توليدي، زمان هاي تکميل وکار درجريان دارد [26].
هر جانمايي بر سه اصل استوار شده است:


دیدگاهتان را بنویسید