3-13- اندازه گيري عناصر غذايي…………………………………………………………………………………………………………..30
3-7-1- مشخصات دستگاه‌هاي مورد استفاده
3-7-1-1- دستگاه کلونجر……………………………………………………………………………………………………………………..31
7-1-1- دستگاه GC……………………………………………………………………………………………………………………………..32
3-7-1-2- دستگاه GC-MS………………………………………………………………………………………………………………….32
3-7-1-2- دستگاه سوکسله……………………………………………………………………………………………………………………33
3-7-1-2- دستگاه روتاري…………………………………………………………………………………………………………………….33
3-7-1-2- دستگاه کجدال………………………………………………………………………………………………………………………34
3-7-1-2- دستگاه فليم فوتومتر………………………………………………………………………………………………………………34
3-7-1-2- دستگاه اسپکتروفتومتر…………………………………………………………………………………………………………….35
3-8- مدل آماري آناليز داده‌ها…………………………………………………………………………………………………………………..35
فصل چهارم: نتايج و بحث
4-1- ارتفاع بوته…………………………………………………………………………………………………………………………………….36
4-2- تعداد شاخه فرعي………………………………………………………………………………………………………………………….40
4-3- تعداد چتر در بوته………………………………………………………………………………………………………………………….42
4-4- تعداد دانه در بوته …………………………………………………………………………………………………………………………44
4-4- وزن هزار دانه……. ………………………………………………………………………………………………………………………..46
4-4- عملکرد دانه در هکتار……………………………………………………………………………………………………………………48
4-5- درصد و عملکرد اسانس…………………………………………………………………………………………………………………50
4-6- اجزاء تشکيل دهنده اسانس……………………………………………………………………………………………………………..53
4-6-1- گاما-ترپينن……………………………………………………………………………………………………………………………….54
4-6-2- کومين الکل……………………………………………………………………………………………………………………………..54
4-6-3- کومينيک آلدئيد………………………………………………………………………………………………………………………..54
4-6-4- بتا- پينن………………………………………………………………………………………………………………………………..54
4-6-5- پي- سيمن……………………………………………………………………………………………………………………………….54
4-6-5- سافرانال…………………………………………………………………………………………………………………………………..55
4-6-5- درصد و عملکرد روغن……………………………………………………………………………………………………………..61
4-6-5- درصد ازت……………………………………………………………………………………………………………………………….66
4-6-5- درصد فسفر……………………………………………………………………………………………………………………………..68
4-6-5- درصدپتاس……………………………………………………………………………………………………………………………….70
فصل پنجم: نتيجه گيري
5-1- بحث……………………………………………………………………………………………………………………………………………73
5-2- نتيجه گيري…………………………………………………………………………………………………………………………………..78
5-3- پيشنهادات…………………………………………………………………………………………………………………………………….78
فهرست منابع………………………………………………………………………………………………………………………………………….80
فهرست جدول ها
عنوان جدول صفحهجدول 3-1- آناليز فيزيکي و شيميايي خاک محل آزمايش…………………………………………………………………………..26جدول 3-2- تاريخ مراحل مختلف رشد گياه………………………………………………………………………………………………29جدول 4-1- تجزيه واريانس اثر فاصله کاشت و کود ازت براي صفات مورد بررسي در گياه زيره سبز………………37جدول 4-2- مقايسه ميانگين سطوح مختلف کود ازت بر صفات مورد بررسي گياه زيره سبز…………………………..37

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جدول 4-3- مقايسه ميانگين سطوح مختلف فاصله رديف کشت بر صفات مورد بررسي گياه زيره سبز…………….37
جدول 4-4- مقايسه ميانگين اثرات متقابل سطوح مختلف فاصله رديف کشت و کود ازت بر صفات مورد بررسي گياه زيره سبز……………………………………………………………………………………………………………………………………38
جدول 4-5- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار بدون کود ازت و فاصله رديف کشت20 سانتيمتر…….55جدول 4-6- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار بدون کود ازت و فاصله رديف کشت 30 سانتيمتر….55جدول 4-7- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار بدون کود ازت و فاصله رديف کشت 40 سانتيمتر…56جدول 4-8- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار 50 کيلوگرم در هکتار کود ازت و فاصله رديف کشت 20 سانتيمتر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….56جدول 4-9- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار 50 کيلوگرم در هکتار کود ازت و فاصله رديف کشت 30 سانتيمتر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….57جدول 4-10- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار 50 کيلوگرم در هکتار کود ازت و فاصله رديف کشت 40 سانتيمتر …………………………………………………………………………………………………………………………………………..57جدول 4-11- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار 100 کيلوگرم در هکتار کود ازت و فاصله رديف کشت 20 سانتيمتر…………………………………………………………………………………………………………………………………………….58جدول 4-12- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار 100 کيلوگرم در هکتار کود ازت و فاصله رديف کشت 30 سانتيمتر …………………………………………………………………………………………………………………………………………..58جدول 4-13- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار 100 کيلوگرم در هکتار کود ازت و فاصله رديف کشت 40 سانتيمتر …………………………………………………………………………………………………………………………………………..59جدول 4-14- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار 150 کيلوگرم در هکتار کود ازت و فاصله رديف کشت 20 سانتيمتر …………………………………………………………………………………………………………………………………………..59جدول 4-15- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار 150 کيلوگرم در هکتار کود ازت و فاصله رديف کشت 30 سانتيمتر …………………………………………………………………………………………………………………………………………..60
جدول 4-16- اجزاء متشکله اسانس گياه زيره سبز در تيمار 150 کيلوگرم در هکتار کود ازت و فاصله رديف کشت 40 سانتيمتر …………………………………………………………………………………………………………………………………………..60
جدول 4-17- درصد ترکيبات شيميايي موجود در اسانس تيمارهاي مختلف گياه زيره سبز………………………………61جدول 4-18- تجزيه واريانس اثر فاصله کاشت و کود ازت براي صفات مورد بررسي در گياه زيره سبز………….62جدول 4-19- مقايسه ميانگين سطوح مختلف کود ازت بر صفات مورد بررسي گياه زيره سبز……………………….62
جدول 4-20- مقايسه ميانگين سطوح مختلف فاصله رديف کشت بر صفات مورد بررسي گياه زيره سبز………..63
جدول 4-21- مقايسه ميانگين اثرات متقابل سطوح مختلف فاصله رديف کشت و کود ازت بر صفات مورد بررسي گياه زيره سبز……………………………………………………………………………………………………………………………………….63

فهرست شکل‌ها
عنوان شکل صفحهشکل 1-1- بخش‌هاي مختلف گياه زيره سبز……………………………………………………………………………………………8شکل 3-1- مقايسه ميانگين بارندگي ماهانه دوره تحقيق (1391) با ده سال گذشته……………………………………………….13شکل 3-2- نمايي از هر کرت آزمايشي………………………………………………………………………………………………………14شکل 3-3- مرحله تشکيل بذر گياه زيره سبز………………………………………………………………………………………………25شکل 3-4- دستگاه کلونجر………………………………………………………………………………………………………………………31شکل 3-5- دستگاه کروماتوگرافي گازي…………………………………………………………………………………………………..32شکل 3-6- دستگاه کروماتوگرافي گازي متصل به طيف سنجي جرمي…………………………………………………………..33شکل 3-7- دستگاه سوکسله…………………………………………………………………………………………………………………..33شکل 3-8- روتاري………………………………………………………………………………………………………………………………33شکل 3-9- دستگاه کجلدال……………………………………………………………………………………………………………………34شکل 3-10- دستگاه فليم فوتومتر…………………………………………………………………………………………………………….34
شکل 3-11- دستگاه اسپكتروفتومتر………………………………………………………………………………………………………….34شکل 4-1- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر ارتفاع گياه زيره سبز…………………………………………………………………38شکل 4-2- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بر ارتفاع گياه زيره سبز…………………………………………………..39شکل 4-3- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر ارتفاع گياه زيره سبز……………………39شکل 4-4- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر تعداد شاخه فرعي گياه زيره سبز………………………………………………..40شکل 4-5- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بر تعداد شاخه فرعي گياه زيره سبز………………………………….40شکل 4-6- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر تعداد شاخه فرعي گياه زيره سبز……41شکل 4-7- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر تعداد چتر در بوته گياه زيره سبز……………………………………………….41شکل 4-8- مقايسه ميانگين اثر فاصله کشت بر تعداد چتر در بوته گياه زيره سبز………………………………………….42شکل 4-9- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر تعداد چتر در بوته گياه زيره سبز……43شکل 4-10- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر تعداد دانه در بوته گياه زيره سبز……………………………………………….44شکل 4-11- مقايسه ميانگين اثر فاصله کشت بر تعداد دانه در بوته گياه زيره سبز………………………………………….44شکل 4-12- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر تعداد دانه در بوته گياه زيره سبز….45شکل 4-13- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر وزن هزار دانه گياه زيره سبز…………………………………………………..46شکل 4-14- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بر وزن هزار دانه زيره سبز……………………………………………46شکل 4-15- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر وزن هزار دانه زيره سبز…………….47شکل 4-16- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر عملکرد دانه در هکتار گياه زيره سبز…………………………………………48شکل 4-17- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بر عملکرد دانه در هکتار گياه زيره سبز…………………………..48شکل 4-18- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر عملکرد دانه در هکتار زيره سبز….49شکل 4-19- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر درصد اسانس گياه زيره سبز……………………………………………………..50شکل 4-20- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر عملکرد اسانس گياه زيره سبز………………………………………………….50شکل 4-21- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بردرصد اسانس گياه زيره سبز……………………………………….51شکل 4-22- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بر عملکرد اسانس گياه زيره سبز………………………………….51شکل 4-23- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر درصد اسانس گياه زيره سبز………52

شکل 4-24- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر عملکرد اسانس گياه زيره سبز……52شکل 4-25- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر درصد روغن گياه زيره سبز……………………………………………………..63شکل 4-26- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بر درصد روغن گياه زيره سبز………………………………………63شکل 4-27- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر عملکرد اسانس گياه زيره سبز……64
شکل 4-28- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر درصد روغن گياه زيره سبز……………………………………………………..64
شکل 4-29- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بر عملکرد روغن گياه زيره سبز……………………………………65
شکل 4-30- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر عملکرد روغن گياه زيره سبز……….65
شکل 4-31- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر درصد ازت گياه زيره سبز……………………………………………………….66
شکل 4-32- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بر درصد ازت گياه زيره سبز……………………………………….66
شکل 4-33- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر درصد ازت گياه زيره سبز…………67
شکل 4-34- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر درصد فسفر گياه زيره سبز……………………………………………………….68
شکل 4-35- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بر درصدفسفر گياه زيره سبز………………………………………….68
شکل 4-36- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر درصد فسفر گياه زيره سبز…………69
شکل 4-37- مقايسه ميانگين اثر کود ازت بر درصدپتاسيم گياه زيره سبز……………………………………………………….70
شکل 4-38- مقايسه ميانگين اثر فاصله رديف کشت بر درصدپتاسيم گياه زيره سبز………………………………………..70
شکل 4-39- مقايسه ميانگين اثرات متقابل فاصله رديف کشت و کود ازت بر درصد پتاسيم گياه زيره سبز…………71

چکيده
زيره سبز گياهي يکساله متعلق به خانواده چتريان است. دانه اين گياه حاوي اسانس و داراي خواص ضد نفخ، ضد تشنج و صرع، مقوي معده و مدر مي باشد. اين تحقيق به منظور بررسي اثر فاصله کاشت و سطوح مختلف کود ازت بر رشد، نمو، عملکرد و ميزان اسانس گياه زيره سبز Cuminum cyminum. L)) درشمال شرق ايران انجام شد. آزمايش بصورت فاکتوريل در قالب طرح بلوکهاي کامل تصادفي با 3 تکرار اجرا گرديد. تيمارهاي آزمايش شامل 3 فاصله کاشت (20، 30، 40 سانتي متر) و 4 سطح کود نيتروژن (0، 50، 100، 150 کيلوگرم در هکتار) بود. نتايج تجزيه واريانس نشان داد فاصله کاشت و کود ازت تأثير معنيداري بر تمام صفات مورد مطالعه زيره سبز داشت. بيشترين تعداد شاخه فرعي، تعداد چتر در بوته و وزن هزار دانه در فاصله کشت 40 سانتي متر و کاربرد 50 کيلوگرم در هکتار کود ازت ، بيشترين ارتفاع و تعداد دانه در بوته در فاصله کشت 30 سانتي متر و کاربرد 50 کيلوگرم در هکتار کود ازت، بيشترين درصد و عملکرد روغن در فاصله کشت 40 سانتي متر و کاربرد 100 کيلوگرم در هکتار کود ازت، بيشترين درصد N، Pو K در فاصله کشت 40 سانتي متر و کاربرد 150 کيلوگرم در هکتار کود ازت، بيشترين درصد اسانس در 30 سانتي متر و بدون کود ازت و بيشترين عملکرد دانه و اسانس در فاصله کشت 40 سانتي متر و بدون کود ازت مشاهده شد. نتايج آناليز اسانس نشان داد درصد ترکيبات عمده اسانس شامل گاما- ترپينن، کومين الکل، کومينيک آلدئيد، بتا- پينن، پي- سيمن و سافرانال در تيمارهاي مختلف، متفاوتند. بر اساس نتايج اين تحقيق با توجه به هدف توليد، فواصل کاشت و ميزان کود ازت متفاوتي براي حداکثر رشد و نمو و عملکرد زيره سبز در شرايط اکولوژيکي مشابه توصيه ميشود.
کلمات کليدي: زيره سبز، عملکرد، فاصله کاشت، کود ازت، اسانس

فصل اول

مقدمه

جوامع بشري از ابتداي شكل‌گيري در ارتباط نزديك با محيط اطراف خود بوده و از اجزاء تشكيل دهنده محيط، براي غذا و دارو استفاده كرده است. شناخت گياهان و استفاده از آن‌ها به عنوان غذا و دارو به طور مسلم از طريق آزمون و خطا بوده و به تدريج انسان توانسته است احتياجات خود را از محيط اطراف خود تأمين نمايد. با شكل‌گيري تمدن‌ها و فراهم آمدن امكانات بيش‌تر، شناخت انسان به تدريج كامل‌تر شده است. گياهان دارويي يكي از منابع مهم براي درمان بيماري‌ها بوده‌اند و در تمدن‌هاي پيشين جمع‌آوري و كشت آن‌ها در مكان‌هاي مقدس نظير ديرها و صومعه‌ها متداول بوده است. استفاده از گياهان در طب سنتي در ايران و ساير كشورهاي جهان متداول بوده و بر اساس شواهد تاريخي، كشور ايران در اين زمينه پيشتاز و از كشورهاي مطرح جهان بوده است (جم‌زاد، 1388).
كشور پهناور ايران داراي سابقه تاريخي در طب سنتي بوده و با داشتن شرايط متفاوت اكولوژيكي و زيستي و دارا بودن بيش از 7500 گونه گياهي كه حدود 10 تا 15 درصد آن دارويي شناخته شده اند، داراي پتانسيل بالقوه بسيار بالايي براي توليد، فرآوري و صادرات گياهان دارويي مي‌‌باشد و اين لازمه مديريت صحيح و ايجاد يك سيستم يكپارچه بين بخش‌هاي مختلف كشاورزي، منابع‌طبيعي، صنايع‌دارويي، مراكز تحقيقاتي، دانشگاهي و بازرگاني است (ابراهيمي، 1380؛ اميدبيگي، 1379؛ صمصام شريعت، 1374). بنابراين توليد انبوه گياهان دارويي علاوه بر تأمين نيازهاي داخلي مراكز توليد و صادرات، موجبات كاهش فشار بر عرصه‌هاي طبيعي كشور را فراهم خواهد ساخت.

پيشرفت علوم و فنون در قرن‌هاي 17 تا 21 ميلادي، درهاي جديدي را بر روي انسان گشوده و شناخت او را در مورد محيط اطرافش و به عبارت ديگر اكوسيستمي كه در آن زندگي مي‌كند، به طور چشمگيري افزايش داده است. به طوري‌كه ديگر تنها يك گونه خاص از يك جنس گياه نيست كه مي‌تواند به عنوان دارو و يا غذا مورد استفاده قرار بگيرد، بلكه با كمك علم گياه‌شناسي، خانواده‌هاي مختلف گياهي شناسايي و جنس‌ها و گونه‌هاي مختلف در هر خانواده نام‌گذاري و طبقه‌بندي شده‌اند. با استفاده از روش‌هاي پيشرفته، اجزاء مختلف تركيبات شيميايي گياهان نيز شناسايي شده‌اند (جم‌زاد، 1388). بنابراين شناسايي علمي گياهان با استفاده از قوانين گياه‌شناسي و نام‌گذاري آن‌ها با استفاده از اسامي لاتين، امكان مستند‌سازي گياهان دارويي را فراهم ساخته است. به علاوه، تعيين محدوده جغرافيايي پراكندگي گياه اين امكان را به محققان مختلف داده تا بتوانند با دقت و صحت گياهان مورد نظر را انتخاب و مورد استفاده قرار دهند (جم زاد، 1388).
گياهان دارويي نقش کليدي در بهداشت جهاني ايفاء مي‌کنند. در دهه‌هاي اخير، توجه‌زيادي به احياي مجدد گياهان دارويي و الحاق و استفاده آنها در سيستم طب مدرن شده است. اين امر به دلايل متعددي نظير آگاهي از عوارض جانبي داروهاي شيميايي، هزينه کم اين داروها، مقاومت برخي از پاتوژنها به داروهاي شيميايي و نياز به داروهاي جايگزين، عدم وجود دارو براي برخي از بيماريها، عدم امكان توليد مصنوعي بعضي تركيبات مؤثره در صنايع داروسازي، ارزش دارويي و تجاري آنها و همچنين اهميت مواد مؤثره گياهان دارويي در صنايع غذايي، آرايشي و بهداشتي مي‌باشد. به همين دليل مصرف اين گياهان روز به روز افزايش يافته است ( اميدبيگي، 1375؛ ارنست و کاتلين1، 2000).

1-1- علت رويکرد جهاني به تحقيقات و استفاده از گياهان دارويي
رويكرد جهاني به استفاده از گياهان دارويي و تركيبات طبيعي در صنايع دارويي، آرايشي، بهداشتي و غذايي و به دنبال آن توجه مردم، مسئولين و صنايع داخلي به استفاده از گياهان دارويي و معطر، نياز مبرم به تحقيقات پايه‌اي و كاربردي وسيعي را در اين زمينه نمايان مي‌سازد. گياهان دارويي يكي از منابع بسيار ارزشمند در گستره وسيع منابع طبيعي هستند كه در صورت شناخت علمي، كشت، توسعه و بهره‌برداري صحيح مي‌توانند نقش مهمي در سلامت جامعه، اشتغال‌زايي و صادرات غير نفتي هر کشوري داشته باشند. تنوع آب و هوا و شرايط اكولوژيك مختلف، باعث تنوع و غناي گياهان دارويي در سراسر ايران شده است. تحقيقات همه جانبه و بهره‌برداري صحيح از اين گياهان، به ويژه در زماني كه استفاده جهان از گياهان دارويي در صنايع دارويي، آرايشي، بهداشتي و غذايي شتاب بسيار بالايي گرفته است، لازم و ضروري است.
برنامه‌ريزي جامع براي گياهان دارويي مي‌تواند علاوه بر دستيابي به مديريت توسعه پايدار در اين بخش بالاخص در ابعاد كلان توسعه اقتصادي، زيست محيطي، بهداشتي (خودكفايي دارويي)، اشتغال، امنيت غذايي و ذخاير ژنتيكي در عرصه ملي و جهاني به عنوان يك منبع درآمد ارزي براي كشور محسوب و ايفاي نقش نمايد. وجود برنامه‌اي جامع و هماهنگ بين مراكز تحقيقاتي، آموزشي و اجرايي و همچنين وجود اعتبار لازم در اين امر مي‌تواند راه‌گشاي توسعه در گياهان دارويي باشد. در اين ارتباط يك نظام مديريتي و جامع‌نگر نيازهاي تحقيقاتي و اجرايي كشور را تعيين نموده و در نهايت با كنار هم قرار دادن نتايج بدست آمده، راه‌حل‌هاي مناسبي را به منظور توسعه در امر توليد و فرآوري گياهان دارويي و در نهايت داروهاي گياهي ارائه خواهد نمود.

1-2- علت رويکرد جهاني به کشت و کار و توليد گياهان دارويي
از زماني كه بشر به اهميت گياهان داروئي در درمان بيماري‌ها پي برد، شروع به جمع‌آوري اين گياهان از عرصه‌هاي طبيعي نمود، كه اين كار باعث تخريب مراتع و جلوگيري از زادآوري طبيعي اين گياهان شده است. امروزه نياز بيش از حد بشر به دارو و وجود بيماري‌هاي خاص و كاربرد وسيع اين گياهان در بهبود بيماري‌ها باعث تقاضاي بيشتري براي اين گياهان شده است، فراورده‌هاي گياهي براي حفظ سلامت و تغذيه انسان‌ها و درمان بيماري‌ها به شکل داروها، آنتي‌اکسيدان‌ها، چاشني‌ها، خوش‌بو‌کننده‌ها، رنگ‌ها و حشره‌کش‌ها استفاده مي‌شوند. اگرچه در دهه‌هاي قبل، استفاده از دارو‌هاي سنتتيک موجب کاهش استفاده از مواد گياهي دارويي طبيعي شد، ولي در سال‌هاي اخير، به علت اثر سوء داروهاي سنتتيک، استفاده از داروهاي گياهي دوباره رونق يافته و تقاضاي جهاني براي اين مواد گياهي افزايش چشم‌گيري پيدا کرده است و برخي از اين داروها مانند داروهاي گروه تروپان آلكالوئيدي، گروه اوپيوئيدي و داروهاي ضد سرطاني بعضاً جايگزين مناسب شيميايي هم ندارند ( امين، 1380) و به همين دليل مصرف و تحقيقات داروهاي گياهي روز به روز در حال افزايش است. كشورهايي نظير آمريكا، كانادا، چين، مجارستان و هند بيش‌ترين تحقيقات را در اين زمينه انجام مي‌دهند ( رجحان، 1360). بنابراين براي جلوگيري از تخريب جنگل‌ها و مراتع و مناطق بهره‌برداري، برداشت از طبيعت بايستي کاملاً قطع و يا به صورت محدود و با برنامه‌ريزي خاصي که موقعيت اقليمي منطقه، ميزان توليد و زادآوري گياه و هم‌چنين مسأله تخريب و فرسايش و نيز ساير موارد زيست محيطي را در نظر مي‌گيرند، اتفاق بيافتد. از آن‌جايي كه اكثر گياهان دارويي در مرحله گلدهي برداشت مي‌شوند و به توليد بذر جهت زادآوري نمي‌رسند به تدريج باعث از بين رفتن يك يا چند گونه مي‌شوند، بنابراين در كشورهاي مختلف اقدام به توليد بذر و كشت انبوه اين گياهان نموده‌اند به طوري‌كه كشور پرو يك چهارم كل زمين‌هاي زراعي خود را به كشت اين گياهان اختصاص داده و يا كشور چين كه انيستيتو و مراكز تحقيقاتي فراواني جهت توليد بذر و كشت گياهان دارويي دارد ( توکلي صابري و صداقت، 1379). کشور ما نيز داراي يکي از غني‌ترين منابع گياهان دارويي بوده که در نقاط مختلف ايران پراکنده شده‌اند. رويکرد دوباره به استفاده از گياهان دارويي و برداشت‌هاي بي‌رويه و مستقيم از طبيعت در دهه‌هاي اخير از يک طرف و وقوع تنش‌هاي محيطي طبيعي از طرف ديگر موجب فرسايش شديد ژنتيکي در گونه‌هاي گياهي پر ارزش گرديده است ( اميدبيگي، 1376). اين وضعيت تا جايي پيش رفته که برخي از گياهان دارويي بومي يا از بين رفته و يا در معرض انقراض قرار گرفته‌اند ( هويزه و همکاران ،1380).

1-3- وضعيت گياهان دارويي در ايران
ايران با برخورداري از سابقه تاريخي درخشان در طب، استعدادهاي بالقوه جغرافيايي و اقليمي (11اقليم از 13 اقليم جهاني)، دامنه تغييرات درجه حرارت روزانه (50 درجه سانتي‌گراد)، 300 روز آفتابي در سال، و تنوع بالاي گونه هاي گياهي (7500 الي8000 گونه) که 10 تا 15 درصد آن دارويي است، توانايي بالقوه‌اي در زمينه توسعه و توليد گياهان دارويي دارد ( آزادبخت، 1378؛ اميدبيگي، 1379). در حال حاضر حدود 66 هزار هكتار از ارضي كشاورزي در استان‌هاي مختلف كشور، به كشت گياهان دارويي اختصاص دارد و از مجموع مزارع اختصاص يافته به گياهان دارويي، حدود 65 هزار تن محصول توليد مي‌شود ( عصاره و سيد اخلاقي، 1388). ميزان صادرات كشور در سال 1386 به ميزان 63 ميليون دلار ثبت شده است كه عمده‌ترين اقلام زيره، گشنيز و عصاره شيرين بيان بوده است. اين در حالي است كه ارزش كل واردات گياهان دارويي و مواد اوليه گياهي در سال 1386 به ميزان 85 ميليون دلار بوده و بيش‌ترين ارزش ميزان واردات گياهان دارويي و فرآورده‌هاي مرتبط، معادل 59 ميليون دلار مربوط به اسانس‌ها مي‌باشد ( غلامشاهي، 1388). در حال حاضر 35 شركت داروسازي گياهي در كشور مجوز فعاليت دارند و حدود 300 قلم داروي گياهي در كشور توليد مي‌گردد، كه حدود 4 درصد داروهاي مورد استفاده جامعه را تشكيل مي‌دهند و تعداد گياهان مورد استفاده براي تهيه اين داروها (طبق گزارش وزارت بهداشت) حداکثر 90 گونه گياهي است. همچنين تعداد 60 قلم تركيبات آرايشي با منشاء گياهي در كشور توليد مي‌گردد كه بسياري از مواد اوليه اين فرآورده‌ها از خارج وارد مي‌گردد (عصاره و سيد اخلاقي، 1388). اين در حالي است که تنوع گونه‌اي و ذخاير ژنتيكي از ويژگي‌هاي بارز اين سرزمين بوده و با بهره‌گيري از حدود هشت هزار گونه گياهي و حدود 1500 گونه گياه دارويي و انحصاري و بومي بودن برخي از آن‌ها که از ارزش دارويي و صنعتي بالايي برخوردارند (ابراهيمي، 1380)، در صورت كشت و فراوري مي‌توانند علاوه بر تأمين نياز بازار داخل، در بازارهاي جهاني بدون رقيب وارد شوند. علي‌رغم اين‌که همواره استفاده از گياهان دارويي و تأمين دارو از منشاء گياه، از ويژگي‌هاي بارز طب ايراني محسوب مي‌شود اما به رغم پيشينه تاريخي درخشان و گذشته پر افتخار، عملاً جايگاه ايران امروز در اين دانش از موقعيت مناسب و مطلوبي در جهان برخوردار نيست، بنابراين تمهيدات لازم براي احياء و بازگرداندن اين سيادت فراموش شده و ارتقاء اهداف متعالي طب ايراني كه گياهان دارويي سنگ بناي آن را تشكيل مي‌داده است، امري اجتناب ناپذير است. بنابراين بررسي وضع موجود فعاليت‌هاي مرتبط با گياهان دارويي اعم از تحقيقاتي و اقتصادي و نيز فرآورده‌هاي دارويي و آرايشي، بهداشتي با منشاء گياهي، نشان مي‌دهد كه در ارتباط با عرصه‌هاي كاري، جمع‌آوري و استحصال محصول از عرصه‌هاي طبيعي، نهاده‌هاي مورد نياز، عمليات كاشت، داشت، برداشت و نيز عمليات پس از برداشت (عمل‌آوري) و بالاخره بازاريابي و بازرگاني گياهان دارويي و فرآورده‌هاي آن‌ها نارسايي‌ها، مشكلات و محدوديت‌هايي در كشور وجود دارد كه بدون توجه و رفع آن‌ها، فعال كردن اين بخش بالقوه توليدي غير ممكن بوده و سودآوري لازم براي توليدكنندگان نيز بعيد به نظر مي‌رسد (عصاره و سيد اخلاقي، 1388).

1-4- علت مصرف کود در مزارع
امروزه از کودها به عنوان ابزاري براي دستيابي به حداکثر توليد در واحد سطح استفاده مي‌شود. ولي لازم است اين کودها بتوانند علاوه بر افزايش توليد، کيفيت محصولات کشاورزي را نيز ارتقا دهند و ضمن آلوده نکردن محيط زيست، مخصوصاً آب‌هاي زيرزميني، تجمع مواد آلاينده نظير نيترات را در اندام‌هاي مصرفي محصولات به حداقل ممکن تنزل دهند تا ضمن افزايش راندمان کودي، سلامتي انسان و دام را نيز تأمين کنند (دين‌دوست و همکاران، 1386).

1-5- اثر عناصر غذايي بر عملکرد گياهان
عناصر ضروري بر اساس نياز کمي گياهان به دو گروه عناصر پرمصرف شامل نيتروژن، کربن، هيدروژن، اکسيژن، فسفر، پتاسيم، کلسيم، منيزيم و گوگرد و عناصر کم‌ مصرف شامل آهن، منگنز، بر، روي، مس، موليبدن، کلر و نيکل تقسيم مي‌شوند ( معزاردلان و ثواقبي فيروزآبادي، 1381؛ سالارديني، 1382). افزايش بيوماس محتواي دارويي با روش‌هاي به‌زراعي و به‌نژادي يکي از اهداف مورد نظر در توليد گياهان دارويي مي‌باشد. عناصر غذايي پرمصرف و کم‌مصرف در اين زمينه از اهميت ويژه‌اي برخوردار هسستند ( اميدبيگي2، 2003). هر عنصر ضروري فقط زماني مي‌تواند نقش خود را تغذيه به‌خوبي نشان دهد که ساير عناصر لازم به‌صورت متعادل و به نسبت‌هاي کافي در اختيار گياه باشند. با افزايش مواد آلي خاک، بهينه سازي مصرف کودهاي نيتروژنه، فسفاتي و پتاسيمي، توليد و ترويج مصرف کودهاي حاوي عناصر ريز مغذي مي‌توان عملکرد محصولات زراعي و باغي را افزايش داد ( ملکوتي، 1377).

1-6- علت اثربخشي ناچيز عناصر غذايي در ايران
در کشور ما بيش‌تر توصيه‌هاي کودي، بدون توجه به نياز گياه صورت مي‌گيرد و به تغذيه صحيح گياه اهميت داده نمي‌شود. توصيه‌هاي کودي عمدتاً به‌صورت کليشه‌اي انجام مي‌شود و کود نقش خود را به عنوان ابزار مهم در افزايش توليد به دليل عدم استفاده بهينه از آن‌ها ايفا نمي‌کند. علت‌هاي اصلي توجه بيش‌تر به عناصر کم‌مصرف، به ‌جز اثر در افزايش توليد محصولات، مشاهده پيدايش کمبود، گرسنگي پنهان و افزايش بيماري‌هايي است که انسان امروزي در اثر مصرف مواد غذايي فقير از اين عناصر به آن‌ها مبتلا مي‌شود. اشکالي که در توصيه‌ها وجود دارد اين است که تا گياهان نشانه‌هاي کمبود را نشان ندهند، کودي مصرف نمي‌شود که اين انديشه‌اي نادرست مي‌باشد. زيرا در اين شرايط عملکرد پايين آمده و کيفيت محصول بسيار کاهش مي‌يابد ( ملکوتي، 1377).
ايران نيز از نظر اقليمي در منطقه خشک و نيمه خشک قرار داد .حدود 50 ميليون از 165ميليون هکتار اراضي کشور جزء مناطق بياباني وکويري و نيمه خشک است. در اين مناطق تعدادي از محصولات زراعي از گذشته هاي دور کشت وکار مي‌شده‌اند که به رغم سود زياد حاصل از کشت آنها به دليل منطقه اي بودن وعدم استفاده از آنها به عنوان منبع غذايي ويا ساير دلايل درباره جنبه هاي مختلف به زراعي آنها پژوهش هاي اندکي انجام شده است گسترش کشت وکار اين گياهان مي‌تواند يکي از کارهاي مهم مديريتي جهت بهبود شرايط اقتصادي واجتماعي در اين مناطق باشد (صادقي و راشد محصل، 1370؛ شاه علايي، 1372).
بطور کلي آنچه درانتخاب گياهان زراعي جهت کشت در يک منطقه اهميت دارد. سازگاري آنها با عوامل محيطي است انتخاب محصولات زراعي به ويژه در مناطق نيمه خشک جهان نظير کشور ما، به دليل شرايط خاص اقليمي کمبود آب وحساسيت خاکها در مقابل فرسايش وتخريب، از اهميت بيشتري برخوردار است ( امين پوروموسوي،1373).
توجه روزافزون کشاورزان به کشت زيره سبز بر هيچ يک از پژوهشگران کشاورزي پوشيده نيست. در سالهاي اخير کشت اين محصول به صورت نيمه آبي در مناطق خشک و بصورت ديم در مناطق نيمه خشک مطرح گرديده و از حالت زراعت جنبي به عنوان يکي از محصولات اصلي به الگوي کشت بعضي از مناطق وارد شده است. در پژوهشي که توسط کوچکي و همکاران (1383)، انجام شد تعداد و سطح زير کشت هر يک از گونه هاي داروئي و معطر 183 شهرستان مربوط به 27 استان ايران در سال 1381، جمع آوري شد. نتايج حاصل از اين تحقيق نشان داد که تعداد گونه هاي داروئي و معطري که در ايران کشت مي‌شود حدود 56 گونه بوده است، که نسبت سطح زير کشت گياهان دارويي و معطر به سطح کل زير کشت ايران، 87/0 درصد مي‌باشد. که حدود 6/44 درصد آن مربوط به 2 گونه زعفران و زيره سبز مي‌باشد و بخش ديگر آن در حدود 5/43 درصد به کشت گونه هاي دارويي چند منظوره، اختصاص يافته است.
گياه زيره سبز داراي ويژگي متعددي جهت کشت در مناطق خشک و نيمه خشک کشور است که برخي از آنها در زير آورده ميشود.
1- زيره سبز داراي فصل رشد نسبتاً کوتاه 120-100 روزه است و پس از برداشت محصول آن مي‌توان زمين را زير کشت محصولاتي نظير سورگوم علوفه اي، سويا، هويچ، ارزن و يا کنجد قرارداد و يا به اصلاح فيزيکي و شيميايي خاک اقدام نمود.
2- زيره سبز داراي نياز آبي کمي است و انطباق فصل رشد آن با فصل بارندگي مناطق خشک و نيمه خشک کشور باعث شده است که در اين مناطق بصورت ديم نيز توليد محصول نماييد.
3- فصل کشت زيره سبز در مناطق مورد کشت با فصل کشت گياهان زراعي ديگر تلاقي زيادي نداشته و تعادلي در توزيع زماني کار کشاورزان و ماشين هاي کشاورزي ايجاد ميکند.
4- زيره سبز در مقايسه با محصولات زراعي مشابه از ارزش اقتصادي بالايي برخوردار است و بويژه در مناطقي که آب عامل محدود کننده کشاورزي است، اگر محاسبه بر اساس درآمد حاصل از يک متر مکعب آب انجام شود، زيره به نسبت آب مصرفي درآمد خوبي عايد نمي کند.
5- از آنجا که زيره سبز گياهي صادراتي است قيمت آن کمتر دچار نوسانات شده و موجب اطمينان کشاورزان از فروش محصول خود به قيمت مناسب مي‌شود (زارع فيض آبادي، 1367؛ کافي، 1369؛ ناصري پور يزدي، 1370؛ نگاري، 1371).
از لحاظ مسائل زراعي، کشت و کار اين گياه در خاکهاي غني از مواد و عناصر غذايي نه تنها سبب افزايش عملکرد مي‌شود، بلکه مقاومت گياه را به بيماري هاي قارچي هم افزايش مي‌دهد. کودهاي حيواني نقش عمده اي در افزايش عملکرد دارند ( اميد بيگي 1379).
بررسي منابع نشان مي‌دهدكه تا كنون مطالعه‌اي در مورد تأثير کود ازت و فاصله كاشت به صورت توأم بر صفات مورفولوژيک، مقدار و اجزاء تشکيل دهنده اسانس گياه دارويي زيره سبز در ايران صورت نگرفته است. باتوجه به اهميت گياه دارويي زيره سبز و مصرف گسترده آن درصنايع مختلف، اين تحقيق با هدف بررسي اثر سطوح مختلف کود ازت و فواصل مختلف كاشت بر ارتفاع گياه، تعدادشاخه فرعي، تعداد چتر در بوته، تعداد بذر در بوته، وزن هزاردانه، و عملکرد و ميزان و اجزاء اسانس گياه زيره سبز انجام گرفت.

فصل دوم
مروري برتحقيقات انجام شده


پاسخ دهید