1-3- فرضيه……………………………………………………………………………………………………………10
1-4- ويژگي هاي گياهي ……………………………………………………………………………………………10
1-4-1- راسته نعناع…10
1-4-2- تيره نعناع‌سانان…10
1-4-3- ويژگي گياه‌شناسي جنس آويشن…………………………………………………………………………12
1-4-4- جنس‌هاي آويشن…17
1-4-4-1- جنس Zataria …18
1-4-4-2- جنس Ziziphora …18
1-4-4-3- جنس Thymus …19
1-5- پراکنش جغرافيايي آويشن………………………………………………………………………………..19
1-5-1- پراکنش جغرافيايي آويشن در جهان…19
1-5-2- پراکنش جغرافيايي آويشن در ايران…20
1-5-3- جايگاه سيستماتيک گياه آويشن …20
1-5-4- گونه‌هاي آويشن.موجود در ايران…20
1-6- تاکسونومي و گونه‌هاي آويشن…………………………………………………………………………….21
1-7- ويژگي‌هاي گياهي آويشن شيرازي…………………………………………………………………….22

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

1-8- نيازهاي اکولوژيک آويشن شيرازي……………………………………………………………………23
1-9- سابقه تاريخي گياه آويشن………………………………………………………………………………..25
1-9-1- مصارف آويشن در طب سنتي…27
1-9-2-آويشن در طب نوين…27
1-9-3-مصارف خوراکي…28
1-10- متابوليت‌ ثانويه………………………………………………………………………………………….28
1-10-1- ماهيت اسانس و متابوليت ثانويه…29
1-10-1-1- متابوليسم اسانس در بدن انسان…30
1-10-1-2- محل توليد و ترشح اسانس‌هاي گياهي …31
1-10-1-3- بيوسنتز اسانس‌ها…32

1-11- روش‌هاي مختلف اسانس‌گيري…………………………………………………………………………33
1-11-1- تقطير با آب…33
1-11-2- تقطير با آب و بخار…34
1-11-3- تقطير با بخار مستقيم…34
1-11-4-روش آنزيمي…34
1-11-5- روش فشردن در حرارت معمولي…35
1-11-6- استخراج به کمک حلال…35
1-11-7- استخراج به کمک گازها…35
1-11-8- تقطير تجزيه اي…35
1-11-9-روش گاز کروماتوگرافي و جرم سنجي…36
1-11-9-1- روش کروماتوگرافي گازي…36
1-11-9-2-طيف سنج جرمي…38
1-12-برخي از ترکيب‌هاي سازنده اسانس آويشن و خواص درماني آن‌ها…39
1-12-1-کارواکرول…40
1-12-2- تيمول…41
1-12-3- بورنئول…43
1-12-4- کامفور…44
1-12-5- ترپينن 1-ايزوپروپيل4متيل سيکلوهگزا 1و4 دين…45
1-12-6- لينالول، ليناليل استات، ژرانيال، نرال، ژرانيول…45
1-12-7- 1و8 سينئول…46
1-12-8- پاراسيمين…47
فصل دوم: سوابق تحقيق
2-1- سوابق تحقيق داخلي در مورد اسانس گونه‌هاي آويشن…49
2-2- سوابق تحقيق خارجي در مورد اسانس گونه‌هاي آويشن…59
فصل سوم: مواد و روش‌ها
3-1- برداشت گياه……………………………………………………………………………………………………..67
3-2- استخراج اسانس…68
3-2-1- مواد و وسايل لازم…68
3-2-2- روش کار……………………………………………………………………………………………………..68
3-2-2-1- خشک کردن گياه68
3-3- آناليز اسانس70
3-4- مشخصات دستگاه گاز کروماتوگرافي جهت تعيين مقدار ترکيبات تشکيل دهنده اسانس………………………………………………………………………………………………………………………….71
3-5- مشخصات دستگاه طيف سنج جرمي جهت شناسايي مقدار ترکيبات تشکيل دهنده اسانس………………………………………………………………………………………………………………………….71
3-6- آناليز داده ها…73
فصل چهارم: نتايج
4-1- نتيجه‌ اندازه گيري درصد اسانس در گياه دارويي آويشن شيرازي در منطقه قرق………..75
4-2- نتيجه‌ اندازه گيري تجزيه کمي و کيفي اسانس گياه دارويي آويشن شيرازي76
4-2-1- تجزيه کمي و کيفي اسانس گياه آويشن شيرازي در مرحله قبل از گلدهي در منطقه قرق………………………………………………………………………………………………………………………………76
4-2-2- تجزيه کمي و کيفي اسانس گياه آويشن شيرازي در مرحله گلدهي در منطقه قرق78
4-2-3- تجزيه کمي و کيفي اسانس گياه آويشن شيرازي در مرحله تشکيل بذر در منطقه قرق……………….82
فصل پنجم: بحث و نتيجه گيري
5-1- آناليز اسانس88
5-1-1- آناليز اسانس آويشن شيرازي در مرحله قبل از گلدهي در منطقه قرق88
5-1-2- آناليز اسانس آويشن شيرازي در مرحله گلدهي در منطقه قرق91
5-1-3- آناليز اسانس آويشن شيرازي در مرحله تشکيل بذر در منطقه قرق92
نتيجه گيري کلي 95
پيشنهادات97
منابع
منابع فارسي99
منابع انگليسي……………………………………………………………………………………………………………..105
چکيده انگليسي……………………………………………………………………………………………………………………112
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 1-1-گونه‌هاي آويشن جنس تيموس در ايران21
جدول 3-1- مشخصات منطقه جمع ‌آوري گياه آويشن شيرازي67
جدول 4-1- ترکيب‌هاي تشکيل دهنده اسانس گياه آويشن در مرحله قبل از گلدهي منطقه قرق………………………………………………………………………………………………………………………….77
جدول 4-2- ترکيب‌هاي تشکيل دهنده اسانس گياه آويشن در مرحله گلدهي منطقه قرق80
جدول 4-3- ترکيب‌هاي تشکيل دهنده اسانس گياه آويشن در مرحله تشکيل بذر منطقه قرق83
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1- کروماتوگرام اسانس گياه آويشن در مرحله قبل از گلدهي در منطقه قرق76
نمودار 4-2- کروماتوگرام اسانس گياه آويشن در مرحله گلدهي در منطقه قرق79
نمودار 4-3- کروماتوگرام اسانس گياه آويشن در مرحله تشکيل بذر در منطقه قرق82
فهرست اشکال
عنوان صفحه
شکل 1-1- نمايي از آويشن شيرازي23
شکل 1-2-نماي کلي دستگاه کروماتوگرافي37
شکل 1-3- نماي کلي دستگاه طيف سنج جرمي38
شکل 1-4- نمونه‌اي از يک کروماتوگرام39
شکل 1-5- کارواکرول41
شکل 1-6-تيمول42
شکل 3-1- نمايي از عکس هوايي منطقه برداشت گياه آويشن شيرازي67
شکل 3-2-برداشت گياه آويشن در منطقه قرق68
شکل 3-3- نمايي از خشک شدن گياه69
شکل 3-4- نمايي از مراحل اسانس‌گيري70
شکل 3-5- نمايي از دستگاه GC/MS72
شکل 3-6- نمايي از کروماتوگرام دستگاه کروماتوگرافي72
شکل 4-1- مقايسه درصد اسانس در گياه دارويي آويشن در سه مرحله رويشي در منطقه قرق……………………………………………………………………………………………………………..75
شکل 4-2- ترکيب‌هاي عمده تشکيل دهنده اسانس آويشن در مرحله قبل از گلدهي در منطقه قرق75
شکل 4-3- ترکيب‌هاي عمده تشکيل دهنده اسانس آويشن در مرحله گلدهي در منطقه قرق80
شکل 4-4- ترکيب‌هاي عمده تشکيل دهنده اسانس آويشن در مرحله تشکيل بذر در منطقه قرق
83
شکل 4-5- مقايسه ترکيب‌هاي عمده اسانس در گياه دارويي آويشن در سه مرحله رويشي در منطقه قرق85
بررسي ترکيبات اسانس آويشن در مراحل مختلف فنولوژي در منطقه قرق
(مطالعه موردي: پناهگاه حيات وحش بختگان 2 )
به وسيله: سعيد هرمزيان نژاد
چکيده
گياهان دارويي گروه بزرگ و متنوعي از ترکيبات آلي به نام متابوليت‌هاي ثانويه را توليد مي‌کنند که توسط انسان به عنوان ترکيب دارويي مصرف مي‌شوند. ارزش بازارهاي جهاني داروهاي گياهي که شامل گياهان دارويي و فراورده هاي آن‌ها است همواره با رشد قابل توجهي رو به افزايش بوده است. با توجه به اينکه بخش اعظم بازار گياهان دارويي دنيا، به توليد و عرضه متابوليت‎‌هاي ثانويه مشتق از اين گياهان مربوط مي‌شود، لذا متابوليت‌هاي ثانويه گياهي از ارزش اقتصادي و همچنين ارزش افزوده بسيار بالايي برخوردار هستند و سنتز شيميايي اين متابوليت‌ها معمولا پيچيده و پرهزينه مي‌باشد. همچنين اسانس‌ها و عصاره‌هاي گياهان دارويي به عنوان مواد طبيعي محافظت کننده مواد غذايي و داروهاي افزاينده سلامتي مطرح هستند. اکثر اين ترکيبات با داشتن خاصيت آنتي اکسيداني از استرس اکسيداتيو جلوگيري مي‌کنند. به منظور مقايسه شرايط تنش بر ميزان و نوع ترکيبات موجود در گياه آويشن شيرازي در دو منطقه قرق و آزاد، تاثير مراحل مختلف فنولوژي و برداشت در ميزان و درصد ترکيبات اسانس گياه آويشن شيرازي در منطقه حفاظت شده بختگان استان فارس بررسي شد. نمونه‌ها در سه مرحله رويشي (قبل از گلدهي، گلدهي و پس از گلدهي) برداشت شد. اسانس گياه به‌روش تقطير با آب و بخار و با روش کلونجر گرفته شد و توسط دستگاه گاز کروماتوگرافي و طيف سنج جرمي آناليز شد. نتايج نشان داد که در مراحل مختلف برداشت بين 98/99-95/99 درصد اسانس حاصل شد. چهل و هشت ترکيب در مرحله قبل از گلدهي شناسايي شد که عمده‌ترين ترکيبات: تيمول (86/30)%، کارواکرول (16/29)%، پي‌سيامين (63/6)%، کارواکرول متيل اتر(47/5)% بودند. چهل و شش ترکيب در مزحله گلدهي شناسايي شد و عمده‌ترين ترکيبات تيمول (62/36)%، کارواکرول (41/17)%، پي‌سيامين (2/10)%، گاماترپينن (46/6)% بودند. در مرحله پس از گلدهي چهل و پنج ترکيب شناسايي شد و ترکيبات عمده تيمول (82/41)%، پي‌سيامين (61/13)%، کارواکرول (7/10)%، گاماترپينن (07/6)%، شناسايي شد. درصد اسانس در اين گونه در مرحله گلدهي و مرحله قبل از گلدهي بالاترين و در مرحله تشکيل بذر داراي مقدار کمتري بود.
کلمات کليدي: آويشن شيرازي، زمان برداشت، اسانس، گاز کروماتوگرافي، کلونجر
فصل اول
کلــيات
1-1- مقدمه
گياهان دارويي ميراثي منطقه‌اي ولي با اهميت جهاني هستند كه ثروت عظيمي را به جهان ارزاني داشته‌اند و مي‌بايست خداوند را بر آفرينش آن‌ها حمد گفت و سپاس گزارد چرا كه علاوه بر زيباسازي صحنه حيات به شكل كارخانه‌هاي فعال و در عين حال غير آلاينده، فرآورده‌هايي مفيد و متنوع توليد مي‌كنند و هماره آرام بخش درد و رنج بيماران و تامين كننده سلامت انسان بوده اند. يكي از راه‌هاي شكرگزاري اين نعم ارزشمند شناخت هر چه بهتر و عميق‌تر جنبه‌هاي گوناگون مربوط به اين گياهان و سعي در حفظ و بقاي آن ها در عرصه طبيعت مي‌باشد (امامي و همکاران، 1383).
قدمت شناخت و کاربرد گياهان دارويي به قدمت انسان برمي‌گردد چينيان و مصريان از نخستين اقوام بشري بودند که بيش از 27 قرن قبل از ميلاد مسيح از گياهان دارويي استفاده مي‌کردند.
بنيان‌گذار طب يوناني اسكولاپيوس مي‌باشد، نخستين رساله مكتوب و مدون در زمينه گياه شناسي دارويي مقارن با ظهور تمدن يونان توسط تئوفراست ( 285-370 ق.م) ارائه شد.
از قرن هشتم تا دهم ميلادي، ابو علي سينا، محمد زکرياي رازي و بعد از آن‌ها ابن بيطار در زمينه شناخت گياهان کارهاي قابل توجهي را انجام دادند. علي بن عباس مجوسي اولين بنيانگذار رده بندي نوع “کموتاکسونومي” است و بر اين اساس انواع مختلف گياهان دارويي را در 13 گروه يا طبقه تقسيم بندي کرد (اميد بيگي، 1374).
کشور ايران با 11 اقليم مختلف آب و هوايي و 7500 گونه گياهي بستر بسيار مناسبي براي دستيابي به گونه‌هاي با ارزش دارويي و نادر مي‌باشد. در ميان تمام کشورهاي جنوب غربي آسيا متنوع ترين و پرجاذبه ترين شرايط را از نظر پوشش گياهي داراست. از آنجايي که محصول نهايي در کاشت گياهان دارويي دست يابي به متابوليت‌هاي ثانويه و يا همان مواد موثره دارويي مي‌باشد، تمام عوامل موثر بر رشد و عملکرد کمي و کيفي محصول بايستي مورد بررسي قرار گيرد (يزداني،1383).
نيازهاي زيست محيطي و روند تدريجي گرايش به سوي فرآورده‌هاي طبيعي به دليل عوارض زياد داروهاي سنتزي و شيميايي باعث شده كه به ويژه در دهه اخير، استفاده از گياهان دارويي در كشورهاي پيشرفته طرفداران زيادي پيدا كند. كشور ايران نيز از جمله كشورهايي است كه در آن استفاده از گياهان دارويي در طب سنتي و بومي پيشينه‌اي طولاني دارد. همچنين به دلايل شرايط اقليمي و جغرافيايي مناسب، ايران رويشگاه تعداد زيادي از گياهان دارويي مي‌باشد. تنوع پوشش گياهي در ايران به گونه‌اي است كه فلور گياهي ايران بيش از فلور گياهي تمام اروپا مي‌باشد (آزادبخت، 1378).
فلات ايران به عنوان يک واحد خاص جغرافيايي روي کره زمين، از اقليم‌ها و آب و هواي گوناگوني برخوردار است. قرار گرفتن ايران در عرض جغرافيايي ويژه که در آن اکثر محصولات باغباني و زراعي از گرمسيري و نيمه گرمسيري تا محصولات مناطق معتدله و سردسيري قابل پرورش هستند، شرايط ويژه‌اي را براي پرورش گياهان دارويي فراهم آورده است. چنين شرايط آب و هوايي به همراه فلور غني ايران که بيش از 7500 گونه گياهي را در بر مي‌گيرد، چنين امکاني را بيش از پيش نشان مي‌دهد(پرينسيپل1، 1998).
واژه گياهان دارويي تنها به گياهاني كه تسكين دهنده آلام مردم هستند اطلاق نمي‌شود، بلكه اين گياهان به عنوان طعم دهنده‌ها، نوشيدني‌ها، شيرين كننده‌ها، رنگ‌هاي طبيعي و حشره‌كش‌ها و همچنين ماده اوليه محصولات آرايشي و بهداشتي نيز مورد استفاده قرار مي‌گيرند (يزداني و همکاران،1383).
امروزه در جوامع بين المللي و كشورهاي پيشرفته به موضوع گياهان دارويي با ديد جمع‌آوري، بسته بندي و عرضه آن‌ها، در مغازه‌هاي عطاري نمي‌نگرند، بلكه سعي در حفظ گياهان دارويي و حفظ ويژگي‌هاي ژنتيكي آن‌ها و حتي بهبود و به‌نژادي اين ويژگي‌ها و افزايش مواد موثره دارويي، اهلي نمودن و كشت آن‌ها، استخراج و فرمولاسيون و در نهايت عرضه داروي به دست آمده پس از فرآوري و آماده سازي لازم جهت مصارف عموم مردم دارند. در دهه‌هاي گذشته، گسترش وسيعي در طيف درمان‌هاي گياهي صورت گرفته كه رشد سريع تقاضا براي داروهاي گياهي و در نتيجه گياهان دارويي در دنيا را به دنبال داشته است.
از مهم‌ترين صادر كنندگان گياهان دارويي مي‌توان چين، هند، آمريكا، آلمان و كره را نام برد. با وجود 1300گونه از گياهان دارويي در ايران، سهم كشور از تجارت جهاني اين بخش كمتر از 2 درصد است.
بر اساس گزارش منتشر شده توسط بانک جهاني در سال 1996، حجم تجارت گياهان دارويي تا سال 2050 ميلادي بالغ بر 5 ترليون دلار خواهد بود. چنين روند رو به افزايش مصرف گياهان دارويي بدون توسعه روش‌هاي مناسب کاشت، مديريت و برنامه ريزي صحيح، يک پيامد منفي يعني تخريب طبيعت را به دنبال خواهد داشت. بنابراين با توجه به اين موضوع جهت جوابگويي به نياز صنايع دارويي، لازم است که توليد زراعي در سطح وسيع انجام گيرد و گونه‌هاي کمياب شناسايي و عمليات زراعي مانند کاشت، تکثير ، مديريت زمان برداشت و فرآيندهاي پس از برداشت روي اين گياهان انجام گيرد(هوسنا2، 1997).
در حال حاضر يك سوم داروهاي مورد استفاده در جوامع بشري، منشا گياهي دارند و با پيشرفت حاصل از علوم مختلفي مانند كشاورزي، داروسازي، شيمي، بيوتكنولوژي و… جاي اميدواري است كه توليد دو سوم بقيه داروها كه به صورت سنتزي ساخته مي‌شوند، به تدريج منسوخ شده و به منابع گياهي متكي گردد (اميد بيگي، 1384). اين امر موجب شده که هر سال سطوح وسيعي از زمين‌هاي زراعي به کشت گياهان دارويي اختصاص يابد، اما عدم آگاهي از نيازهاي اکولوژيک و شرايط مناسب کاشت، داشت و برداشت گياهان دارويي باعث عدم استفاده از تمام پتانسيل موجود در اين گياهان ارزشمند شده است (يزداني و همکاران، 1383).
هم اكنون كشورهاي پيشرفته پي به ارزش گياهان دارويي و صنعتي برده و درصدد كشت و پرورش آن‌ها در ساير كشورهاي فقير شده‌اند. شناسايي گياهان اسانس‌دار3 گامي مهم براي اهلي كردن و ترويج شيوه‌هاي صحيح بهره‌برداري و استفاده از اين گياهان مي‌باشد .بازگشت به گياهان بازگشت به گذشته نيست بلکه نگرشي است کاملاً علمي در استفاده هر چه بيشتر از اين مواد طبيعي که مي‌توانند اثرات شفابخش و مطمئن‌تري از مواد صناعي داشته باشند. کشور ايران با دارا بودن اقليم‌هاي حياتي متنوع و کم‌نظير و گونه‌هاي فراوان گياهي مي‌تواند در توليد و پرورش گياهان دارويي نقش اساسي داشته باشد (صمصام شريعت، 1382).
جنس آويشن4 ازجمله پرکاربردترين گياهان داروئي بوده که به دليل دارا بودن ترکيبات شيميائي فراوان با کاربردهاي داروئي، ضدعفوني‌کننده، غذائي و صنعتي، از اهميت بسيار بالائي برخوردار است. بيش از 300 گونه از اين جنس مورد شناسائي قرار گرفته است که عمدتاً بومي نواحي مديترانه‌اي بوده و به صورت گياهي چندساله تا ارتفاع 2500 متري از سطح دريا قابل رشد است (زرگري، 1370). گياهان اين خانواده به نحو عمده در بن چوبي و معطر و هميشه سبز مي‌باشد که از گياهان خوشبوست و آن را مظهر و نماد مرگ مي‌دانند. چون اعتقاد بر اين است که ارواح مردگان در گل‌هاي اين گياه به آرامش مي‌رسند. اين گياه تفاوت‌هاي ژنتيکي فراواني از نظر سطح پلوئيدي و خصوصيات تاکسونوميکي نشان مي‌دهد، به گونه‌اي که سطوح پلوئيدي ديپلوئيد تا تتراپلوئيد با پايه ژنتيکي مختلف در آن يافت مي‌شود. اکثر گونه‌هاي جنس آويشن از نظر ژنتيکي سازگار بوده و به‌دليل سهولت هيبريداسيون بين‌گونه‌اي، هيبريدهاي بارور فراواني در اين جنس وجود دارد که تنوع ژنتيکي بالائي در آن ايجاد نموده است. وجود گونه‌هاي فراوان و همچنين اينترگرسيون موفق بين گونه‌اي سبب سازگاري و پراکندگي وسيع در اين جنس شده است. علاوه‌ بر روش‌هاي سنتي، تکنيک‌هاي جديد اصلاحي نظير انتخاب به کمک نشانگر، مهندسي ژنتيک (انتقال ژن) و کشت بافت گياهي در جهت بهبود خصوصيات فيتوشيميائي و عملکرد در اين گياه داروئي به کار برده مي‌شود(رضواني مقدم، 1386).

1-2- اهداف:
از آويشن شيرازي در صنايع غذايي، دارويي، بهداشتي و آرايشي استفاده متنوعي مي‌شود. روغن آويشن داراي خواصي نظير ضدباکتريايي و ضدقارچي، ضد اسپاسم، بادشکن ، ضدعفوني کنند، ضدکرم، ضدروماتيسم ، خلط‌آور، آنتي اکسيدان، نگه دارنده طبيعي غذا و تأخير دهنده پيري پستانداران مي‌باشد و جايگاه خاصي در تجارت جهاني دارد (ماليک وهمکاران5،1987، جيمز وهمکاران6، 1992).
گياه آويشن شيرازي بومي ايران مي‌باشد و در اقسا نقاط کشور به منظور استفاده در صنايع دارويي کشت مي‌گردند. باور عموم بر اين است که اين گياهان خواص دارويي بارزتري از ساير گونه‌هاي آويشن دارند. براي پي بردن به اهميت منطقه قرق در رويش و پرورش اين گياه، مقايسه ترکيبات عمده اسانس در منطقه قرق در سه مرحله رويشي(قبل از گلدهي، گلدهي و تشکيل بذر) و مقايسه با پژوهش‌هاي انجام شده در منطقه آزاد تحت شرايط يکسان آزمايشگاهي اعمال شد.
هدف اصلي تحقيق بررسي اسانس گونه آويشن شيرازي(Zataria multiflora) استخراجي منطقه مورد مطالعه در مراحل مختلف فنولوژي واستفاده از اسانس به عنوان ماده ضدعفوني کننده طبيعي در صنايع داروسازي است. و از اهداف جزئي مي‌توان به مواردي چون بررسي و مقايسه اجزاي تشکيل دهنده اسانس در گياه آويشن شيرازي منطقه قرق در سه مرحله رويشي(قبل از گلدهي، گلدهي و تشکيل بذر)، اندازه گيري درصد ترکيبات مختلف آويشن در مراحل مختلف فنولوژي در منطقه قرق، مقايسه درصد ترکيبات اسانس بين مراحل مختلف فنولوژي در منطقه قرق ، مقايسه درصد ترکيبات اسانس بين مراحل مختلف فنولوژي در منطقه قرق و منطقه آزاد اشاره نمود.

1-3- فرضيه:
– اسانس گياه آويشن منطقه مورد مطالعه در مراحل مختلف فنولوژي از لحاظ درصد و ترکيبات اسانس متفاوت است.
– اسانس گياه آويشن منطقه مورد مطالعه با مناطق آزاد از لحاظ ترکيبات تشکيل دهنده يکسان نمي‌باشد.
– درصد اسانس گياه آويشن منطقه مورد مطالعه با مناطق آزاد يکسان نمي‌باشد.
– گياه مرتعي-دارويي آويشن داراي ترکيبات شيميايي با ارزشي است.
– گياه مرتعي-دارويي آنغوزه داراي پتانسيل‌هاي بالقوه در زمينه صادرات غير نفتي ‌به‌شمار مي‌رود.

1-4-ويژگي‌هاي گياهي
1-4-1-راسته نعناع7
گياهان اين راسته از گياهان پيوسته گلبرگ 4 پيراموني با تخمدان فوقاني 2 برچه بوده، که از مهم‌ترين گياهان اين راسته مي توان به نعناع، بارهنگ و شاه پسند اشاره کرد (بقاليان و نقدي بادي، 1379).

1-4-2- تيره نعناع سانان8
تيره نعناع‌سانان گياهاني علفي، درختچه‌اي يا درختي، ساقه اغلب در برش عرضي چهار گوش، اغلب داراي ايريدوئيد و گليگوزيدهاي فنليک. کرک‌ها سر غده‌اي، با روغن‌هاي اتري (از جمله ترپنوئيدها) و ساده، غيرغده‌اي، در صورت وجود کرک‌هاي غيرغده‌اي به‌طور معمول چند سلولي (يک رديفي) يا مخلوطي از کرک‌هاي چند سلولي و تک سلولي. برگ‌ها به طور معمول متقابل، کاسبرگ‌ها به طور معمول 5 عدد، پيوسته، کاسه شعاعي تا دو طرفه، لوله‌اي، فانوس مانند، يا قيف مانند، پايا، گلبرگ‌ها 5 عدد پيوسته، به طور معمول 2 لبه، لوب‌ها همپوش. پرچم‌ها 4 عدد، دي دينام تا مساوي، گاهي تحليل رفته به 2 عدد، دانه‌هاي گرده سه شياري يا شش شياري، برچه‌ها 2عدد، پيوسته، تخمدان فوقاني، بدون لوب تا عميقاٌ 4 لوبه، 2حجره‌اي اما به علت ايجاد ديواره‌هاي کاذب 4 حجره‌اي به نظر مي‌آيند، تمکن محوري، خامه در راس تقسيم شده، انتهايي تا زير تخمداني، کلاله 2عدد، ريز و ناپيدا در نوک شاخه‌هاي کلاله. تخمک‌ها 2عدد در هر برچه (يعني در هر حجره ظاهري 1عدد) روي ساقه و برگ‌ها را کرک‌هاي ترشحي مفروش مي‌کند که حاوي اسانس مي‌باشد و چون جدار آن‌ها شکافته گردد اسانس از درون آن به خارج پراکنده مي‌شود و فضاي اطراف را معطر مي‌سازد (جود، 1386).
اين تيره داراي 258 جنس و 6970 گونه مي‌باشد، اين تيره شامل گونه‌هاي زيادي است که به علت توليد اسانس يا استفاده از آن‌ها به عنوان ادويه از نظر اقتصادي با ارزش مي‌باشد از جمله: پونه، نعناع9، اسطوخودوس، پونه‌سا10 ، ريحان11 ، مرزنگوش12 ، رومارن13 ، مريم گلي، سالوي14 ، مرزه15 و آويشن16.
تيره نعناع‌سانان17يکي از بزرگ‌ترين تيره‌هاي گياهي است که داراي پراکنش جهاني بوده (به‌غير از مناطق قطب شمال و جنوب) و داراي حدود 200 جنس و دو تا پنج هزار گونه از بوته‌هاي معطر و درختچه‌هاي کوتاه است. اغلب گياهان اين تيره، توليد‌کننده ترپن‌ها و انواع ترکيبات ديگر هستند که اين ترکيبات را (به طور عمده) در غدد اپيدرمي برگ‌ها، ساقه‌ها و اندام‌هاي زايشي ذخيره مي‌کنند (بقاليان و همکاران، 1379).
از بين گياهان دارويي، تيره نعناع اهميت زيادي دارد و گونه‌هاي مفيد اين تيره در پاره‌اي از درمان‌ها استفاده مي‌شوند، بعضي به مصرف اسانس‌گيري مي‌رسند، تعداد زيادي از آن‌ها براي تغذيه استفاده مي‌شوند، يا به علت دارا بودن گل‌هاي زيبا و معطر پرورش مي‌يابند و يا به دليل داشتن اثرات ضدميكروبي در طب سنتي كاربرد دارند(مرمتي و همکاران18، 2004).

1-4-3- ويژگي‌هاي گياه شناسي جنس آويشن
آويشن‌ها گياهاني چند ساله بوته‌اي و بالشتکي يا کپه‌اي با فرم افراشته، خيزان، خميده و يا خزنده و علفي هستند. اصولاً گياهاني کوتاه قد هستند و ارتفاع آن ها کمتر از 50 سانتي‌متر است. البته بندرت گونه‌هايي با ارتفاع بيشتر نيز وجود دارند. ساقه‌ها ممکن است مشخصاً چهار گوش و يا کم و بيش چهارگوش و يا با سطح مقطع گرد باشند. معمولاً ساقه پوشيده از کرک است که به حالت‌هاي مختلف سطح ساقه را مي‌پوشاند، در گروهي از گونه‌ها کرک‌ها به صورت يکنواخت تمام سطح ساقه را مي‌پوشاند، در گروهي ديگر کرک‌ها تنها در دو سطح متقابل وجود دارند که اين حالت به‌طور معمول در گروه با ساقه‌هاي چهار گوش ديده مي‌شود و بالاخره در گروه سوم کرک‌ها تنها در محل حاشيه ساقه چهارگوش يا به عبارت ديگر در چهار وجه ساقه وجود دارند. گونه‌هاي Thymus اکثراً داراي ساقه‌هاي پوشيده از کرک‌هاي يکنواخت در تمام سطح‌شان هستند و تنها يک گونه داراي کرک در سطوح موازي از ايران گزارش شده است که آن nummularis T. است. غده‌هاي ترشحي معمولاً در سطح ساقه ديده نمي‌شوند و اصولاً کرک‌هاي ساقه، ساده و بدون غده‌اند، امّا گاهي تعدادي غده ترشحي نقطه مانند در سطح ساقه ديده مي‌شوند.
برگ‌ها: متقابل و به شکل‌هاي مختلف از خطي تا دايره‌اي ديده مي‌شوند و ممکن است در حاشيه مسطح و يا تاخورده با لبه‌هاي به طرف بيرون برگشته باشند. برگ‌ها در بعضي از گونه‌ها بتدريج به طرف انتهاي شاخه کمي بزرگتر هستند، به عبارت ديگر برگ‌هاي قاعده گل آذين کمي بزرگ‌تر از برگ‌هاي ساقه‌ايست. به‌‍‌طور معمول برگ‌ها داراي دمبرگ‌هاي کوتاه هستند و يا ممکن است بدون دمبرگ باشند. در محور برگ‌ها در محل اتصال برگ به ساقه تعدادي برگ کوچک وجود دارد. يکي از ويژگي‌هاي بارز در برگ‌هاي آويشن وجود رگبرگ‌هاست که به عنوان يک صفت کليدي در شناسايي گونه‌ها به کار برده مي‌شوند.
گل آذين: به طور معمول انتهايي به شکل کروي، بيضوي در انتهاي شاخه‌ها ديده مي‌شود که از چرخه‌هاي متراکم گل تشکيل شده و گاهي يک يا دو چرخه با فاصله نسبت به چرخه انتهايي به صورت چسبيده به ساقه و يا گاهي با دم گل‌آذين مشخص به چشم مي‌خوردند. در تعدادي از گونه‌ها ازجمله
T. Armeniacus گل آذين به صورت خوشه‌اي مرکب ديده مي‌شود و يا ممکن است چرخه‌هاي گل تماماً با فاصله نسبت به يکديگر قرار گرفته باشند.
براکته‌ها: معمولاً خطي و يا سرنيزه‌اي، بدون کرک و يا پوشيده از کرک به شکل‌هاي مختلف مي‌باشند.
گل‌ها: به شکل نر و ماده و يا ماده هستند. گل‌هاي ماده فاقد پرچم‌هاي بارورند، داراي دمگل و يا بدون دمگل و به رنگ‌هاي صورتي، سفيد، قرمز، ارغواني و بنفش هستند.
کاسه گل: داراي 5 دندانه است که در دو لبه مشخص وجود دارند. لبه بالايي با سه دندانه کوتاه مثلثي يا سرنيزه‌ايي که در حاشيه ممکن است داراي کرک‌هاي مژه‌اي و يا کرک‌هاي ساده تک سلولي پراکنده و يا فاقد کرک باشند، لبه پاييني کاسه گل داراي دو دندانه باريک و مژه‌دار است که اين صفت در جنس آويشن ثابت است و تمام گونه‌ها داراي کاسه با دندانه‌هاي پاييني خطي و مژه دارند و اين دندانه‌ها به طور معمول به طرف داخل خميده‌اند و در موارد استثنائي صاف و بدون خميدگي هستند، اين دندانه‌ها بلندتر از دندانه‌هاي بالايي هستند. گلوي کاسه داراي يک دسته کرک سفيد و ريش مانند مي‌باشد. کرک‌ها و غده‌هاي ترشحي از نوع کرک‌ها و غده‌هاي برگ روي کاسه گل ديده مي‌شود.
جام گل: داراي دو لبه مشخص است. لبه بالايي داراي يک بريدگي کوتاه در وسط است و لبه پاييني داراي سه لوب کم و بيش يک شکل و يک اندازه است. روي لبه پاييني گاهي تعدادي کرک ديده مي‌شود و همچنين در سطح بيروني گل غده‌هاي ترشحي و کرک به‌طور پراکنده وجود دارند. به طور معمول جام گل کمي از کاسه بيرون مي‌آيد و يا ممکن است مشخصاً از کاسه بلندتر باشد. اصولاَ اندازه گل‌ها بين 4 تا 10 ميلي‌متر است. تعداد پرچم‌ها در آويشن‌ها 4 عدد است که دو تا بلندتر هستند. توليد گرده در پرچم‌ها کم است.
دانه گرده: در اين جنس داراي شکل يکنواختي است و مانند ساير جنس‌هاي زير تيره Nepetoideae داراي شش شيار و جورقطب هستند. انواع هشت و يا چهار شياري نيز استثنائاً ديده شده‌اند. سطوح بين شيارها معمولاً يک اندازه، امّا در مواردي شيارهاي نابرابر به طور يک در ميان کوچک و بزرگ وجود دارند، دانه‌هاي گرده کم و بيش کروي هستند، تزئينات سطح گرده معمولاً از نوع شبکه‌اي، شبکه‌اي مرکب و يا بندرت داراي سطح صاف هستند.
مادگي: از تخمدان چهار خانه ساخته شده که تبديل به ميوه چهار فندقه‌اي مي‌گردد. به طور معمول هر چهار فندقه کامل و رسيده مي‌شوند ولي در مواردي ممکن است يک يا دوتاي آن‌ها تحليل رفته و رشد کامل نداشته باشند. اندازه فندقه‌ها بين 1 تا 2 ميلي‌متر است و کروي يا تخم مرغي پهن هستند. خامه بلندتر از لوله جام گل و داراي کلاله دو شاخه، و هم سطح با پرچم‌هاست.
اعداد کروموزومي: در اين جنس بسيار متنوع است. حالت‌هاي پلي‌پلوئيدي شامل تترا و هگزا پلوئيد گزارش گرديده است. عدد پايه کروموزومي X= 7است. اعداد کروموزومي 24 =2n تا 90=2n براي گونه‌هاي Thymus گزارش گرديده است. ولي معمول‌ترين اعداد کروموزومي 60, 56, 30, 28 = 2n مي‌باشند. همچنين گزارش‌هايي از سطوح پلوئيدي متفاوت در يک گونه وجود دارد. آنيوپلوئيدي پديده مهمي در دوره تکامل جنس بوده است و عامل تغييرات در عدد کروموزومي مي‌باشد. بعضي از مطالعات نشان داده است که جمعيت‌هاي متفاوت يک گونه اعداد کروموزومي متفاوتي دارند (جم‌زاد، 1388).
آب و هوا و خاک: آويشن، آب و هواي ملايم متمايل به گرم و خاک‌هاي با زه‌کشي رو به آفتاب را ترجيح مي‌دهد. در آب و هواي سرد تنها يك سال دوام مي‌آورد. در ايران تقريبا در تمام مناطق معتدل مي‌رويد و گونه T.communis آن را در مزارع نيز مي‌توان تکثير نمود. در باغ‌ها به عناوين گياه زميني گل‌دار زيبا در حاشيه چمن‌ها و در Rock garden کاشته مي‌شود. تکثير آن با قلمه و يا بذر صورت مي‌گيرد و فواصل بوته‌ها در محل اصلي بين خطوط کاشت ? متر و بين بوته‌ها ?? سانتي‌متر مناسب است. وجين علف‌هاي هرز براي رشد آن ضروري است. قلمه آويشن از ريشه‌جوش‌هاي آن در ارديبهشت تهيه و کاشته مي‌شود و اگر با بذر تکثير ‌شود بين اسفند تا خرداد هر وقت مي‌توان آن را کاشت. هر چند گياهي است چند ساله و دايمي، ولي بهتر است مزرعه آن هر سه سال يکبار به کلي برداشت شده شخم خورده و کشت آن تجديد شود تا بوته‌ها قوي، پر برگ شده و گل بدهد. گل‌هاي آويشن در اواخر خرداد و اوايل تير ظاهر مي‌شود و برداشت گياه براي مصارف طبي و ادويه‌اي بايد زماني که شکوفه‌ها تازه ظاهر شده‌اند، انجام شود و شکوفه‌ها و برگ‌ها و ساقه‌هاي نازک آن تا حد ??-?? سانتي‌متر از سر بوته برداشت شود که بعداً آن‌ها را در سايه خشک کرده و نگه‌داري نمايند.
گلدهي و گرده‌افشاني: اغلب گونه‌هاي جنس آويشن به گروه گياهان Gynocioecious تعلق دارند (ميرجليلي، 1382). گرده‌افشاني در آويشن به صورت Entomophilous بوده و گل‌هاي معطر آن توسط حشرات ريز و زنبورهاي کوچک گرده‌افشاني مي‌شوند (آئينه‌چي، 1368؛ دوازده‌امامي، 1386؛ شاهرخي، 1375). آويشن داراي پايه‌هاي (گل‌ها) ماده و دوجنسه بوده و گل‌هاي ماده به‌طور محسوسي کوچک‌تر از گل‌هاي دوجنسه هستند و اين اختلاف اندازه در گونه‌هاي مختلف متفاوت مي‌باشد(بِل و همکاران19، 1980).
از آن‌جائي‌كه گياه آويشن يك گياه پايا و چندساله مي‌باشد، نوع گونه، ژنتيك، نوع اقليم و شرايط محيطي و تغذيه‌اي، تاثير بسيار زيادي بر ميزان عملكرد و اسانس گياه خواهد داشت(کوبو و همکاران20، 1982 .، هادايب و همکاران21،2002.، جردن و همکاران22، 2003).
درصد گل‌هاي دوجنسه در جوامع مختلف به طور متوسط 60% مي‌باشد که اين گل‌ها از نظر ژنتيکي کاملاً خودسازگار هستند، با اين وجود خودگشني بندرت صورت مي‌گيرد و ميزان آن بين 50-0 % گزارش شده است (قاسمي دهكردي و همکاران، 1380؛ مير جليلي، 1382) در اين گياه ويژگي‌هاي جنسي گل توسط ژن‌هاي هسته‌اي و سيتوپلاسمي کنترل مي‌شود (زرگري، 1370) و تنوع بسيار بالائي از نظر درصد گل‌هاي نرعقيم از 5% تا 95% مشاهده مي‌شود که براساس مطالعات انجام گرفته صفت نرعقيمي در آويشن به صورت ژنتيکي-سيتوپلاسمي کنترل مي‌شود (قاسمي دهكردي و همکاران، 1380).
آويشن گياهي است که به فرانسويThym ، به انگليسيThyme، در فارسي “آويشن” و در کتب طب سنتي فارسي با نام “حاشا”، “اوشن” و “صعتر الحمير” نام برده شده، در مناطق مختلف ايران گونه‌هاي مختلف با اسامي محلي متفاوتي شناخته مي‌شود، از جمله در همدان آن را “آزربه” در اطراف تهران “آويشن يا آويشم” و در طالقان “زروه”، در آذربايجان و مناطق ترکي زبان “ککليک اوتي” يا “کاکله اوتي” و در ساير مناطق “صعتر”، “اوشن”، “اشمه کوهي” و “سي سنبر” و “سوسنبر” ناميده‌ مي‌شود. اين جنس در ترکيه داراي 37 گونه، شوروي سابق 36 گونه، فلور ايرانيکا 17 گونه و فلور ايران 14 گونه مي‌باشد. در کشور ايران، بيشتر گونه‌ها در شمال و غرب پراکنده هستند (ميرجليلي، 1382).
در ايران 14 گونه مختلف از اين جنس در بخش‌هاي مختلف کشور رويش طبيعي دارد که در اين ميان 4 گونه T. Carmanicus، T.persicus، T.trautvetteri وT. Daenensis انحصار ايران هستند (زرگري، 1370).

1-4-4- جنس‌هاي آويشن:
سه جنس در خانواده نعناعيان به نام آويشن معروف هستند:
1- جنس Zateria
2-جنس Ziziphora
3-جنس Thymus
1-4-4-1- جنس Zataria:
جنس Zateria برگ‌هاي پهني دارد و كاسه گل‌اش تخم‌مرغي شكل با پنج دندانه‌ي مساوي است آويشن شيرازي يا Z. Multiflora گونه ي معروف اين جنس است، که به آويشن برگ پهن معروف است. گياهي است كه در جهان پراكندگي محدودي دارد و بيشتر در ايران، افغانستان و پاكستان مي‌رويد.
آويشن شيرازي، سر شاخه‌هاي گل دار خشک شده گياه Zataria multiflora Boiss. از خانواده نعناع است که حداقل واجد 6/. درصد اسانس (حجم/وزن) است.
در خانواده نعناع بالغ بر 200 جنس و حدود 4000 گونه وجود دارد که معمولاً داراي اسانس هستند. سابقه انتشار آن در منطقه مديترانه بوده و گياهان معروفي چون نعناع، اسطوخودوس، بادرنجبويه، مريم گلي، آويشن، مرزه، ريحان، مرزنجوش و آويشن شيرازي در اين خانواده قرار دارند(شريعت، 1382).

1-4-4-2-جنس Ziziphora:
گياه کاکوتي کوهي متعلق به جنس زيزيفورا و تيره نعناعيان است که در اکثر نقاط ايران مي‌رويد. اسامي عمومي: مشک طرامشک، کاکوتو، اشترپا، کيک گياه است و از مهمترين مواد موثر دارويي: روغن فرار، پولگون، اسيد تيميک، ساپونين، آلکالوئيدها مي‌باشند(جم‌زاد، 1388).
جنس Ziziphora داراي سه دندانه كوتاه در لبه‌ي بالايي كاسه گل و دو داندانه بلند در لبه‌ي پائيني كاسه گل است، جنس T. vulgaris كه به كاكوتي يا آويشن برگ باريك معروف است شباهت زيادي به جنس Ziziphora دارد.
1-4-4-3-جنس Thymus
چهارده گونه از جنس تيموس در ايران گزارش شده ، که بيشترين پراکندگي را در شمال و غرب کشور دارند.
ده گونه در استان شمالي(گرگان،گيلان و مازندران)، 11گونه در استان‌هاي غربي(آذربايجان، باختران، همدان، کردستان، لرستان، چهارمحال و بختياري، کهکيلويه و بويراحمد و اصفهان)، 7 گونه در مرکز(تهران ،سمنان، قزوين، اراک و يزد)، يک گونه در فارس و دو گونه در کرمان وجود دارد.
مهم‌ترين کشورهاي توليد کننده آويشن، اسپانيا و ترکيه مي‌باشند که تمامي توليد اين گياه به صورت وحشي صورت مي‌گيرد. فرانسه، مجارستان و هلند نيز از نظر توليد در مقام‌هاي بعدي قرار دارند (هانسن،23 1379).

1-5- پراکنش جغرافيايي آويشن
1-5-1- پراکنش جغرافيايي آويشن در جهان
رويشگاه طبيعي اين گونه بسيار وسيع است و با واريته‌هاي متنوع خود اصولاً در خاورميانه، دامنه‌هاي استپي قفقاز، ترکستان و آسياي صغير انتشار دارد. از جنس آويشن تقريبا 350 گونه مختلف در سراسر جهان يافت مي‌شود و اصولاً آويشن بومي کشورهاي مديترانه است (اميدبيگي، 1376).


پاسخ دهید