عنوان صفحه
جدول 2-1- مشخصات خاک شناسي محل مورد آزمايش21
جدول 3-1- تجزيه واريانس تاثير تاريخ هاي مختلف کاشت در ارقام مختلف بر مراحل مختلف فنولوژيک کلزا 35
جدول 3-2- جدول مقايسات ميانگين صفات فنولوژيک در تاريخ هاي مختلف کاشت در ارقام کلزا 35
جدول 3-3- ادامه جدول تجزيه واريانس تاثير تاريخ هاي مختلف کاشت در ارقام مختلف بر مراحل مختلف فنولوژيک کلزا 42
جدول 3-4- ادامه جدول تجزيه واريانس تاثير تاريخ هاي مختلف کاشت در ارقام مختلف کلزا 42
جدول 3-5- تجزيه واريانس تاثير تاريخ هاي مختلف کاشت در ارقام مختلف کلزا بر خصوصيات مرفولوژيکي50
جدول 3-6- مقايسات ميانگين خصوصيات مرفولوژيک50
جدول 3-7- تجزيه واريانس تاثير تاريخ هاي مختلف کاشت در ارقام مختلف کلزا بر عملکرد و اجزاي عملکرد 57

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

جدول 3-8- مقايسات ميانگين عملکرد و اجزاي عملکرد58
جدول 3-9- تجزيه واريانس تاثير تاريخ هاي مختلف کاشت در ارقام مختلف کلزا بر صفات زراعي مرتبط در افزايش عملکرد64
جدول 3-10- مقايسات ميانگين صفات مرتبط با عملکرد دانه65
جدول 3-11 – جدول تجزيه واريانس تاثير تاريخ هاي مختلف کاشت در ارقام مختلف بر درصد و عملکرد روغن کلزا 68
جدول 3-12 – جدول مقايسات ميانگين درصد و عملکرد روغن در تاريخ هاي مختلف کاشت در ارقام مختلف کلزا 69
جدول 3-13- معادله هاي رگرسيوني برازش شده بين شاخص هاي مورد مطالعه و تيمارهاي آزمايشي79
فهرست اشکال
عنوانصفحه
شکل 3-1- نمودار اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت روز تا 50 درصد سبز شدن 36
شکل 3-2- نمودار اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت روز تا شروع ساقه دهي36
شکل 3-3- نمودار اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت روز تا شاخه دهي37
شکل 3-4- نمودار اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت روز تا 50 درصد گلدهي43
شکل 3-5- نمودار اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت روز تا 50 درصد غلاف دهي43

شکل 3-6- اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت طول دوره گلدهي44
شکل 3-7- نمودار اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت تعداد ساقه اصلي51
شکل 3-8- نمودار اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت ارتفاع بوته51
شکل 3-9 – نمودار اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت فاصله اولين غلاف از خاک52
شکل 3-10- نمودار اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت تعداد دانه در خورجين58
شکل 3-11- نمودار اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي صفت عملکرد دانه 59
شکل 3-12 – اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي عملکرد بيولوژيک در کلزا65
شکل 3-13 – اثر متقابل تاريخ کاشت در رقم بر روي عملکردروغن در کلزا69
شکل 3-14- روند تغييرات تجمع ماده خشک کل در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت اول71
شکل 3-15- نمودار روند تغييرات تجمع ماده خشک کل در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت دوم72
شکل 3-16- نمودار روند تغييرات تجمع ماده خشک کل در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت سوم72
شکل 3-17- نمودار روند تغييرات تجمع ماده خشک کل در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت
چهارم 73
شکل 3-18- نمودار روند تغييرات سرعت رشد محصول در ارقام مورد مطالعه در تاريخ
کاشت چهارم 74
شکل 3-19- نمودار روند تغييرات سرعت رشد محصول در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت دوم 74
شکل 3-20- نمودار روند تغييرات سرعت رشد محصول در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت سوم 74
شکل 3-21- نمودار روند تغييرات سرعت رشد محصول در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت چهارم 74
شکل 3-22- نمودار روند تغييرات سرعت رشد نسبي در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت اول 76
شکل 3-23- نمودار روند تغييرات سرعت رشد نسبي در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت دوم 76
شکل 3-24- نمودار روند تغييرات سرعت رشد نسبي در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت سوم77
شکل 3-25- نمودار روند تغييرات سرعت رشد نسبي در ارقام مورد مطالعه در تاريخ کاشت چهارم 78
فصل اول
مقدمه و مروري بر پژوهشهاي گذشته
1-1- مقدمه
رشد جمعيت، بهبود سطح تغذيه و افزايش مصرف کنجاله دانه هاي روغني در تغذيه دام و طيور، نياز به توليد دانه هاي روغني را در جهان افزايش داده است (سيد احمدي و کريمي، 1382). در ايران در حدود ده درصد روغن مورد نياز در داخل توليد مي گردد و بقيه به صورت خام يا آماده وارد مي شود. به اين ترتيب سهم بزرگي از ميزان ارز مصرف شده براي واردات مواد غذايي به کشور در واردات روغن نباتي، دانه و کنجاله گياهان روغني صرف مي شود (قبادي، 1385). از اين رو لزوم برنامه ريزي منسجم و دراز مدت با هدف نيل به خودکفايي در توليد دانه هاي خوراکي غير قابل انکار است. در اين ميان کلزا به علت دارا بودن صفات مثبت زراعي نظير مقاومت به سرما، مقاومت به کم آبي، تحمل شوري و عملکرد بيشتر در واحد سطح نسبت به دانه هاي روغني مورد کشت در کشور برتري دارد (آلياري، 1379). در واقع کلزا يکي از دانه هاي ارزشمند روغني است که در سال هاي اخير توجه بسياري را به خود جلب کرده است و در طرح کاهش واردات روغن نباتي نيز سهم زيادي براي آن در نظر گرفته شده است. اين محصول در بين دانه هاي روغني جهان بيشترين رشد را در دهه هاي اخير داشته و امروزه مقام سوم را پس از سويا و نخل روغني در بين فراورده هاي روغني نباتي احراز کرده است (آينه بند، 1373). اين گياه در شرايط آب و هوايي مساعد به صورت يک ساله رشد مي کند و دو فرآورده حاصل از دانه آن، روغن و کنجاله است. دانه کلزا حاوي 45-40 درصد روغن است. کشور ما نيز از نظر توليد روغن خوراکي در سطح مطلوبي قرار ندارد و حدود 80 در صد روغن مورد نياز خود را از خارج وارد مي کند. بنابراين، توليد محصولات روغني در کشور در اولويت برنامه جهاد کشاورزي قرار دارد. با شناخت ويژگي هاي زراعي گياه کلزا از جمله کم بودن نياز آبي و جايگاه مناسب آن در تناوب با غلات بويژه گندم و همچنين کمک به توسعه پرورش زنبور عسل، سطح کاشت آن در سال هاي اخير رو به افزايش است. البته انتخاب تاريخ کاشت مناسب به علت ضرورت استفاده حداکثر از عوامل محيطي طي فصل رشد براي کلزا حايز اهميت است (عسگري و مرادي داليني، 1386).
1-2- مشخصات گياه شناسي
کلزا گياهي است از خانواده ( Brassicacea ) يا همان شب بوها، با نام علمي (Brassica napus) (عسگري و مرادي داليني ، 1386). خانواده شب بوها تقريبا 3000 گونه گياهي دارد که بطور عمده درنيمکره شمالي يافت مي شوند که از اين خانواده کلزا در مناطق معتدل سراسر جهان نظير شمال اروپا، شمال امريکا و آسيا کشت مي گردد (حجازي، 1379).
خاستگاه اوليه کلزا از کرانه هاي درياي مديترانه بوده و تا به امروز نوع وحشي آن مشاهده نشده است. B.napus که از تلاقي B.rapa و B.oleracea به وجود آمده، براي اولين بار در هلند در قرن 17 به عنوان يک گياه روغني کشت شده و سپس کشت آن به ساير قسمت هاي اروپا گسترش يافته است. با اين حال در زمان هاي قديم در آسيا و نواحي مديترانه از روغن کلزا براي روشن کردن چراغ روشنايي استفاده مي کردند (صمدي، 1381).
گونه هاي مهم کلزا Brassica napus، Brassica rapa و Brassica guncea هستند. گونه B.napus همان کلزاي معمولي است که در کانادا به کلزاي آرژانتيني نيز معروف است. اين گونه داراي ارقام پاييزه و بهاره بوده که دانه آنها اغلب به رنگ سياه است (واعظي و همکاران، 1388). کلزا از نظر مسير فتو سنتزي يک گياه 3C مي باشد (حجازي، 1379). اين گياه آلوتتراپلوئيد با 19 جفت کروموزوم (38=n2) بوده و به صورت بوته اي استوار، با انشعابات محدود و ارتفاع متوسط تا بلند رشد مي کند. طول دوره رشد کلزا در ارقام زودرس و کشت بهاره 150-90 روز مي باشد. کلزا ريشه مستقيم و توسعه يافته اي دارد که تا عمق 5/1 متر در خاک هاي نفوذپذير گسترش مي يابد. ريشه در ناحيه فوقاني ضخيم است و در نتيجه قسمت اعظم توسعه وزني ريشه در لايه 30 سانتي متر فوقاني خاک مشاهده مي شود. ارقام مقاوم به خشکي داراي توسعه ريشه بيشتري مي باشند (خواجه پور، 1386). ريشه هاي کلزا مي توانند آب را از عمق 165-114 سانتي متري خاک استخراج کنند (جانسون و همکاران، 2002). کلزا در ابتدا يک مرحله روزت را مي گذراند، مريستم انتهايي ساقه در مرکز بوته قرار داشته و توسط برگ هاي جوان احاطه گرديده است. با آغاز تحريکات گل دهي، رشد ميانگره ها آغاز مي شود و گياه به ساقه مي رود. ساقه مقطعي تقريبا مدور داشته و قطر آن در ناحيه قاعده تا 3 سانتي متر مي رسد ولي به تدريج به سمت بالا کاهش مي يابد. رنگ ساقه سبز کم رنگ بوده که با گذشت زمان زرد مي شود. شاخه هاي جانبي ابتدا از زاويه داخلي برگ ها ي فوقاني ساقه به صورت کوتاه رشد مي کنند. تشکيل شاخه هاي جانبي به طرف پايين ادامه مي يابد و هر شاخه جانبي به يک گل آذين ختم مي شود. شاخه هاي فرعي ثانويه به ندرت تشکيل مي شوند و در صورت تشکيل سهم کمي درعملکرد دانه دارند (خواجه پور، 1386).
برگ هاي کلزا از نقش کليدي در فتوسنتز گياه برخوردار هستند و ماده خشکي که توسط آن ها در طول دوره رشد رويشي توليد و تجمع مي يابد، در مرحله پر شدن دانه ها با انتقال به اندام هاي ذخيره اي، رشد خورجين و پر شدن دانه ها را تامين مي کند (ديپن بروک، 2000). برگهاي پاييني بوته که در وضعيت روزت تشکيل مي شوند، به شکل بيضي، به رنگ سبز تيره، با دمبرگ بلند و ترشحات واکسي سفيد رنگ مشاهده مي شوند. در وضعيت غنچه اي، برگ هاي مياني و جوان به حالت برافراشته قرار دارند که به تدريج و با گذشت زمان به حالت مايل و خوابيده در مي آيند. برگ هاي کناري و مسن دمبرگ هاي بزرگي داشته و به حالت تقريبا مايل و خوابيده در اطراف طوقه آرايش يافته اند. برگ هايي که روي ساقه تشکيل مي شوند، کشيده و داراي بريدگي هاي عميق و حاشيه مضرس بوده و به طور متناوب روي ساقه آرايش يافته اند. برگ هاي واقع بر روي ساقه، از پايين به بالا و بتدريج، کوچک تر و باريکتر مي گردند و دمبرگ آن ها کوچک تر مي شود. در هر بوته تا بيش از 40 برگ به وجود مي آيد. گل آذين کلزا به صورت خوشه در انتهاي ساقه اصلي و شاخه هاي جانبي پديدار مي شود و گل ها اغلب زرد رنگ مي باشند، هر گل از چهار کاسبرگ، چهار گلبرگ، شش پرچم و يک مادگي زيرين دو برچه اي تشکيل يافته است. گل دهي از پايين گل آذين آغاز و به طرف بالا ادامه مي يابد. طول دوره گل دهي 3 تا 5 هفته مي باشد. کلزا گياهي خود گشن است اما ميزان دگرگشني در آن از چند تا 50 درصد متفاوت است. ميوه نيامي بلند و باريک و به طول 5 تا 10 سانتي متر مي باشد که از دو برچه تشکيل شده است. نيام در کلزا شکوفا بوده و کلزا نسبت به ريزش حساس مي باشد. هر نيام از 10 تا 40 دانه به قطر 1 تا 5/2 ميلي متر تشکيل يافته است. رنگ دانه ها سياه بوده و وزن هزار دانه آن از 5/3 تا 6 گرم متغير مي باشد (خواجه پور،1386). عسگري و مرادي داليني (1386)، وزن هزار دانه ارقام مختلف کلزا را 625/2 تا 231/3 گرم اعلام مي نمايند. در واقع ارقام پاييزه کلزا دانه هاي درشت تري نسبت به ارقام بهاره دارند.
گياهان جنس براسيکا بر حسب ميزان اسيد اروسيک1 به دو گروه عمده تقسيم مي شوند. دسته اول که با علامت اختصاري (HEAR)2 مشخص مي شوند، داراي مقادير زيادي اسيد اروسيک بوده و مصرف خوراکي ندارند. دسته دوم کمتر از 5 درصد اسيد اروسيک دارند و داراي مصارف مختلف خوراکي مي باشند و با علامت اختصاري (LEAR)3 مشخص مي شوند. علاوه بر ماده مضر فوق، يک ماده مضر ديگر در کنجاله و علوفه کلزا وجود دارد که تحت عنوان گلوکزينولات4 شناخته مي شود. اين ماده باعث بوي گزنده و طعم تند در گياه مي گردد. فيبر نيز از موادي است که باعث افت کيفيت کنجاله در گياه کلزا مي شود. در تداوم اصلاح کلزا هر سه ماده ذکر شده کاهش يافته اند، که ترتيب اصلاح آنها به قرار زير بوده است:
ارقام يک صفر(0) : در اين ارقام ميزان اسيد اروسيک به حد بسيار کمي کاهش يافته است.
ارقام دو صفر(00) : در اين ارقام علاوه بر اسيد اروسيک، ميزان گلوکزينولات نيز بسيار کاهش يافته است.
ارقام سه صفر(000) : اين ارقام هر سه ماده نامطلوب را در کمترين حد خود دارا مي باشند.
ارقام کلزا داراي دو تيپ بهاره و پاييزه مي باشند که ارقام بهاره به دليل دوره رشدي کوتاه تر، از عملکرد کمتري برخوردارند و نيازي به ورناليزاسيون يا بهاره سازي ندارند (شريعتي و قاضي شهني زاده، 1379).
1-3- ارزش غذايي و مواد تشکيل دهنده کلزا
گياه کلزا با داشتن روغن و پروتيين بالا به ترتيب رتبه سوم و دوم را در بين دانه هاي روغني به خود اختصاص داده است (کروبن و دانتوب، 2004). ارقام جديد کلزا که از طريق روش هاي معمولي به نژادي و بيولوژيکي توليد شده اند، منبع جديد يا جايگزيني براي مواد خوراکي، صنعتي و دارويي به شمار مي روند (واعظي و همکاران، 1387). قرار گرفتن کلزا در تناوب زراعي باعث افزايش عملکرد گندم بعد از کلزا (رئيسي، 1382)، کنترل علف هاي هرز و کاهش عوامل بيماري زا مي شود (افشاري آزاد،1380 و لامي، 1995). تيکل (2000)، عملکرد روغن کلزا را در حدود lit/ha1880-940 اعلام مي نمايد.
مواد تشکيل دهنده کلزا در جدول 1-2- نشان داده شده است (شريعتي و قاضي شهني زاده، 1379).
جدول 1-2- تجزيه مواد تشکيل دهنده بذر کلزاترکيباتپروتئينچربيرطوبتهيدرات کربنمواد معدنيگلوکزينولاتمقدار(%)25-1745-403/7-5/525-203/5-2/34-1
آنها در ادامه مي افزايند، کنجاله کلزا داراي 43-38 درصد پروتئين و 13 درصد فيبر بوده و از روغن کلزا علاوه بر استفاده مستقيم، در تهيه کره، شکلات هاي کاکائو، شيريني، بستني و …..نيز استفاده مي شود. همچنين اصلاح ارقام دو صفر که ميزان گلوکزينولات آن ها کم مي باشد، امکان مصرف اين محصول را به عنوان غذاي دام افزايش داده است و بدين ترتيب از کنجاله و کاه اين ارقام مي توان در تغذيه دام استفاده کرد.
1-4- آب و هواي مناسب براي کشت کلزا و سازگاري آن
اين گياه در شرايط آب و هوايي مساعد به صورت يک ساله رشد مي کند (عسگري و مرادي داليني، 1386). طيف سازگاري اقليمي کلزا نسبتا وسيع بوده، و از عرض جغرافيايي نزديک به 40 درجه جنوبي تا بيش از 60 درجه شمالي کشت مي شود. در ايران تا ارتفاع 2500 متر از سطح دريا توليد مي گردد. به طور طبيعي، کلزا يک گياه روز بلند است هر چند ارقام اصلاح شده زيادي ممکن است نسبت به طول روز بي تفاوت باشند. اين گياه از نظر حرارت مطلوب رشد در گروه گياهان سرمادوست قرار دارد. وجود مرحله نموي روزت در اين گياه گوياي آن است که اين گياه به طور طبيعي پاييزه بوده و از آن ژنوتيپ هاي بهاره به وجود آمده اند. بعضي از محققين حداقل دماي رشد را براي کلزا صفر درجه سانتي گراد و بعضي ديگر در حدود 5 درجه سانتي گراد و حداکثر دماي رشد آن را 30 درجه سانتي گراد اعلام مي نمايند. به هر حال رشد گياه در ميانگين دماي شبانه روزي 5 درجه سانتي گراد ناچيز بوده و عملا متوقف مي شود. با اين وجود کلزا مي تواند دماي 40 درجه سانتي گراد را تحمل کند مشروط بر اين که تحت تنش رطوبتي نباشد. بهترين رشد کلزا در ميانگين دماي شبانه روزي حدود 20 درجه سانتي گراد بدست مي آيد. برخورد رشد گياه با دماهاي بالا سبب تسريع نمو، کاهش طول دوره رشد رويشي وزايشي، نقصان اجزاي عملکرد و افت فتوسنتز شده و در نهايت به کاهش عملکردهاي دانه و روغن منجر مي گردد. ارقام بهاره مقاوم شده به سرما مي توانند درمرحله روزت و 8-6 برگي دماي 8- درجه سانتي گراد را براي چند روز تحمل نمايند. وقوع دماي 3- درجه سانتي گراد در دوران رسيدگي محصول موجب مرگ گياه مي شود. وقوع دماهاي پايين در دوران رشد دانه سبب کاهش وزن دانه ودر صد روغن آن مي گردد. کلزا به آب ايستادگي پاي بوته حساس بوده و در خاک هاي سبک تا نيمه سنگين رشد مي کند، ولي خاک هاي داراي بافت متوسط، عميق با ساختمان خوب و زهکش مناسب براي آن مطلوب است. همچنين اين گياه به سله بندي خاک حساس بوده و PH برابر 8-5/5 را بخوبي تحمل مي کند، اما رشد بهتري در PH6 تا 7 دارد (خواجه پور، 1386).
نور در جوانه زني ارقام اصلاح شده کلزا تاثيري ندارد ولي رشد رويشي کلزا تحت تاثير نور قرار مي گيرد (شريعتي و قاضي شهني زاده، 1379).


دیدگاهتان را بنویسید