عنوان صفحه
فهرست مطالب………………………………………………………………………………………………………………………………………هشت
فهرست جداوليازده
چکيده1
فصل اول: مقدمه2
1-1- کليات و اهميت موضوع2
فصل دوم: بررسي منابع4
2-1- تاريخچه4
2-2- کلياتي درباره کلزا5
2-3-سيتوژنتيک کلزا6
2-4- تکامل اصلاح کلزا6
2- 5- ارقام کلزا از نظر تيپ رشد8
2- 6- اهميت و جايگاه کلزا در ايران8
2- 7- سطح زير کشت، توليد و عملکرد کلزا در جهان و ايران9
2-8- ترکيب شيميايي دانه کلزا10
2-9- خصوصيات گياهشناسي12
2- 9- 1-ريشه12
2- 9- 2- ساقه13
2- 9- 3- برگ13
2-9-4-گل13
2-9-5- ميوه14
2-9-6-دانه کلزا14
2-10- مراحل فنولوژي14
2-11- نيازهاي اکولوژيک14
2-12- آفات و بيماريها14
2- 13-روشهاي اصلاحي در کلزا17
2-14-جهش18
2-14-1- جهشزاهاي شيميايي18
2-14-2-جهشزاهاي فيزيکي19
2-14-3- نسلهاي جهش20
2-14-4-موارد استفاده از بهنژادي جهشي20
2-15- اهداف اصلاحي کلزا21
2-15-1- کيفيت دانه22
2-15 -2-اصلاح براي بهبود کيفيت روغن22
2-15-3-اصلاح براي کيفيت کنجاله بذر22
2-15-4- بهبود عملکرد23
2-15-5-اصلاح براي مقاومت به بيماريها و آفات23
2-15-6- اصلاح صفات زراعي23
2-16- تجزيه تحليل‌هاي چند متغيره24
2-16-1- همبستگي بين صفات25
2-16- 2- رگرسيون گام به گام25
2-16-3- تجزيه و تحليل ضرايب مسير26
2-16-4- تجزيه به عامل‌ها26
2-16-5- وراثت‌پذيري27
2-16-6- ضريب تغييرات28
فصل سوم: مواد و روشها30
3-1- مکان آزمايش30
3-2- عمليات زراعي30
3-3- مواد ژنتيکي و طرح آماري مورد استفاده31
3-4- خصوصيات مورد برررسي و نحوه اندازه‌گيري آنها31
3-5- تجزيه آماري اطلاعات31
فصل چهارم: نتايج و بحث34
4-1- تجزيه واريانس و مقايسه ميانگين ها34
4-1-1 روز تا گلدهي34
4-1-2- روز تا رسيدگي36
4-1-3- ارتفاع بوته37
4-1-4- وزن هزار دانه38
4-1-5- تعداد غلاف در بوته39
4-1-6- تعداد دانه در غلاف40
4-1-7- عملکرد دانه در بوته40
4-2- همبستگي بين صفات44
4-3- رگرسيون مرحله اي46
4-4- تجزيه ضرايب مسير48
4-5- تجزيه به عامل‌ها49
فصل پنجم: نتيجهگيري و پيشنهادات52
5-1- پيشنهادات53
منابع54
چکيده انگليسي…………………………………………………………………………………………………………………………………………66
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1- مقايسه ترکيبات روغن در برخي گياهان زراعي دانه روغني……………………………………………………………..7
جدول 2-2- برخي خصوصيات ارقام بهاره کلزا………………………………………………………………………………………………8
جدول 2-3 – ترکيب اسيدهاي چرب روغن کلزا…………………………………………………………………………………………….11
جدول 2-4- مراحل رشد و نموکلزا……………………………………………………………………………………………………………..16
جدول 3-1- اميد رياضي تجزيه واريانس طرح لاتيس ساده………………………………………………………………………………32
جدول 3-2- اميد رياضي مربوط به منابع تغييرات بر اساس طرح بلوک کامل تصادفي……………………………………………33
جدول 4-1- آمار توصيفي صفات مختلف زراعي براي لاين‌هاي کلزا در شرايط مزرعه………………………………………..35
جدول 4-2- نتايج تجزيه واريانس عملکرد، اجزاي عملکرد و ساير صفات زراعي لاين هاي کلزا بر اساس طرح لاتيس ساده……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….36
جدول 4-3- نتايج تجزيه واريانس عملکرد، اجزاي عملکرد و ساير صفات زراعي لاين هاي کلزا بر اساس طرح بلوک کامل تصادفي…………………………………………………………………………………………………………………………………………..37
جدول 4-4- ميانگين عملکرد دانه و صفات زراعي لاين هاي مورد ارزيابي………………………………………………………….42
جدول 4-5- ضرايب همبستگي ساده بين صفات مختلف لاين?هاي حاصل از موتاسيون با اشعه گاما در شرايط مزرعه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………45
جدول 4-6- نتايج رگرسيون مرحله اي براي عملکرد دانه در بوته به عنوان متغير تابع در برابر ساير صفات………………….47
جدول 4-7- نتايج تجزيه مسير عملکرد دانه در لاين?هاي کلزا حاصل از موتاسيون با اشعه گاما…………………………………49
جدول 4-8- نتايج تجزيه به عامل ها شامل بار عامل دوران يافته، نسبت واريانس توجيه شده و نسبت واريانس تجمعي توجيه شده در 100 لاين (94 لاين و 6 شاهد) کلزا در شرايط مزرعه…………………………………………………………………..50
چکيده

کلزا (Brassica napus L.) به عنوان يکي از مهمترين گياهان دانه روغني از لحاظ عملکرد دانه، ميزان و کيفيت بالاي روغن وکنجاله و سازگاري با شرايط آب و هوايي اکثر نقاط کشورمان از اهميت شاياني برخوردار است. به منظور ارزيابي صفات زراعي در لاين‌هايM3 حاصل از القاي موتاسيون و شناسايي لاين‌هاي موتانت مطلوب در کلزا، آزمايشي در سال زراعي 91-90 در مزرعه تحقيقاتي دانشکده کشاورزي دانشگاه صنعتي اصفهان، واقع در لورک نجف آباد به صورت طرح لاتيس ساده 10×10 با دو تکرار اجرا شد. در اين آزمايش 94 لاين جهش يافته با دزهاي 800، 1000 و1200 گري اشعه گاما بر روي ارقام ساريگل و RGS003 به همراه 6 ژنوتيپ شاهد مورد ارزيابي قرار گرفت. صفات زراعي شامل روز تا گلدهي، روز تا رسيدگي، ارتفاع بوته، تعداد غلاف در بوته، تعداد دانه در غلاف، وزن هزار دانه و عملکرد دانه در بوته اندازه‌گيري شد. نتايج تجزيه واريانس نشان داد که لاين‌ها اختلاف بسيار معنيداري(p<0/01) براي همه صفات مورد مطالعه داشتند. اين اختلاف معنيدار بيانگر وجود تنوع ژنتيکي زياد بين لاينهاي جهش يافته بوده که به نوبهي خود نشان دهندهي امکان کارائي بالاي انتخاب براي افزايش عملکرد و بهبود بقيه صفات ميباشد. نتايج برآورد نشان داد که بيشترين وراثت‌پذيري متعلق به روز تا گلدهي (1/90%) و کمترين آن به وزن هزار دانه (8/10%) اختصاص داشت. تفاوت کمي بين ضرايب تغييرات فنوتيپي و ژنتيکي براي اکثر صفات مشاهده شد. نتايج همبستگي ساده بين صفات نشان داد که بين عملکرد دانه در بوته و صفات روز تا گلدهي، تعداد غلاف در بوته، تعداد دانه در غلاف و وزن هزار دانه همبستگي مثبت و معنيداري وجود دارد. نتايج تجزيه رگرسيون گام به گام براي عملکرد دانه به عنوان متغير تابع در برابر ساير صفات نشان داد که روز تا گلدهي، تعداد غلاف در بوته، تعداد دانه در غلاف و وزن هزار دانه 24 درصد از تنوع عملکرد دانه را توجيه نمودند. طبق نتايج تجزيه مسير تعداد روز تا گلدهي بيشترين اثر مستقيم را بر عملکرد دانه داشت، در حالي که اثر غيرمستقيم آن از طريق وزن هزار دانه و تعداد دانه در غلاف ناچيز و مثبت بود. نتايج تجزيه به عامل‌ها، 4 عامل را مشخص نمود که 72 درصد از تنوع کل را توجيه کرد. اين عامل‌ها به ترتيب عامل عملکرد بيولوژيک، عامل سرعت رشد، فنولوژي ومخزن ناميده شد. به طور کلي نتايج اين بررسي نشان داد که تنوع ژنتيکي وسيعي در ميان لاين‌هاي مورد ارزيابي وجود دارد که ميتوان از آن براي دستيابي به لاين‌هاي مطلوب بهره جست.
کلمات کليدي: کلزا، القاي موتاسيون، صفات زراعي، تنوع ژنتيکي، لاين جهشيافته

فصل اول مقدمه

1-1- کليات و اهميت موضوع
گياهان دانه روغني پس از غلات، دومين ذخاير غذايي جهان را تشکيل ميدهند. اين محصولات علاوه بر دارا بودن ذخاير غني اسيدچرب، حاوي پروتئين نيز ميباشند [26]. دانههاي روغني به دليل توليد روغنهاي با کيفيت بالا و درصد زيادي از اسيدهاي چرب و مرغوب از اهميت شاياني در تغذيه انسان برخوردارند [28، 77]. در حال حاضر، مصرف سرانه روغن خوراکي کشور بيش از 16 کيلوگرم برآورد شده است. لذا با توجه به جمعيت کشور، نياز به حدود يک ميليون و دويست هزار تن روغن در سال ميباشد که بيش از 90 درصد آن از طريق واردات تامين ميشود [15]. به اين لحاظ لزوم برنامهريزي بلند مدت و منسجم با هدف نيل به خودکفائي در توليد روغن خوراکي غير قابل انکار خواهد بود.
کلزا(Brassica napus L.) به عنوان يکي از مهمترين گياهان روغني براي کشت در شرايط آب و هوايي کشور مورد توجه قرار گرفته است. توليد جهاني روغن کلزا در مقايسه با ديگر روغنهاي گياهي در مقام سوم بعد از روغن سويا و نخل روغني قرار دارد [85]. همچنين پس از استحصال روغن، کنجاله باقي مانده سرشار از پروتئين بوده و براي تغذيه دام مناسب است [28]. با توجه به اينکه در حال حاضر ميزان روغن توليدي در کشور ناچيز بوده و عمدتاً با کشت گياهان سويا، آفتابگردان، پنبهدانه، بادامزميني، زيتون و کنجد تامين ميشود و همچنين با عنايت به اينکه همهساله مقدار قابل توجهي از زمينهاي آبي و ديم کشور به منظور تقويت بنيه خاک، بدون کشت باقي ميماند، لذا کلزا به ويژه نوع پاييزه آن با داشتن بيش از 40-45 درصد روغن در دانه و در حدود 25-35 درصد پروتئين در کنجاله، از لحاظ زراعي ميتواند در تناوب با غلات که زراعت عمده کشور ميباشد قرار گيرد و سهم قابل توجهي را در رفع کمبود روغن گياهي مورد نياز کشور ايفا کند [14، 17].
کلزا به سرما، کمآبي و شوري نسبتا متحمل است و به دليل هزينه کمتر توليد و سهولت عمليات زراعي و عملکرد بيشتر روغن در واحد سطح نسبت به ساير دانههاي روغني مورد توجه ميباشد [124، 150].
اصلاح عملکرد روغن کلزا هدف اصلي در اصلاح اين گياه محسوب ميشود. براي اين منظور، مرحله اول يک برنامه اصلاحي، بررسي تنوع ژنتيکي و ارزيابي صفات فيزيولوژيکي و مورفولوژيکي و زراعي به عنوان شاخص انتخاب در برنامههاي بهبود عملکرد ميباشد. روغن کلزا به طور عمده توسط عوامل ژنتيکي تعيين ميشود ولي به مقدار قابل توجهي نيز تحت تاثير شرايط محيطي قرار ميگيرد [91].
القاء جهش، روشي مؤثر براي بهبود و توسعه تنوع ژنتيکي مورد نياز اصلاحگران به ويژه براي صفاتي که تنوع ژنتيکي محدودي دارند، ميباشد [52]. به طور کلي هدف از القاء جهش مصنوعي افزايش تنوع ژنتيکي، تغيير يک يا چند ژن و شکستن پيوستگي بين ژنهاي مطلوب و نامطلوب ميباشد. تاکنون، تعداد زيادي ارقام اصلاح شده به کمک برنامههاي اصلاحي جهشزايي در گياهان زراعي روغني در سطح جهان آزاد شده است [64]. در همين ارتباط اصلاح به کمک جهشزايي در کلزا براي مقاومت به علفکش [93]، مقاومت به بيماريها [123،54]، به محتواي گلوکوزينولات کمتر [63،108]، بهبود کيفيت و محتواي روغن [150] بکار رفته است.
در تاييد سودمندي تنوع ژنتيکي القاء شده با جهشزايي در اصلاح گياهان مي توان به آمار بانک اطلاعات ارقام موتانت (Mutant Varieties Database) استناد نمود که تا سال 2011، تعداد 3088 رقم موتانت متعلق به 1700 گياه زراعي به ثبت رسيده است [88]. شايد جهش بيشترين نقش را در اصلاح کلزا و آفتابگردان ايفا کرده باشند که در آنها جهشهاي خودبخودي و القايي در ترکيب با روشهاي اصلاح متداول براي تغيير ترکيب روغن و افزايش عملکرد به کار رفته است [53].
با توجه به اهميت تنوع ژنتيکي در برنامه اصلاح نباتات، وجود معضلات ريزش دانه و حساسيت به آفات نظير شته و کمبود تنوع گياه کلزا براي صفات مزبور، مطالعه حاضر به توليد و ارزيابي لاينهاي جهش يافته با هدف شناسايي موتانتهاي مفيد از لحاظ صفات زراعي اهتمام ورزيده است.
فصل دوم بررسي منابع

2-1- تاريخچه
کلزاي روغني مهمترين گونه زراعي جنس براسيکا ميباشد وبه احتمال قوي رويش نوع وحشي آن به اروپا و آفريقاي شمالي محدود ميشود [17]. مورد توجه قرار گرفتن کلزا تنها در سالهاي اخير نبوده بلکه 2000 سال قبل از ميلاد مسيح در نوشتههاي دوران قديم از آن ياد شده است. در نوشتههاي باستاني که به زبان سانسکريت بوده، دانه روغني کلزا سارسون ناميده شده است [32]. در آثار به جا مانده از دوران نوسنگي در مصر، در نوشتههاي هندوها که از سالهاي 1500 تا 2000 قبل از ميلاد به دست آمده و بويژه در کتيبههاي يوناني، رومي و چيني باقي مانده از سالهاي 2000 تا 500 قبل از ميلاد به گياهان روغني جنس براسيکا و ارزش دارويي آنها اشاره شده است. کشت تجاري کلزا از سال 1942در قسمت شمالي آمريکا يعني کشور کانادا آغاز گرديده وامکان استفاده از روغن کلزا براي مصرف خوراکي در سال 1948مورد توجه قرار گرفت و منجر به استخراج روغن خوراکي از کلزا در سالهاي 1956 تا 1957 گرديد [30].کلزا نخستين بار در کانادا در سال 1943 به منظور روغنکاري ماشين بخار کشت شد [36]. در سال 1957، در کشور کانادا اولين کلزاي روغني با مقدار کم اسيد اروسيک در روغن اصلاح شد. با توليد روز افزون کلزا طي سال 1956 هزاران هکتار از اراضي کانادا به کشت اين گياه اختصاص يافت [21]. اپليکويست (1972) اظهار داشته است که Brassica. napus اولين بار در هلند و در قرن 17 به عنوان يک گياه روغني کشف شده است و سپس کشت آن به ساير بخشهاي اروپا گسترده شده است. با کشف ويژگيهاي غذايي مفيد روغن کلزا وضعيت آن در سالهاي اخير بهبود يافته است [36]. در سال 1974، رقم تاور به عنوان اولين رقم دو صفر کلزا که هم ميزان اسيد اروسيک روغن و هم ميزان گلوکوزينولات کنجاله آن پايين بود، معرفي شد.
در سال 1981، توليد رقمهاي کلزا با ميزان گلوکوزينولات بالا در کنجاله تقريبا متوقف گرديد. هماکنون کشورهاي چين، کانادا، هند، فرانسه، آلمان، استرليا، انگليس و لهستان مهمترين توليد کنندگان کلزا در جهان به شمار ميروند [88، 157]. در ايران در سه دهه گذشته، آزمايشهاي بهزراعي و بهنژادي متعدد و متنوعي در بخش تحقيقات دانههاي روغني موسسسه تحقيقات اصلاح و تهيه نهال و بذر بر روي گياه کلزا صورت گرفته و منجر به معرفي چهار رقم کلزاي اصلاح شده با نامهاي زرگل، طلاييه، استقلال و ساريگل شده است [30]. متعاقباً ارقام اصلاح شده دوصفر از جمله کالورت، اوکاپي به صورت زمستانه و ساريگل، آپشن و هايولا 401 به صورت بهاره آزاد شده و مورد کشت قرار گرفته است [2].
2-2- کلياتي درباره کلزا
کلزا با نام علمي Brassica napus L. گياهي از تيره چليپائيان يا شب بو Brassicaceae (Cruciferea) با کمتر از 2% اسيد اروسيک در روغن و کمتر از 30 ميکرومول گلوکوزينولات در هر گرم وزن خشک کنجاله، نوع خاصي از کلزاي روغني ميباشد که به کانولا معروف است. اين دو خصوصيت دانه، روغن کلزا را براي تغذيه انسان وکنجاله را به عنوان منبعي با پروتئين بالا براي تغذيه دام مناسب کرده است [21]. B. napus کلزاي معمولي است که عموما در اروپا و کانادا کشت ميشود و در کانادا به کلزاي آرژانتيني معروف است [36]. کلزا داراي ارقام بهاره و پائيزه با عدد کروموزومي برابر با 38 بوده و مهمترين گونه زراعي جنس براسيکا محسوب ميشود. ارقام بهاره وزمستانه اين گونه به عنوان منبع روغن گياهي کشت ميگردند، ولي ارقام زمستانه آن در شرايط آب و هوايي معتدل، خنک و رطوبتي حداکثر عملکرد دانه را توليد مي کند [160].
گياهان جنس براسيکا بر حسب ميزان اسيد اروسيک ( اسيد چربي که براي انسان و دام مضر است) به دو گروه عمده تقسيم ميشوند. دسته اول که با علامت اختصاري HEAR مشخص ميگردند، روغن آنها داراي بيش از 5 درصد اسيد اروسيک بوده و در صنعت لاستيک و پلاستيکسازي، صنايع شيميايي، صنايع رنگ، صابون سازي و همچنين به عنوان روان کننده در دستگاههاي صنعتي و موتور جت (به دليل تحمل حرارت بالا) کاربرد دارند و مصرف خوراکي ندارند. دسته دوم که با علامت اختصاري LEAR نامگذاري مي شوند، روغن آنها با کمتر از 5 درصد اسيد اروسيک، مصرف خوراکي دارند [30]. اصطلاح کانولا دانههايي از اين گياه اطلاق ميشود که حاوي کمتر از 2% اسيد اروسيک در روغن خود و حاوي کمتر از 30 ميکرومول بر گرم گلوکوزينولاتهاي آليفاتيک در کنجاله خود باشند [36]. روغن کانولا يکي از مناسبترين روغنهاي خوراکي براي تامين سلامتي انسان ميباشد. پائين بودن ميزان
کلسترول اين نوع روغن به دليل پائين بودن درصد اسيدهاي چرب اشباع شده در ترکيب آن مزيت فوق العادهاي براي اين روغن نسبت به ساير روغنهاي نباتي محسوب ميشود.
تحقيقات نشان ميدهد روغن کلزا، کلسترول خون را در افراد معمولي و افرادي که کلسترول خون آن ها بالاست، کاهش ميدهد [3، 125].
2-3-سيتوژنتيک کلزا
روابط گياهشناختي بين گونههاي کلزاي روغني در دهه ي 1930 مشخص گرديد [5]. مطالعات زيربنايي سيتولوژيکي موريناگا حاکي از وجود سه گونه ديپلوييد، شامل کلم (B. olerace n=9, C) ?شلغم روغني ( (B. compestris n=18, Aو خردل سياه (B. nigra n=8 , B) ?و?همچنين سه گونه آمفيديپلوييد از جمله کلزاي معمولي (B. napus n=19, AC)، خردل هندي (B. juncea n=18, AB) و خردل حبشي (B. corinata n=17, BC) ميباشد که از تلاقي گونههاي ديپلوييد فوق الذکر حاصل گشتهاند [127].
درک روابط گونههاي جنس براسيکا، متخصصين اصلاحنباتات را قادر خواهد ساخت که با استفاده از گونههاي ديپلوئيد، آمفيديپلوئيد هاي مصنوعي توليد نمايند و همچنين ژنهاي کنترل کننده خصوصيات مورد نظر را از طريق تلاقي بينگونهاي انتقال دهند [5]. يو [159] با توليد آمفيديپلوييدهاي نامبرده به صورت مصنوعي روابط بين ديپلوييدها و آمفيپلوييدهاي مذکور را اثبات نمود که اين روابط به صورت شماتيک در مثلث U که در شکل 2-1 آمده نشان داده شده است.

شکل 2-1 روابط ژنومي گونههاي مختلف جنس Brassica بر اساس مثلث U
شکل 2- 1- : تکامل اصلاح کلزا
2-4- تکامل اصلاح کلزا
تکامل اصلاح کلزا از کلزاي سنتي تا ارقام اصلاح شده به صورت زير ميباشد [33].
الف- کلزاي سنتي: حاوي 22 تا 60 % اسيد اروسيک در روغن و 100 تا 205 ميکرومول گلوگوزينولات در هر گرم کنجاله است.
ب- ارقام يکصفر: حاوي کمتر از 5% اسيد اروسيک در روغن و 100 تا 205 ميکرومول گلوکوزينولات در هر گرم کنجاله است.
ج- ارقام دو صفر: نوع تکامل يافته ارقام يک صفر حاوي کمتراز 2% اسيد اروسيک و 18 تا 30 ميکرومول گلوکوزينولات در هر گرم کنجاله است.
د- ارقام سهصفر: نوع اصلاح شده ارقام شلغم روغني بوده و اصطلاحاً Candle ناميده ميشود که داراي حداقل ميزان اسيد اروسيک، گلوگوزينولات و فيبر در کنجاله ميباشند.
در سال 1979 نام عمومي کانولا (canola) در کانادا براي کليهي رقمهاي دوصفر منظور گرديد. روغن کلزا در مقايسه با روغنهاي حاصل از دانههاي آفتابگردان، ذرت وسويا به دليل حضور اسيدهاي چرب اشباع نشده و فاقد کلسترول از کيفيت تغذيهاي بالايي برخوردار است. مهمترين اسيدهاي چرب بذر کلزا شامل لينولئيک، اولئيک، استئاريک و پالمتيکاسيد ميباشد [120]. يکي از مهمترين خصوصيات روغن کلزا، وجود اسيد اروسيک ميباشد. اين اسيد چرب عمدتاً در گياهان جنس براسيکا وجود دارد و مقادير کم اسيد اورسيک در روغن مطلوب است. از طرف ديگر مقادير بالاي اين اسيد چرب در روغنهاي صنعتي مورد توجه است [50، 86]. کنجاله کلزا با دارا بودن 5/46 درصد پروتئين 5/3 درصد چربي و 5/2 درصد فسفر قابل جذب نسبت به کنجاله سويا برتري نشان ميدهد [4، 112]. مقايسه اسيدهاي چرب اشباع و غير اشباع در انواع روغنهاي خوراکي در جدول (2-1) درج گرديده است [3].
جدول 2- 1: مقايسه ترکيبات روغن در برخي گياهان زراعي دانه روغنياسيد پالمتيکاسيداستئاريکاسيداروسيکاسيدلينولنيکاسيد لينولئيکاسيد اولئيکاسيدچرب اشباعگياهان–2%10%20-30%55-66%5-6%کلزا—بسيار کم68-72%16-20%10-12%آفتابگردان—بسيارکم70-80%12-25%5-10%گلرنگ—7-8%50-54%24-28%14-15%لوبيا روغني8-11%6/3%–37-59%32-54%7-11%کنجد—-20-40%40-65%14-20%بادام زميني—45-60%20%20%10%بزرک11%4%-7/8%3/53%4/23%15%سويا
2- 5- ارقام کلزا از نظر تيپ رشد
ارقام کلزا از نظر تيپ رشد به سه گروه عمده تقسيمبندي ميشوند [5]:
1- ارقام کلزا با تيپ بهاره (Spring)
اين ارقام براي به گل رفتن به دماي حدود 3 درجه سانتيگراد بمدت يک هفته نياز دارند. محتواي روغن و کيفيت برخي ارقام بهاره در جدول (2-2) نشان داده شده است [12].
2- ارقام کلزا با تيپ رشد بينابين (Intermediate)
اين ارقام جهت بهارهسازي يا شروع رشد زايشي به دماي حدود 3 درجه سانتيگراد وکمتر، به مدت حدود يک ماه نياز دارند.
3- ارقام کلزا با تيپ رشد زمستانه (Winter)
اين گروه تحمل به سرماي بسيار خوبي داشته و جهت شروع رشد زايشي به دماي حدود 3 درجه سانتيگراد وکمتر به مدت حدود يک ماه و نيم نياز دارند.
جدول 2-2: برخي خصوصيات ارقام بهاره کلزاارقام/ خصوصياتهايولا401هايولا308??هايولا420آرجي 003ساري گلمبدأكاناداكاناداكاناداآلمانايراننوع رقمهيبريدهيبريدهيبريدآزاد گرده ‌افشانآزاد گرده ‌افشانميزان روغن (%)47-4446-4347-4445-4245-42كيفيت روغندو صفردو صفردو صفردو صفردو صفر2- 6- اهميت و جايگاه کلزا در ايران
با انجام تحقيقات و بررسي نتايج حاصل از آن، مشخص شده که توسعه کشت کلزا در کشور امکانپذير است. ميانگين عملکرد کلزا در هر کشور تا اندازه زيادي به شرايط آب و هوايي، روشهاي توليد و ارقام مورد کشت بستگي دارد [1]. کلزا از جمله محصولاتي است که ميتواند به دليل سازگاري ويژه با شرايط آب وهوايي مختلف، در مناطق شمالي به عنوان کشت دوم بعد از برنج کشت گردد. ويژگيهاي گياه کلزا باعث شده تا اين گياه به عنوان نقطه اميدي جهت تامين روغن خوراکي مورد نياز کشور به شمار آيد. در اين خصوص ميتوان به موارد زير اشاره کرد [30].
– کلزا ميتواند در تناوب با زراعت گندم و جو قرار گرفته و از تراکم بيماريها، آفات و علفهاي هرز بکاهد و باعث افزايش عملکرد دانه اين محصولات شود.
– دارا بودن تيپهاي بهاره، زمستانه و حد واسط، امکان کشت اين گياه را در شرايط متفاوت اقليمي فراهم ميسازد.
– در کشت پائيزه نياز به آبياري کمتري بوده و امکان استفاده از نزولات آسماني پائيزه و زمستانه وجود دارد.
– کلزا داراي پتانسيل عملکرد بالا بوده و در بين دانههاي روغني از درصد روغن دانه بالايي ( 40تا 45 درصد) برخوردار است.
– در اراضي شاليزار بعد از برداشت برنج ميتوان از ارقام بسيار زودرس کلزا جهت کشت استفاده نمود.

– فصل رشد کلزا با ساير دانههاي روغني متفاوت بوده و از زماني که ظرفيت کارخانه هاي روغنکشي خالي، است اين گياه برداشت ميشود.
– کلزا با تقدم برداشت در مقايسه با گندم، زمينه لازم براي کشت دوم محصولات تابستانه را فراهم ميسازد.
– با اعمال مديريت صحيح و استفاده از روشهاي ساده، امکان کاشت، داشت و برداشت آن در شرايط مختلف و با امکانات محلي وجود دارد.
– به علت پائيزه بودن، بر خلاف ساير دانههاي روغني بهاره، در رقابت با محصولات پردرآمد بهاره قرار نميگيرد.
– در مناطقي که در بهار به علت محدوديت آب و همزماني آبياري محصولات بهاره با آخرين آب، مشکلاتي در آبياري دارند، ميتوان با کشت کلزا بويژه ارقام زودرس، اين مشکل را حل نمود.
2- 7- سطح زير کشت، توليد و عملکرد کلزا در جهان و ايران
در سالهاي اخير بيشترين افزايش سطح زير کشت مربوط به کشورهاي کانادا، چين و هندوستان ميباشد. سطح زير کشت اين محصول در ايران از ميزان 5000 هکتار در سال زراعي 78-1377 به 108 هزار هکتار در سال 91-1390 رسيده است [22]. در ميان دانههاي روغني متداول در جهان، کلزا بيشترين درصد افزايش سطح زير کشت و بيشترين درصد توليد را در طي 20 سال اخير داشته است [139]. بر اساس اطلاعات منتشر شده از سوي سازمان خوار و بار جهاني، ميزان توليد روغن كلزا از 7/15 ميليون تن در سال زراعي 2005 به 78/17 ميليون تن در سال 2007 رسيده است [88]. بزرگترين توليدكنندگان روغن كلزا در دنيا اتحاديه اروپا، چين، هند، كانادا و ژاپن هستند [141]. اروپا داراي بيشترين متوسط عملکرد دانه است به طوري که آلمان 66 درصد از سهم بازار صادرات کلزا در سال 2004 را داشته است. صادرات روغن، فرانسه از تقريبا صفر در سال 1999 به 13 درصد در سال 2004 رسيده و به چهارمين صادر کننده روغن کلزا تبديل شده است [131]. بعد از اروپا به ترتيب آمريکاي جنوبي، آمريکاي شمالي و مرکزي، اقيانوسيه، آسيا و آفريقا قرار دارند. متوسط عملکرد کلزا در جهان حدود 1472 کيلوگرم در هکتار است و اين متوسط عملکرد در ايران 987 کيلوگرم در هکتار بوده که 67 درصد متوسط توليد جهاني بوده است [133].
2-8- ترکيب شيميايي دانه کلزا

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

دانه کلزا داراي 40 تا 48 درصد روغن در دانه و 30 تا 45 درصد پروتئين در کنجاله ميباشد وميزان رطوبت دانه آن در حدود 5 درصد است [2]. مهمترين اسيدهاي روغن دانه کلزا شامل لينولئيک، اولئيک، استئاريک و پالمتيک اسيد ميباشد [26]. تحقيقات نشان داده است که بين اسيدهاي چرب پالمتيک و اولئيک رابطهي منفي وجود دارد [34]، به اين ترتيب که با گزينش براي افزايش اسيد اولئيک، اسيد پالمتيک کاهش مييابد. همچنين رابطه معکوس بين ميزان اسيدهاي چرب اولئيک و لينولئيک در کلزا و آفتابگردان گزارش شده است [50]. روغن اين گياه به دليل پايين بودن محتواي چربي اشباع شده و بالا بودن چربي اشباع نشده يک روغن با کيفيت است [36]. يکي از مهمترين خصوصيات روغن کلزا، وجود اسيد اروسيک ميباشد. اين اسيد چرب عمدتاً در گياهان جنس براسيکا وجود دارد و مقادير کم اسيد اورسيک در روغن مطلوب است. از طرف ديگر مقادير بالاي اين اسيد چرب در روغنهاي صنعتي مورد توجه است [42، 86]. مقادير بالاي اسيد اروسيک عوارض متعددي از قبيل درد ماهيچهها، اختلالات عصبي، افزايش فشار خون، اختلالات تنفسي و تصلب شرائين را بدنبال خواهد داشت [26]. بدين لحاظ بهنژادگران گياهي بدنبال کاهش اين اسيد چرب مضر در روغن گونههاي مختلف جنس براسيکا بوده اند. در اين راستا ارقام با ميزان اسيد اروسيک کم يا بدون اسيد اروسيک ابتدا در کلزا، سپس در شلغم روغني و اخيراً در خردل هندي معرفي شده است [50]. روغن ارقام با اسيد اروسيک بالا به علت پايداري اين اسيد در دماهاي بالا به عنوان روغن روان کننده در صنعت از جمله صنايع هواپيماسازي مورد استفاده قرار ميگيرد. بدين منوال ارقام با اسيد اروسيک بالا جهت مصرف صنعتي آن نيز مورد توجه متخصصين اصلاح نباتات بوده است [86].
علاوه بر عوامل ژنتيکي، دماي محيط رشد گياه نيز يکي از مهمترين عامل محيطي اثر گذار بر روي روغن دانه است، بطوريکه با افزايش آن درصد روغن کاهش پيدا ميکند. تأمين آب کافي براي گياه کلزا موجب افزايش محتواي روغن دانه شده است [30]. در صورتي که آبياري غرقابي و تنش خشکي کاهش آنرا موجب شده است و استفاده از مقادير زياد کود نيتروژن نيز باعث کاهش محتواي روغن ميشود [25]. همچنين در شرايطي که سرما و يخبندان باعث پيشرس شدن دانه شود، ممکن است محتواي روغن کاهش يابد [28].
خصوصيات و مصارف روغن کلزا در به ترکيب اسيدهاي چرب آن بستگي دارد. موقعيت غلاف اثر قابل توجهي بر ترکيب اسيدهاي چرب دارد، بطوريکه دانه‌هاي موجود در غلافهايي که زودتر تشکيل شده‌اند در مقايسه با دانه‌هاي موجود در غلاف‌هايي که ديرتر تشکيل شده‌اند از مقدار اسيد لينولنيک کمتر و اسيد اروسيک بيشتري برخوردار هستند [30]. ميزان اسيدهاي چرب اشباع نشده به شدت تحت تأثير عوامل محيطي در دوره تجمع روغن و رسيدگي دانه قرار ميگيرد [24، 28]. ترکيب اسيدهاي چرب روغن کلزا در جدول (2-3) نشان داده شده است [36].
جدول 2- 3: ترکيب اسيدهاي چرب روغن کلزا
نوع اسيد چربدرصد اسيد چربکلزاي سنتيکلزاي يک صفرکلزاي دو صفر16:0پالمتيک6/1%4/3%4%16:1 پالميتولئيک04/%5/%18:0 استئاريک9/%3/1%4/1%20:0 دکوزانوئيک8/%3/%3/%24:0 ليگنوسريک4/%1/%1/%18:1 اولئيک1/12%8/58%9/56%18:2 لينولئيک2/10%7/21%8/23%18:3 لينولنيک3/7%2/11%2/11%20:1 اکوزنوئيک7/5%5/1%5/1%22:1 اروسيک4/59%1/1%024:1 نروئيک6/15%2/%3/% کنجاله کلزا که در حدود 55 تا 60 درصد از دانه کلزا را تشکيل مي دهد، داراي مقادير بالاي پروتئين با کيفيت مطلوب ميباشد. بخش اعظم پروتئين دانهها در لپهها قرار دارد، بهطوريکه 76 درصد پروتئين دانه در لپهها، 17 درصد در بقيه قسمتهاي جنين و فقط 7 درصد در پوسته دانه قرار دارد [112]. ميزان پروتئين دانه عملا با محتوي روغن همبستگي منفي داشته و عوامل محيطي و ژنتيکي نيز بر پروتئين دانه همانند روغن تاثيرگزار هستند. ميزان پروتئين همچنين با ميزان فيبر دانه که خود از درصد پوست تبعيت ميکند، همبستگي دارد [4،1]. کنجاله کلزا حاوي 13 درصد فيبر ميباشد [30]. وجود مقدار نسبتا زياد فيبر در کنجاله يک عامل محدود کننده در استفاده از آن به عنوان خوراک دام محسوب ميشود، زيرا توان توليد دام را کاهش ميدهد [123]. پوسته کلزا تقريبا 5/16تا 5/18 درصد وزن خشک دانه را تشکيل ميدهد [3]. تحقيقات نشان داده است که رنگ پوست دانه کلزا با ترکيب شيميايي دانه در ارتباط ميباشد و ارقامي که دانهشان زرد است، روغن و پروتئين بيشتر، فيبر کمتر و پوسته بذر نازکتري دارند [4، 50]. برخي از انواع کلزا که در گروه کانولا قرار دارند داراي کمتر از ?? ميکرومول گلوکوزينولات در هر گرم کنجاله ميباشند. گلوکوزينولات‌ها گروهي از متابوليتهاي ثانويه هستند که در اندام‌هاي برخي از خانوادههاي گياهان دولپه از جمله کروسيفر موجود بوده و اغلب سبب بروز طعم تند و بوي نامطلوب ميشوند [19]. گلوکوزينولات‌ها در گياه بعنوان منبع ذخيره گوگرد عمل نموده ودرهنگام کمبود گوگرد آن را در اختيار گياه قرار مي‌دهد [119]. همچنين اين ترکيبات در مقاومت به برخي بيماري‌هاي قارچي و باکتريايي نقش دارند [126]. گلوکوزينولات‌اگرچه به طور اختصاصي تحت کنترل ژنتيکي است، اما تا حدودي تحت تأثير عوامل محيطي نيز قرار ميگيرد. تنش خشکي، دماي بالا در طي مرحله رشد دانه و همچنين استفاده از کودهاي شيميايي گوگرددار تا حدودي منجر به افزايش آن مي‌شود. در مقابل دانههايي که در حين رشد دچار سرمازدگي ميشوند، به علت آنکه فرآيندهاي تشکيل گلوکوزينولات‌ در آنها کامل نميشود از ميزان گلوکوزينولات‌کمتري برخوردارند [36، 86]. برخي از انواع گلوکوزينولات‌ها داراي خواص ضدسرطان بوده به همين لحاظ تحقيقات گسترده‌اي در جهت شناسايي انواع گلوکوزينولات‌ها و واکنش‌هاي بيوشيميايي آنها در گونههاي مختلف زراعي و وحشي جنس براسيکا انجام گرفته است [13].
2-9- خصوصيات گياه شناسي
کلزا گياهي يکساله با عدد کروموزومي (38=n2) است که به صورت بوته اي استوار، با انشعابات محدود و ارتفاع متوسط تا بلند رشد ميکند و عمدتا داراي تيپهاي رشد بهاره، پائيزه و بينابين ميباشد[17]. به طور کلي ويژگيهاي اندامهاي رويشي و زايشي آن به شرح زير است:


پاسخ دهید