2-1-7-2. تكنولوژي Orasolv43
2-1-7-3. تكنولوژي Durasolv44
2-1-7-4. تكنولوژي Wow tab45
2-1-7-5. تكنولوژي Flashdose46
2-1-7-6. تكنولوژي Flashtab46
2-1-7-7. تكنولوژي Oraquick46
2-1-8. آزمون‌هاي کنترل فيزيکوشيميايي قرص‌هاي سريع رهش47
2-1-8-1. خصوصيات ظاهري قرص47
2-1-8-2. آزمون يکنواختي شکل دارويي 48
2-1-8-3. آزمون يکنواختي وزن48
2-1-8-4. آزمون يکنواختي محتوا48
2-1-8-5. سختي49
2-1-8-6. آزمون فرسايش‌پذيري50
2-1-8-7. آزمون زمان باز شدن50
2-1-8-8. آزمون تعيين مقدار ماده‌ موثره دارويي50
2-1-8-9. آزمون پايداري51
بخش دوم: آملوديپين
2-2-1. مكانيسم اثر53
2-2-2. متابوليسم و فارماكوكينتيك دارو54
2-2-3. موارد و مقدار مصرف54
2-2-4. موارد احتياط در مصرف55
2-2-5. موارد منع مصرف55
2-2-6. عوارض جانبي55
2-2-7. تداخلات دارويي55
2-2-8. نكات قابل توصيه55
فصل سوم: مواد و روش‌ها
3-1. دستگاه‌هاي مورد استفاده57
3-2. مواد مورد استفاده58
3-3. خصوصيات بعضي مواد موجود در فرمولاسيون59
3-3-1. كراس كارملوز سديم59
3-3-2. كراس پوويدون60
3-3-3. سديم استارچ گليكولات61
3-3-4. منيزيم استئارات62
3-3-5. مانيتول62
3-3-6. سلولز ميکروکريستالين64
3-3-7. سديم ساخارين64
3-3-8. آسپارتام65
3-3-9. سديم لوريل سولفات66
3-3-10. تالك66
3-3-11. F-Melt67
3-4. كارهاي انجام يافته67
3-4-1. مطالعات پيش فرمولاسيون انجام شده بر روي پودر آملوديپين67
3-4-1-1. بررسي خواص ارگانولپتيك پودر آملوديپين68
3-4-1-2. تعيين ريزش پودر آملوديپين68
3-4-1-3. بررسي تراكم‌پذيري پودر آملوديپين69
3-4-1-4. تعيين طيف UV آملوديپين69
3-4-1-5. رسم طيف FTIR آملوديپين69
3-5. تهيه فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده‌ دهاني آملوديپين70
3-5-1. روش و تهيه فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده دهاني آملوديپين به روش تراكم مستقيم70
3-5-1-1. تهيه فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده‌‌ي آملوديپين- سري A70
3-5-1-2. تهيه فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده‌ي آملوديپين- سري B71
3-5-1-3. تهيه فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده‌ي آملوديپين- سري C72
3-6. آزمون‌هاي كنترل فيزيكوشيميايي انجام شده بر روي فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده73
3-6-1. بررسي خواص ظاهري قرص‌ها73
3-6-2. بررسي سختي قرص‌ها73
3-6-3. بررسي ميزان فرسايش‌پذيري قرص‌ها73
3-6-4. تعيين ضخامت و قطر قرص‌ها74
3-6-5. بررسي يكنواختي وزن قرص‌ها74
3-6-6. آزمون‌هاي زمان باز شدن قرص‌ها74
3-6-7. رسم نمودار استاندارد آملوديپين در 239 نانومتر در محيط HClo.1N74
3-6-8. تعيين مقدار آملوديپين75
3-6-9. آزمون انحلال و نحوه‌ي آزادسازي دارو75
3-6-10. آزمون بررسي طعم بر روي فرمولاسيون برتر76
فصل چهارم: نتايج
4-1. نتايج حاصل از مطالعات پيش فرمولاسيون انجام شده بر روي پودر آملوديپين79
4-1-1. نتايج حاصل از بررسي خصوصيات ارگانولپتيك پودر آملوديپين79
4-1-2. نتايج مربوط به تعيين ريزش پودر آملوديپين79
4-1-3. نتايج مربوط به بررسي تراكم‌پذيري پودر آملوديپين81

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-1-4. نتايج مربوط به طيف UV پودر آملوديپين در محيط NHCl1/082
4-1-5. نتايج مربوط به طيف FTIR پودر آملوديپين83
4-1-6. نتايج مربوط به تعيين مقدار قرص آملوديپين84
4-1-7. نتيجه‌گيري كلي مطالعات انجام شده بر روي پودر آملوديپين85
4-2. نتايج مربوط به فرمولاسيون‌ها و كنترل فيزيكوشيميايي قرص‌هاي سريع باز شونده آملوديپين85
4-2-1. نتايج حاصل از آزمون‌هاي كنترل فيزيكوشيميايي روي فرمولاسيون‌هاي آملوديپين- سري A86

4-2-2. نتايج حاصل از آزمون‌هاي كنترل فيزيكوشيميايي روي فرمولاسيون‌هاي آملوديپين- سري B86
4-2-3. نتايج حاصل از آزمون‌هاي كنترل فيزيكوشيميايي روي فرمولاسيون‌هاي آملوديپين- سري C87
4-2-4. نتايج بررسي طعم و مزه روي فرمولاسيون منتخب (فرمولاسيون‌هاي سري D)88
4-3. نتايج حاصل از انحلال فرمولاسيون برتر89
فصل پنجم: بحث و نتيجه‌گيري
5-1. بحث و نتيجه‌گيري مربوط به فرمولاسيون‌ها و كنترل فيزيكوشيميايي قرص‌هاي سريع بازشونده‌‌ي آملوديپين به روش تراکم مستقيم93
5-2. نتيجه‌گيري كلي در رابطه با فرمولاسيون بهتر به روش تراكم مستقيم94
5-3. بررسي شيرين كننده در قرص‌هاي سريع باز شونده‌ي آملوديپين به روش تراكم مستقيم94
چكيده انگليسي95
منابع97
ضمائم101
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1. انواع باز كننده‌هاي مصرفي در قرص‌سازي29
جدول 2-2. معرفي قرص‌هاي سريع رهش ساخته شده با تكنولوژي Zydis43
جدول 2-3. معرفي قرص‌هاي سريع رهش ساخته شده با تكنولوژي Orasolv44
جدول 2-4. معرفي قرص‌هاي سريع رهش ساخته شده با تكنولو‍‍‍‍‍‍‍ژي Durasolv45
جدول 3-1. اجزاي فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده آملوديپين- سري A71
جدول 3-2. اجزاي فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده آملوديپين- سري B72
جدول 3-3. اجزاي فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده آملوديپين- سري C72
جدول 3-4. اجزاي فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده آملوديپين- سري D76
جدول 3-5. اجزاي فرمولاسيون‌هاي قرص سريع باز شونده آملوديپين (سري D)77
جدول 4-1. نتايج حاصل از تعيين چگالي ظاهر و متراكم شده، انديس كار و ضريب هاسنر با انجام 3 بار
آزمايش روي پودر آملوديپين80
جدول 4-2. رابطه‌ انديس كار و قابليت ريزش پودرها80
جدول 4-3. رابطه ضريب هاسنر و قابليت ريزش پودرها81
جدول 4-4. نتايج حاصل از آزمون‌ها كنترل فيزيكوشيميايي روي فرمولاسيون‌هاي آملوديپين (سري A)86
جدول 4-5. نتايج مربوط به آزمون‌هاي كنترل فيزيكوشيميايي روي فرمولاسيون‌هاي آملوديپين (سري B)87
جدول 4-6. نتايج مربوط به آزمون‌هاي كنترل فيزيكوشيميايي روي فرمولاسيون‌هاي آملوديپين (سري C)87
جدول 4-7. نتايج بررسي طعم روي فرمولاسيون منتخب88
جدول 4-8. جذب غلظت‌هاي مختلف محلول‌هاي استاندارد آملوديپين در محيط HCl 0.1 N در طول موج 239 نانومتر (3 n=)89
جدول 4-9. درصد داروي آزاد شده از فرمولاسيون منتخب (D21) آملوديپين90
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1. تعيين طيف UV آملوديپين82
نمودار 4-2. تعيين طيف IR آملوديپين83
نمودار 4-3. نمودار تعيين مقدار محلول استاندارد آملوديپين84
نمودار 4-4. نمودار تعيين مقدار قرص آملوديپين84
نمودار 4-5. جذب غلظت‌هاي مختلف محلول‌هاي استاندارد آملوديپين در محيط HCl 0.1 N90
نمودار 4-6. آزادسازي دارو از قرص سريع بازشونده آملوديپين در محيط HCl 0.1 N91
فهرست اشكال
عنوان صفحه
شكل 2-1. ساختمان شيميايي آملوديپين53
شكل 3-1. ساختمان شيميايي كراس كارملوز سديم60
شكل 3-2. ساختمان شيميايي كراس پوويدون61
شكل 3-3. ساختمان شيميايي سديم استارچ گليكولات62
شكل 3-4. ساختمان شيميايي منيزيم استئارات62
شكل 3-5. ساختمان شيميايي مانيتول63
شكل 3-6. ساختمان شيميايي سلولز ميكروكريستالين64
شكل 3-7. ساختمان شيميايي سديم ساخارين65
شكل 3-8. ساختمان شيميايي آسپارتام65
شكل 3-9. ساختمان شيميايي سديم لوريل سولفات66

خلاصه فارسي
قرص‌هاي باز شونده‌ي دهاني، اشکال دارويي جامدي هستند که در زماني کمتر از ? دقيقه بدون بر جاي گذاشتن باقيمانده‌اي از خود، در حفره‌ي دهان باز مي‌شوند. هدف از اين تحقيق تهيه و ارزيابي قرص‌هاي سريع باز شونده دهاني آملوديپين mg5 مي‌باشدكه از خانواده بلوك كننده‌هاي طولاني اثر كانال‌هاي كلسيمي است كه در درمان آنژين پايدار مزمن، آنژين وازواسپاستيك و فشار خون استفاده مي‌شود. در اين مطالعه، قرص‌هاي سريع باز شونده‌ي دهاني آملوديپين با روش تراکم مستقيم تهيه شده‌اند. در اين پايان‌نامه از ماده‌ي جانبي جديد F-Meltاستفاده شده است. همچنين از باز کننده‌هاي کراس کارملوز سديم و سديم استارچ گليکولات با درصدهاي مختلف استفاده گرديد. بعد از انجام مطالعات پيش فرمولاسيون روي پودر، آزمايش‌هاي کنترل فيزيکوشيميايي شامل قطر، ضخامت، يکنواختي وزن، فرسايش، سختي، زمان باز شدن و نيز تست‌هاي تعيين مقدار ماده‌ي موثره و نيز آزمايش انحلال را روي تمام فرمولاسيون‌ها انجام داديم. در نهايت فرمولاسيون برتر براي بررسي طعم انتخاب گرديد. در اين مرحله از شيرين کننده‌ها و طعم دهنده‌هاي مختلف با درصدهاي گوناگون استفاده کرديم و در نهايت فرمولاسيون با بالاترين پذيرش طعم به عنوان فرمولاسيون برتر شناسايي شد. به دليل عدم وجود اين شکل دارويي در بازار جهان، اميد است که بتوانيم اين محصول را در يکي از کارخانجات داخلي به طور انبوه توليد سازيم.
واژگان كليدي: آملوديپين، superdisintegrants، تراكم مستقيم، F-Melt، آويسل، منيزيم استئارات، مانيتول، اندكس كار و ضريب هاسنر.
فصل اول
كليات
1-1. ضرورت و اهميت موضوع
آملوديپين دارويي از خانواده بلوك كننده‌هاي طولاني اثر كانال‌هاي كلسيمي است كه در درمان آنژين پايدار مزمن، آنژين وازواسپاستيك و فشار خون استفاده مي‌شود. راه مصرف اين دارو خوراکي است. راه خوراکي سهولت مصرف بالايي دارد. از جمله اشکال دارويي خوراکي، قرص‌ها هستند که با توجه به سهولت ساخت و پايداري مناسبي که دارند و همچنين هزينه کمتر، حمل و نقل راحت‌تر، جز اشکال دارويي پر مصرف هستند. بيش از 50% اشکال دارويي بازار را قرص‌ها تشکيل مي‌دهند. به همين علت مصرف اين شکل دارويي از اولويت بالايي برخوردار است. اما اين شکل دارويي ايرادهايي نيز دارد. اولين ايرادي که به اين شکل دارويي وارد مي‌شود، مشکل بلع است. بعضي‌ از افراد از جمله کودکان و سالمندان توانايي بلع بالايي ندارند. همچنين افرادي که از بيماري اسکيزوفرني رنج مي‌برند، قرص را در دهان نگاه مي‌دارند و آن را نمي‌بلعند. همچنين قرص بعد از بلع بايد مراحلي را طي‌ کند. از جمله باز شدن، حل شدن و جذب. باز شدن و تبديل به فرم محلول، فرايندي زمان‌بر است که موجب به تاخير افتادن زمان شروع اثر دارو مي‌شود و از اين ديدگاه اشکال دارويي مايع بر اشکال دارويي جامد ارجحيت دارند. با توجه به اينکه اشکال دارويي مايع حجيم هستند، کاربرد آنها به طور نسبي‌ کمترا‌ز اشکال دارويي جامد مي‌باشد. در سال‌هاي اخير استفاده از قرص سريع باز شونده دهاني بيشتر از گذشته است، اين قرص‌ها اين قابليت را دارند که پس از قرار گرفتن در دهان و تماس با بزاق باز شده و تبديل به گرانول گردند و در مواردي به طور کامل حل شوند. اين قرص‌ها مي‌توانند در عين حال که مزاياي شکل دارويي جامد را دارا هستند، پس از قرار گرفتن در دهان سريعاً به فرم سوسپانسيون و يا محلول در آمده و از آن پس مزاياي اشکال دارويي مايع داشته باشند و امکان جذب سريع‌تر دارو و ورود سريع‌تر به جريان خون و سهولت بلع براي آن سطح شوند. با توجه به مشکلات بلع در سالمندان استفاده از اين شکل دارويي براي قرص آملوديپين يک مزيت محسوب مي‌شود. بنابراين هدف از اين پايان‌نامه تهيه قرص سريع باز شونده دهاني آملوديپين mg5 است که بتواند سريع دارو را آزاد نمايد و نيز مناسب‌ترين فرمولاسيون را داشته باشد.
1-2. بيان مساله
رايج‌ترين راه مصرف دارو، راه خوراکي است. راه خوراکي سهولت مصرف بالايي دارد و با توجه به سطح وسيع دستگاه گوارش، احتمال جذب وسيع را فراهم مي‌کند. از جمله اشکال دارويي خوراکي، قرص‌ها هستند که با توجه به سهولت ساخت و پايداري مناسبي که دارند و همچنين هزينه کمتر، حمل و نقل راحت‌تر، جزء اشکال دارويي پر مصرف هستند. بيش از 50 درصد اشکال دارويي بازار را قرص‌ها تشکيل مي‌دهند. به همين علت مصرف اين شکل دارويي‌، از اولويت بالايي برخوردار است. يکي از ايرادهاي قرص اين است که براي افرادي که مشکل بلع دارند (کودکان و سالمندان) ايجاد مشکل مي‌نمايد و نيز قرص بعد از بلع بايد مراحل باز شدن، انحلال و جذب را طي نمايد. مرحله باز شدن و تبديل به فرم محلول، فرآيندي زمان‌بر است که موجب تأخير در شروع اثر درماني مي‌گردد و از اين ديدگاه اشکال دارويي مايع بر اشکال دارويي جامد ارجحيت دارند. با توجه به اينکه اشکال دارويي مايع حجيم هستند، کاربرد آنها به طور نسبي کمتر از اشکال دارويي جامد مي‌باشد که در سال‌هاي اخير استفاده از قرص سريع باز شونده دهاني بيشتر گشته است. اين قرص‌ها اين قابليت را دارند که پس از قرار گرفتن در دهان و تماس با بزاق، باز شده و تبديل به گرانول شده و در مواردي به طور کامل حل شوند و به همين دليل عوارض گوارشي اين سيستم‌هاي دارويي کم مي‌باشد (1، 2، 3).
مسدودكننده‌هاي كانال‌هاي كلسيمي علاوه بر اثرات ضد آنژين و ضد آريتمي، مقاومت عروق محيطي و فشار خون را نيز كاهش مي‌دهند. مكانيسم عمل آنها در فشار خون بالا (و تا حدودي آنژين) مهار ورود كلسيم به سلول‌هاي عضله صاف شرياني مي‌باشد (3، 4).
طراحي سيستم‌هايpregastric absorbtion باعث بهبود فراهمي زيستي و کاهش دوز دارو شده و با کاهش عوارض جانبي دارو، باعث بهبود عملکرد کلينيکي دارو مي‌شوند.
1-3. اهداف
اهداف اصلي‌
تهيه فرمولاسيون قرص سريع باز شونده دهاني آملوديپين، متعاقباً بررسي‌ خصوصيات فيزيکوشيميايي فرمولاسيون‌هاي تهيه شده به منظور دستيابي به فرمولاسيون نهايي که در اين حال با دارا بودن خصوصيات فيزيکوشيميايي مطلوب که از پايداري مناسبي برخوردار است، طعم مطلوبي داشته باشد.
اهداف فرعي
1- بررسي‌ خصوصيات فيزيکوشيميايي آملوديپين
2- تهيه و فرمولاسيون‌هاي گوناگون از داروي آملوديپين در راستاي دستيابي به قرص‌هاي سريع باز شونده
3- انجام آزمون‌هاي مختلف فيزيکوشيميايي جهت ارزيابي فرمولاسين‌هاي تهيه شده
4- بررسي‌ طعم فرمولاسيون‌هاي منتخب به منظور دستيابي به فرمولاسيون با طعم مطلوب
فصل دوم
بررسي متون و مطالعات ديگران در اين زمينه
بخش اول:
قرص‌هاي سريع باز شونده
2-1. قرص
قرصها بيشتر از ساير فرمهاي دارويي مورد استقبال پزشک و بيمار قرار گرفتهاند. امروزه تقريباً 60% از کل اشکال دارويي بهصورت قرص به بازار عرضه ميگردد. علل اين استقبال عبارتند از:
1- قرصها يک فرم دارويي خوراکي بوده و معمولترين و راحتترين راه تجويز دارو نيز راه خوراکي مي‌باشد.
2- هر قرص حاوي يک دوز معين از يک دارو است که بيمار ميتواند بدون نياز به وسايل اندازهگيري نظير قاشق و غيره آن را مصرف نمايد. قرصها و حبها از اشکال معمول و مورد استفاده در طب قديم بودهاند. در کتاب پنجم قانون ابنسينا انواع مختلف قرص و موارد استفاده و طرز ساخت آنها شرح داده شده است.
حکيم مومن، انواع قرص و حب را تعريف ميکند. در قرن 12، در کتاب قرابادين کبير هم قرص توسط محمد حسين عقيلي خراساني شيرازي تعريف ميشود.
تا قرن نوزدهم ميلادي داروسازان و اطبا قرص را توسط دست تهيه ميکردند تا اين که به دنبال تحولات صنعتي در اروپا تهيهي قرصها نيز به تدريج متحول شد و ماشينهايي جهت ساخت قرص اختراع گرديد. تکنولوژي تهيهي قرصها در قرن بيستم پيشرفت قابل توجهي کرد. هر چند از نظر مکانيکي، اصول علمي کار ثابت ماند. با اينکه در اواخر قرن نوزدهم ميلادي براي اکثر امراض، قرصهاي ساخته شده به طريق صنعتي در بازار يافت ميشد، ولي مدت زماني طول کشيد تا قرصها بهطور رسمي وارد فارماکوپههاي کشورهاي مختلف گرديد. به عنوان مثال در فارماکوپهي آمريکا، اولين قرص در سال 1916 وارد فارماکوپهي نهم شد. فارماکوپهي انگليس در 1885 اولين قرص را پذيرفت که قرص TNG بود ولي تا مدت 60 سال ديگر قرصي وارد اين فارماکوپه نگرديد تا اينکه در سال 1945 متمم هفتم فارماکوپه 1932 شامل 35 قرص منتشر شد (5,6,7).
2-1-1. مزاياي قرصها
از بين دو فرم جامد دارويي که در حال حاضر بيشترين مصرف را دارند، يعني قرص و کپسول، فرم قرص مزايا و محاسن بيشتري را دارا ميباشد. يکي از مزاياي مهم قرص اين است که نميتوان مواد آن را عوض نمود و يا در آن تقلب کرد. در حالي که در مورد کپسول چنين نيست.
محاسن قرصها را ميتوان در 9 مورد به شرح زير ذکر نمود:
1. به عنوان يک دوز واحد، يک قرص حامل مقدار معيني از ماده موثره ميباشد و در صورتي که مواد تشکيل دهندهي قرص خوب مخلوط شده باشد، اين فرم دارويي از نظر مقدار دوز از دقت بالايي برخوردار است و تغييرات مقدار دارو در بين قرصهاي مختلف نسبتاً کم ميباشد.
2. مخارج تهيهي قرص نسبت به ساير فرمهاي دارويي با توجه به واحد دوز، حداقل ميباشد.
3. از نظر حجم، چون قرص بهصورت فشرده شده است، کمترين حجم را نسبت به ساير فرمهاي دارويي اشغال مينمايد.
4. به طور کلي ميتوان گفت بستهبندي قرصها نسبت به ساير فرمهاي دارويي آسانتر بوده و بابت حمل و نقل آن هزينهي کمتري صرف ميگردد.
5. تشخيص يک قرص با توجه به علايم و يا خطوط منقش شده روي آن در بين فرمهاي دارويي ميتواند از همه سادهتر باشد.
6. بلعيدن قرصها نسبتاً آسان بوده و بر عکس برخي از کپسولها، قرص کمتر به جدار حلق و يا مري ميچسبد و به خصوص اگر قرص داراي روکش باشد، بلع آن آسانتر است.
7. با اعمال تغييرات مناسب در فرمولاسيون قرص، ميتوان به راحتي سرعت آزاد شدن دارو را از قرص کنترل نمود و محصولاتي نظير قرصهاي انتريک (Entric coated) يا قرصهاي آهسته رهش (delayed release) تهيه نمود.
8. قرصهاي انتريک در مقابل اسيد معده مقاوم بوده و از هم باز نميشوند ولي در pH محيط روده باز شده و مادة مؤثره خود را آزاد ميکنند. قرصهاي آهسته رهش نيز به دليل اينکه با سرعت کمتر دارو را آزاد مي‌نمايند، براي مدت بيشتري دوام دارند و در نتيجه از تعداد مورد نياز قرص در شبانه روز کاسته ميگردد.
9. قرصها را بهتر از ساير فرمهاي دارويي خوراکي ميتوان با مقادير زياد و به طريق صنعتي تهيه نمود.
10. قرصها از نظر شيميايي، مکانيکي و ميکروبيولوژيکي پايدارتر از ساير فرمهاي دارويي ميباشند.
فرمولساز و طراح قرصها بايد از کليه محاسن مهم قرص و مزاياي آن نسبت به ساير فرمهاي دارويي آگاهي کامل داشته باشد و با توجه به ويژگيهاي ماده موثره و خصوصياتي که فرم دارويي تمام شده بايد داشته باشد، فرمولاسيون قرص را طراحي نمايد (8، 9، 10).
2-1-2. معايب قرص‌ها
معايب مهم قرصها را ميتوان در سه مورد زير خلاصه نمود:
بعضي از مواد را به دليل کم بودن چگالي و يا چسبنده بودن و غيره، نميتوان به آساني به قرص تبديل نمود.
1- بعضي از مواد را به دليل خوب‌تر نشدن (poor wetting)، بدي حلاليت، زياد بودن مقدار دوز لازم و يا عدم ايجاد غلظت مورد نظر در موقع جذب ممکن است نتوان به صورت قرصهايي تهيه نمود که داراي فراهمي بيولوژيک مناسب باشند.
2- موادي که داراي بو و يا مزه نامطبوع ميباشند و يا اينکه در مقابل اکسيژن هوا حساس هستند را نميتوان به راحتي تبديل به يک قرص خوب و قابل قبول نمود. البته براي رفع اين عيوب ممکن است ذرات پودر اوليهي قرص را قبل از فشردن، و يا قرص فشرده را بعد از ساخت روکش داد تا مشکلات ذکر شده در بالا اتفاق نيفتد (8، 9، 10).
2-1-3. انواع قرص‌ها
قرصها را ميتوان براساس نوع شکل و راه مصرف آنها طبقهبندي کرد.
از نظر شکل ظاهري، قرصها ميتوانند گرد با سطح صاف يا محدب، بيضي شکل (oval)، چند ضلعي و کشيده يا استوانهاي (oblong) باشند که قرصهاي گرد، بيضي شکل و چند ضلعي عمدتاً براي راه خوراکي و کمتر براي ساير راه‌ها استفاده ميشوند و قرصهاي استوانهاي بيشتر براي شيافها مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
طبقهبندي قرصها بر حسب راه تجويز و طرز عمل آنها شامل اين موارد ميشود: قرصهاي خوراکي براي بلعيدن و هضم در دستگاه گوارش، قرصهايي که در حفرهي دهان مورد استفاده قرار ميگيرند، قرصهايي که از ساير راه‌ها بجز دهان مصرف ميشوند و قرصهايي که براي تهيه محلولها به کار ميروند. در زير به بررسي هر يک از اين قرصها پرداخته ميشود و در انتها قرصهاي سريع رهش که از يک نظر در گروه قرصهاي خوراکي و از سوي ديگر در گروه قرصهاي مورد استفاده در حفرهي دهان قرار ميگيرند و موضوع بحث اين پايان‌نامه هستند، به طور جداگانه بررسي ميشوند.
2-1-3-1. قرصهاي خوراکي
بيش از 90 درصد قرصها، براي مصرف خوراکي تهيه ميگردند زيرا راه خوراکي راهي معمول و راحت براي تجويز دارو ميباشد. قرصهاي خوراکي شامل انواع زير هستند:
– قرصهاي متراکم معمولي:
قرصهاي متراکم معمولي (standard compressed tablets) از اين جهت معمولي خوانده ميشوند که بدون روکش هستند و به وسيلهي يکي از سه روش تراکم مستقيم، گرانولاسيون خشک و يا گرانولاسيون مرطوب تهيه ميگردند. اين قرصها معمولاً طوري طراحي ميشوند که در دستگاه گوارش به سرعت از هم پاشيده و داروي خود را آزاد نمايند. اثر آنها ميتواند موضعي در دستگاه گوارش (مثل آنتي اسيدها) و يا سيستميک باشد (11).
– قرصهايي که چند بار متراکم شده:
قرصهايي که چند بار متراکم ميشوند (multiple compressed tablets) شامل قرصهاي ساده چند لايه و قرصهايي که به وسيلهي تراکم روي آنها روکش داده ميشود، هستند.
قرصهاي چند لايه داراي دو يا سه لايه مختلف هستند و قرصهاي روکش داده شده به وسيلهي تراکم نيز ممکن است داراي بيش از يک روکش باشند. اين نوع قرصها به دو دليل ساخته ميشوند:
1- زماني که مواد متشکله قرص با هم ناسازگاري دارند و فرمولاتور مايل است آنها را از نظر فيزيکي از هم جدا کند.
2- قرصهاي با عملکرد چند مرحلهاي از نظر سرعت آزاد شدن دارو مد نظر باشد (11).
– قرصهاي با عملکرد چند مرحلهاي:
براي قرصهاي با عملکرد چند مرحلهاي (Repeat action tablets) علاوه بر مکانيسم قرصهايي که چند بار متراکم ميشوند، ميتوان از قرصهايي که به وسيلهي سوسپانسيون پليمري روکش داده ميشوند، نيز استفاده نمود. هستهي چنين قرصهايي معمولاً با شلات و يا با پليمر انتريک روکش داده ميشوند به طوري که داروي موجود در هسته در معده باز نگردد و دوز اوليهي دارو داخل محلول پليمري براي روکش دادن آن به کار مي‌رود، حل ميشود يا اينکه همراه پودري که براي گرفتن رطوبت قرصها در موقع روکش دادن استفاده مي‌شود (Dusting powder) به کار ميرود (10، 9، 8).
قرصهاي با اثر تأخيري و روکش انتريک:
قرصهاي با اثر تأخيري (Delayed action) قرصهايي هستند که براي مدت زماني معين بصورت دست نخورده باقي ميمانند و سپس داروي خود را آزاد مينمايند. قرصهاي با روکش انتريک از معمولترين اشکال دارويي اين دسته هستند که در محيط اسيدي معده روکش آنها نامحلول ميباشد اما هنگامي که در محيط داخلي رودهي کوچک با pH بالا قرار بگيرند، روکش حل شده و متعاقباً باز ميشود و در نتيجه داروي خود را در روده آزاد ميکند. البته همهي قرصهاي با اثر تأخيري انتريک نيستند (12).
– قرصهاي آهسته رهش:
به قرصهاي آهسته رهش نامهاي مختلفي از Prolong Release ,Controlled Release Modified Release, Sustained Release, Slow Release اطلاق ميگردد.
قرصهاي آهسته رهش، قرصهايي هستند که پس از بلعيدن، داروي خود را به آهستگي و در يک دورهي زماني 12 تا 24 ساعته در دستگاه گوارش آزاد ميکنند. بعد از آزاد شدن دارو از قرص آهسته رهش، دارو جذب شده و وارد گردش خون سيستميک ميگردد.
معمولاً هدف از طراحي اين گونه قرصها، افزايش مدت زماني است که در طي آن، غلظت درماني دارو در خون حفظ ميشود. گاهي هم هدف از آزادي سازي آهستهي دارو، جلوگيري از تحريک موضعي معده و يا روده ميباشد. چون برخي از داروها در صورت آزاد شدن سريع باعث تحريک دستگاه گوارش ميگردند مثل پتاسيم کلرايد و يا نمکهاي آهن. علاوه بر اين، گاهي قرصهاي آهسته رهش براي درمان موضعي بيماري‌هاي رودهي بزرگ فرموله ميشوند. قرصهاي آهسته رهش براساس مکانيسم رهش دارو به صورت ذيل دستهبندي ميشوند:
الف) سيستمهاي با رهش کنترل شده توسط انتشار: در اين گونه سيستمها، انتقال دارو از واحد رهش توسط انتشار صورت ميگيرد و هر چند در فرآيند آزادسازي دارو، مرحلهي انحلال وجود دارد ولي عامل کنترل کننده‌ي سرعت رهش دارو، مرحلهي انتشار است. واحد رهش ميتواند يک قرص يا ذرات کروي با قطر حدود 1 ميليمتر (ميلي اسفر يا گرانول) باشد. بسته به اينکه انتشار در چه قسمتي از واحد رهش رخ دهد، سيستمهاي با رهش کنترل شده توسط انتشار، به سيستمهاي ماتريکسي و سيستمهاي مخزني تقسيم مي‌گردند که در هر دو سيستم، واحد رهش در طي فرآيند رهش تقريباً به شکل دست نخورده و کامل باقي ميماند (6،13،14،15).
1- سيستمهاي ماتريکسي:
در اين سيستمها ذرات جامد دارو در يک ماتريکس متخلخل که يک پليمر نامحلول در آب مثل پلي وينيل کلرايد است، پراکنده شدهاند و از طريق خلل و فرج واحد رهش، انتشار مييابند.
مراحل رهش دارو به اين ترتيب است که ابتدا ذرات دارو که در سطح رهش دارو قرار دارند، حل شده و دارو به سرعت آزاد ميگردد. سپس ذرات دارويي که در فاصلههاي دورتر از سطح رهش قرار دارند، حل شده و توسط انتشار از ميان خلل و فرج‌ها آزاد خواهند شد.
2- سيستمهاي مخزني:
در يک سيستم مخزني، انتشار از طريق فيلم يا غشاء نازک که واحد رهش را احاطه کرده است، صورت مي‌گيرد. اين غشاء معمولاً از يک پليمر نامحلول در آب با وزن ملکولي بالا و مقدار کمي از يک مادهي محلول درآب تشکيل شده است و انتشار از طريق آن، ميتواند به دو شکل باشد، يکي از طريق خلل و فرج‌هاي غشاء که توسط ماده محلول در آب ايجاد شده است و از مايع پر شده و ديگري از طريق فاز جامدي که غشاء را تشکيل ميدهد.
ب) سيستمهاي با رهش کنترل شده توسط انحلال: در سيستمهاي آهسته رهش که توسط انحلال کنترل مي‌گردند، سرعت انحلال دارو و يا ديگر اجزاء فرمولاسيون در شيرهي گوارش، مرحله کنترل کننده سرعت رهش است و با وارد نمودن دار در يک حامل که به آهستگي حل ميشود و يا با روکش دادن ذرات دارو توسط يک ماده آهسته حل شونده، ميتوان چنين سيستمهايي را توليد نمود.
ج) سيستمهاي با رهش کنترل شده توسط فرسايش: در اين گونه سيستمها، سرعت رهش دارو توسط فرسايش يک ماتريکس که دارو در آن پراکنده است، صورت ميگيرد.
سادهترين تعريف فرسايش، آزاد شدن مداوم مواد ماتريکس اعم از دارو و مواد جانبي، از سطح قرص و يا به عبارت ديگر فرسايش سطحي است که در نتيجهي آن، يک کاهش يکنواخت در وزن قرص مشاهده ميگردد. سيستمهاي فرسايشي ممکن است با ديگر مکانيسمهاي رهش ترکيب گردند به عنوان مثال دارو ممکن است هم توسط فرسايش و هم توسط انتشار آزاد شود.
ماتريکس فرسايشي ميتواند از چربيها و يا مومها که دارو در آن پراکنده شده و يا از پليمرهايي که در تماس با آب تشکيل پل ميدهند مثل هيدروکسي پروپيل متيل سلولز باشد.
د) سيستمهاي با رهش کنترل شده توسط فشار اسمزي: در اين گونه سيستمها، جريان مايع به داخل واحد رهش به علت تفاوت فشار اسمزي بهعنوان عامل کنترل کنندهي رهش شناخته ميشود. اسمز، جريان حلال از يک قسمت با غلظت کم از مادهي حل شده به قسمتي ديگر با غلظت زياد از مادهي حل شده مي‌باشد. اين دو قسمت توسط يک غشاء نيمه تراوا از يکديگر جدا شدهاند که اين غشاء به حلال اجازهي جريان ميدهد ولي مولکولهاي مادهي حل شده نميتوانند از آن بگذرند.
در يک سيستم ساده، رهش دارو توسط مکانيسم اسمز، شامل مراحل متوالي ذيل ميشود:
1) انتقال اسمزي مايع به داخل واحد رهش
2) انحلال دارو در مايع موجود در داخل واحد رهش
3) انتقال محلول اشباع دارو در اثر فشار اسمزي از ميان يک سوراخ و يا از ميان خلل و فرجهاي موجود در غشاء نيمه تراوا
هـ) سيستم‌هاي با رهش کنترل شده توسط تعويض يون: بهرهوري از سيستمهاي تعويض کنندهي يون در فرمولاسيون داروهاي پيوسته رهش از حداقل بيست و پنج سال پيش تا کنون مرسوم بوده است.
در تهيه کمپلکس رزين تعويض کنندهي يون، هم داروهاي اسيدي و هم داروهاي قليايي استفاده ميشوند. نمکهاي کاتيوني يا آنيوني رزين تعويض کننده کمپلکسهاي غير محلولي هستند که آزادسازي دارو از آنها به وسيلهي تعويض يون دارويي متصل شده به رزين با يونهاي موجود در لوله گوارش نظير سديم، هيدروژن، کلر و هيدروکسيل انجام ميگيرد (6،13،14،15).
– قرصهاي با روکش شکلاتي و شکري:
قرصهاي با روکش شکلاتي (chocolate- coated tablets) تقريباً قديمي شدهاند و امروزه عمدتاً ساخته نمي‌شوند زيرا داراي فرآيند ساخت دشوار، هزينهي ساخت بالا و مشکلات ناپايداري زياد بوده، همچنين ممکن است بچهها اين نوع قرص‌ها را با شکلاتهاي معمولي اشتباه بگيرند. قرصهاي با روکش شکري (sugar- coated) يادراژهها نيز تا حدودي عيبهاي قرصهاي با روکش شکلاتي را دارند و به همين سبب امروزه کمتر مورد استفاده قرار ميگيرند. اين نوع قرصها بدين منظور ساخته شدند که طعم و بوي بد بعضي از داروها را بپوشانند تا قرص داراي ظاهري مطلوب گشته و بلع آن راحت گردد (6،13،14).
– قرصهاي با روکش فيلمي:
در قرصهاي با روکش فيلمي (Film- coated tablets) براي ساخت روکش فيلمي از موادي نظير هيدروکسي پروپيل متيل سلولز که محلول در آب هستند به همراه يک پلاستي سايزر مناسب استفاده مي‌شود. اتيل سلولز نيز براي روکشهاي فيلمي آهسته رهش مورد استفاده قرار ميگيرد. حسن مهم روکش‌هاي فيلمي، بدون مزه بودن آنهاست که باعث ميشود قرص داراي چنين روکشي کمتر با آب نبات يا شکلات اشتباه شود. مزاياي ديگر روکش فيلمي عبارتند از: بهتر بودن قدرت مکانيکي روکش که به دليل داشتن قابليت الاستيسيته و انعطاف بيشتر مواد فيلمي ميباشد، اضافه نشدن زياد وزن قرص در اثر روکش دادن، قابل رويت بودن خطوط و علايم روي قرص پس از دادن روکش فيلمي، به کار برده نشدن شکر در فرمول روکش که به خصوص در بيماران ديابتي و بيماراني که رژيم مخصوص دارند مهم است، قابليت به کار بردن روشي که بتوان بطور مداوم روکش دادن را انجام داد و بالاخره امکان بکار بردن اين مواد با روشهاي اتوماتيک (6،13،14،15).
– قرصهاي جويدني:
قرصهاي جويدني طوري طراحي شدهاند که قبل از بلعيدن در حفرهي دهان جويده و خرد ميشوند. هدف اصلي از ارائهي قرصهاي جويدني اين است که قرصها در دهان به ذرات ريزتري تبديل شوند. به طوري که بلعيدن آنها براي بيماراني نظير بچهها و افراد پير آسانتر گردد. هر چند سريعتر عمل نمودن اين قرصهاي جويدني يک حسن مهم محسوب ميگردد ولي چون داروهاي با مزه تلخ و غيرقابل تحمل کانديداي خوبي براي اين نوع قرصها نيستند، کاربرد اين فرم دارويي بسيار محدود است (8،11،12).
2-1-3-2. قرصهاي مورد استفاده در حفره دهان
قرصها هم براي اثر سيستميک و هم براي اثر موضعي روي دهان، گلو و دندان در حفرهي دهان مصرف ميشوند. انواع اين قرصها در ادامه شرح داده ميشود.
– قرصهاي گونهاي و زير زباني:
قرصهاي گونهاي در فاصلهي دندان و جدار داخلي دهان و قرصهاي زير زباني در زير زبان قرار گرفته و مواد دارويي موجود در آنها حل و جذب سيستم عمومي خون ميشود.
بنابراين اولين شرط براي فرمولاسيون چنين قرصهايي اين است که ميزان جذب آنها از طريق دهان قابل توجه باشد. جذب داروها از غشاء مخاطي دهان که بسته وسيعي از عروق ميباشد سبب ورود دارو به مويرگها و وريدهاي زير زباني يا گونهاي شده و سپس از وريد گردني به بزرگ سياهرگ فوقاني رفته و از آنجا مستقيماً به قلب رسيده و وارد گردش خون شرياني ميشود. چون داروهايي که از طريق دهان جذب ميگردند مستقيماً وارد گردش عمومي خون ميشوند، زودتر از داروهايي که از طريق دستگاه گوارش جذب ميگردند، اثر خود را ظاهر ميسازند. همچنين به دليل وارد نشدن در گذر اوليهي کبدي، در مورد داروهايي که پس از جذب معدي- روده‌اي در سطح وسيعي تحت متابوليسم کبدي تخريب ميشوند، اين فرم بسيار موثر است. در اين روش جهت نگهداري قرص به مدت کافي براي جذب، نواحي زير زبان و گونه مناسب هستند و قرص‌هاي زير زباني و گونهاي نبايد با موادي ساخته شوند که محرک باشند و سبب ترشح بيشتر بزاق شوند زيرا در صورت ازدياد ترشح بزاق قسمت قابل توجهي از دارو در بزاق حل ميگردد و چون بزاق بلعيده ميشود دارو هم همراه بزاق به داخل دستگاه گوارش انتقال مييابد همچين طور اين قرصها نبايد طوري ساخته شوند که به سرعت از هم باز شوند، به طور کلي چنين قرصهايي بايد بين 15 تا 20 دقيقه و به تدريج در بزاق حل شوند (8،11،12).
– قرصهاي مکيدني:
قرصهاي ميکدني شامل دو نوع lozenges و تروشهها (Troches) هستند که اثر خود را به طور موضعي در دهان اعمال ميکنند و بهطور معمول براي گلو دردها و تسکين سرفه در سرما خوردگيها به کار ميروند. Lozenges در حقيقت آب نباتهاي حاوي دارو ميباشند که پايهي اصلي آن شکر است و گرچه ميتوان با روش تراکم هم آنها را تهيه نمود ولي معمولاً از طريق جذب و قالب زدن بدست ميآيند. تروشهها، قرصهاي معمولي هستند که از طريق تراکم تهيه ميگردند ولي طوري طراحي شدهاند که در دهان از هم نپاشند و در يک محدودهي زماني حدود 30 دقيقه به تدريج حل شده و اثر موضعي خود را اعمال نمايند (8،11،12).
– مخروطهاي دنداني:
مخروطهاي دنداني (Dental cones) طوري طراحي شدهاند که در جاي خالي دندان کشيده شده قرار گيرند. اين فرم دارويي بايد طوري فرموله شود که از هم باز نشده و در يک مدت زمان 20 تا 40 دقيقهاي به تدريج مواد موجود در آن، در حضور مقدار کمي مايع موجود در حفره دندان کشيده شده، آزاد گردد. ماده موثرهي مخروطهاي دنداني ممکن است شامل يک مادهي ضد باکتري و يک مادهي قابض و منعقد کنندهي خون باشد و حامل اين نوع قرصها معمولاً بيکربنات سديم، کلرور سديم، و يا اسيد آمينه است (8،11،12).
2-1-3-3. قرصهايي که از ساير راهها غير از دهان مصرف ميشوند
علاوه بر دهان، قرصها را ميتواند از طريق کاشتن زير پوست و يا از راه واژن نيز استفاده کرد که درمورد هر يک توضيحاتي در ادامه بيان شده است.
– قرص کاشتني:
قرصهاي کاشتني (Implantable Tablets) فرمهاي طولاني اثري هستند که در زير پوست انسان يا حيوان کاشته ميشوند و داروي موجود در آنها براي يک مدت طولاني بهعنوان مثال از يک ماه تا يک سال، آزاد مي‌گردد. در طراحي فرمولاسيون اين نوع قرصها سعي شده است دارو با سرعت ثابتي در طول زمان از قرص، آزاد گردد. قرصهاي کاشتني معمولاً استوانهاي شکل و کوچک بوده و با طول حداکثر 8 ميليمتر ميباشند. دو شکل اساسي در به کار بردن اين قرصها وجود دارد: يکي اين که براي قرار دادن قرص در موضع بايد يک عمل جراحي کوچک انجام داد و ديگر اينکه مواد موجود در قرص ممکن است باعث مسموميت بافت اطراف شود (8،11،12).
– قرصهاي واژينال:
قرصهاي واژينال بدين منظور طراحي شدند که پس از قرار گرفتن در حفرهي واژن داروي خود را به تدريج آزاد نمايند. شکل آنها، تخم مرغي کشيده است تا به سهولت در حفرهي واژن قرار گيرد و مواد مؤثره آنها معمولاً عوامل ضد ميکروبي، آنتي سپتيکها و يا مواد قابض ميباشد (8،11،12).
2-1-3-4. قرصهايي که براي تهيه محلولها به کار برده ميشوند
اين قرصهاي شامل قرصهاي جوشان، قرصهاي ايجاد کننده محلولهاي دارويي با حجم مشخص و يا قرصهاي ايجادکننده محلولهاي تزريقي ميشوند که هر کدام به طور جداگانه در ادامه بررسي شده است.
– قرصهاي جوشان:
قرصهاي جوشان (Effervescent Tablets) طوري طراحي شدند که به محض قرار گرفتن در محيط آبي، سريعاً حل شده، گاز کربنيک از خود آزاد نموده و محلول شفافي ايجاد ميکنند.
اگر مواد خوش طعم کننده نيز به فرمول اضافه گردد، يک محلول گازدار خوش طعم ايجاد خواهد کرد که غالباً ميتواند براي پوشاندن طعم بد بعضي از داروها به کار رود. حسن مهم قرصهاي جوشان اين است که خيلي سريع يک محلول حاوي دوز معيني از اين دارو که به راحتي بلعيده ميشود، تهيه ميکند و عيب مهم آنها، اين است که در مقابل رطوبت هوا حساس هستند به طوري که حتي مقدار کمي رطوبت در موقع ساختن ممکن است باعث عدم پايداري قرص گردد (8،11،12).
– قرصهاي ايجاد کنندهي محلولهاي دارويي
قرصهايي که براي تهيه محلولهاي دارويي بهداشتي به کار برده ميشوند طوري تهيه ميشوند که اگر حجم معيني آب به آنها اضافه گردد، يک محلول با غلظت مشخص دارويي ايجاد ميکنند. موادي که به طور معمول در اين نوع قرصها به کار ميرود شامل پروتئينات نقره، بيکلرور جيوه و ترکيبات آمونيوم چهارتايي ميباشد. امروزه اين گونه قرصها کمتر مورد مصرف قرار ميگيرند چون هميشه ممکن است آب مقطر براي تهيهي يک محلول تميز در دسترس نباشد و همين طور به دليل شباهت آنها به قرصهاي معمولي، در صورت اشتباه مصرف شدن ميتوانند باعث مسموميتهاي شديد و نيز منجر به مرگ شوند قابل به ذکر است که اين قرصها خوراکي نيستند (8،11،12).
– قرصهاي ايجاد کنندهي محلولهاي تزريقي
اين قرصها به گونهاي هستند که بعد از حل شدن در مقدار کمي آب مقطر ايجاد يک محلول قابل تزريق مينمايند که ميتوان آن را به بيمار تزريق نمود. امروزه به دليل اينکه تهيه اين نوع محلولها به صورت تقريباً غير استريل ميباشد، اين نوع قرصها کمتر مورد استفاده قرار ميگيرند (8،11،12).
2-1-4. قرصهاي سريع رهش
اين قرصها سيستمهاي دارورساني نويني هستند که به صورت قرصهاي حل شونده يا سريع باز شونده وجود دارند. اين قرصهاي سريع حل شونده سريع باز شونده يا FDDTs Fast Dissolving-) (Disintegrating Tablets
به سرعت در بزاق و بدون نياز به آب حل يا باز ميشوند. قرصهاي سريع حل شونده به گونهاي طراحي شدهاند که ظرف چند ثانيه در بزاق حل ميشوند و قرصهاي سريع باز شونده شامل موادي هستند که زمان باز شدن قرص را در حفرهي دهان تا حدود 1دقيقه کاهش ميدهد (16،17).
2-1-4-1. مزاياي قرصهاي سريع رهش
اين اشکال دارويي نوين داراي مزايا و امتيازاتي نسبت به ساير اشکال دارويي هستند که در ادامه توضيح داده ميشود (16،17،18،19،20،21).


پاسخ دهید