6-2- تصوير ماهواره اي از بخش حميل(به طرف جاده حميل)71
6-3- تصوير ماهواره اي از سايت(جاده حميل)72
6-4- روند تکوين حجم73
6-5- تحليل سايت75
فصل هفتم: آلبوم نقشه ها وتصاوير مربوط
منابع وماخذ . ……………………………………………………………………88
چکيده
نياز انسان به سرپناه و مامن، نه تنها در سراگاه، بلکه در سفرهايي که با هدف رفع نيازهاي ارتباطي، اقتصادي و نظامي يا رشد و توسعه تجاري، فرهنگي و گردشگري و سياحت انجام مي شده است، از دوران باستان درکشورهاي شرقي خصوصا ايران مورد توجه بوده است. آثار و مظاهري از اين گونه بناها و استراحتگاه هاي بين راهي، تحت عناوين کاروانسرا، رباط، کاربات و … با کاربري هاي متعدد را در گوشه و کنار ايران مي توان ديد که از جمله شاهکارهاي معماري و هنري عصر خود و يا در زمان رونق جاده ابريشم به شمار مي روند؛ و اين در حالي است که در جوامع اروپايي و يا امريکايي با اين رويداد به صورت ابتدايي برخورد شده و قرن هاي متمادي کاروانيان شب هنگام دايره وار دور هم جمع مي شدند و جهت امنيت بيشتر از تهاجم ها، حصاريا ازدليجان هاوسپس چهارپايان به دور خود مي کشيدند
در عصر حاضر نيز نياز به سرپناه و مامن در سفر همچون گذشته از جمله دغدغه هاي مسافران محسوب مي شود. و با منسوخ شدن کاروانسراها و عدم تامين نياز مخاطبان از طريق جايگاه هاي سوخت رساني، مجموعه هاي بين راهي جايگزين مناسبي جهت ارايه خدمات در مبحث توريسم و سفرهاي جاده اي است. به طور کلي مجموعه بين راهي به تسهيلات عمومي نزديک بزرگراه ها يا آزاد راه ها اتلاق مي شود که شامل رستوران، جايگاه سوخت گيري و محل توقف، جهت ارايه خدمات به رانندگان و مسافرين مي باشد. اما اين مجموعه ها در روند توسعه خود جايگاهي فراتر يافته و به مجموعه هايي چند منظوره با هدف توسعه صنعت توريسم مبدل شده اند. تجميع کاربري هايي همچون رستوران، جايگاه سوخت گيري، محل توقف، پارکينگ، کمپ و هتل، زمين هاي ورزشي و بازي، فضاهاي تجاري و فروشگاهي، اداري، تيرپارک ها و … مجموعه اي کامل و جامع را جهت جذب گردشگران داخلي و خارجي فراهم مي نمايد، که گستره وسيعي از بعد اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي کشور را تحت تاثير خود قرار مي دهد.
مقدمه
پايانه هاي بين راهي علاوه بر ارزش سکونتي و هنري، از ديدگاه مسايل اجتماعي و فرهنگي نيز حايز اهميت مي باشند. کاروانسراها در طول زمان و بر حسب نيازهاي محيطي و ضرورت اجتماعي شان موقعيتي فراتر از يک توقفگاه يا منزلگاه يافته اند و به محلي براي تعامل و تعاطي انديشه ها، تبادل و تقابل آداب و رسوم اقوام و ملل مختلف مبدل شده که بي شک ارتباطات و تلاقي افکار و انديشه ها و اقوام گوناگون تاثير شگرفي بر زندگي مردم ايران زمين داشته است.
درگذشته کاروانسراها به مثابه شهر و يا قصبه اي کوچک علاوه بر تامين نيازهاي اقامتي و امنيتي رهگذران با ارايه خدماتي نظير نانوايي، آسياب، مسجد و دکاني جهت خريد و فروش کالاهاي کارواني کليه نيازهاي مخاطبان (مسافران و چارپايان) را فراهم مي نموده اند. اما متاسفانه با گذشت دوران اين مجموعه ها کاربري خود را از دست داده و به مخروبه هايي فراموش شده مبدل گشته اند.
فصل اول:
تعاريف و كليات
1-1- اقامتگاه در لغت و اصطلاح
اقامتگاه‌ در لغت‌ به‌ معني‌ محل‌ سکنا به‌ کار رفته‌، و در اصطلاح‌ حقوقي‌ “اقامتگاه‌ هر شخصي‌ عبارت‌ از محلي‌ است‌ که‌ شخص‌ در آن‌جا سکونت‌ داشته‌ و مرکز مهم‌ امور او نيز در آن‌جا باشد.
1-1-1- فرق مسکن و اقامتگاه

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

در اصطلاح‌ حقوقي‌ “مسکن‌” مرکز زندگي‌ مادي و سکناي هر شخص‌ است‌، در حالي‌ که‌ “اقامتگاه‌” ناظر به‌ مرکز زندگي‌ حقوقي‌ فرد است‌. هيچ‌کس‌ نمي‌تواند بيش‌ از يک‌ اقامتگاه‌ داشته‌ باشد، در حالي‌ که‌ مي‌تواند داراي چند مسکن‌ باشد
1-1-2- مبنا در تعيين‌ اقامتگاه‌
مبنا در تعيين‌ اقامتگاه‌ “مرکز مهم‌ امور” است‌ و اگر قانون‌ مدني‌ به‌ “محل‌ سکونت‌” توجه‌ نموده‌، از اين‌روست‌ که‌ غالباً مرکز مهم‌ امور فرد همان‌ محل‌ سکناي وي نيز هست‌. اين‌ مبنا در حقوق‌ فرانسه‌ و کشورهاي تابع‌ نظام‌ حقوقي‌ رومن‌ و ژرمن‌ نيز پذيرفته‌ شده‌ است‌، چنانکه‌ ماده ??? “قانون‌ مدني‌ فرانسه‌” از آن‌ به‌ “مرکز اصلي‌ِ” شخص‌ تعبير کرده‌ است‌. در نظام‌ آنگلو ساکسون‌ هر فرد داراي اقامتگاه‌ اصلي‌ يا طبيعي‌ است‌، يعني‌ محلي‌ که‌ در آن‌ متولد شده‌ است‌ و آن‌ محل‌ قانوناً اقامتگاه‌ او تلقي‌ مي‌شود، تا اقامتگاه‌ جديدي اختيار کند که‌ در اين‌ صورت‌ اقامتگاه‌ جديد اقامتگاه‌ انتخابي‌ او خواهدبود.
1-1-3- عناصر بوجود آورنده
بنابراين‌، عناصر تحقق‌ اقامتگاه‌ دو چيز است‌
1) سکناي واقعي‌ در يک‌ محل‌ معين‌
2) قصد ماندن‌ در آن‌ محل‌
اقامتگاه در آلمان‌، سويس‌، اسپانيا و پرتغال‌
در برخي‌ از کشورها مانند آلمان‌، سويس‌، اسپانيا و پرتغال‌ اقامتگاه‌ فرد همان‌ محل‌ سکناي اوست‌ و بدين‌ترتيب‌، با تغيير محل‌ سکنا، اقامتگاه‌ قانوني‌ فرد نيز تغيير مي‌کند.
1-1-4- مزيت تعريف‌ اقامتگاه‌ در حقوق‌ ايران‌ و فرانسه‌
تعريف‌ اقامتگاه‌ در حقوق‌ ايران‌ و فرانسه‌، داراي اين‌ مزيت‌ است‌ که‌ “مرکز مهم‌ امور” شخص‌ برخلاف‌ محل‌ سکنا، معمولاً ثابت‌ است‌ و کمتر تغيير مي‌کند، در نتيجه‌ روابط حقوقي‌ افراد با ثبات‌تر، و کمتر دچاراختلال‌ مي‌شود، ديگر آنکه‌ بيشتر در مرکز مهم‌ امور شخص‌ است‌ که‌ افراد با او تماس‌ مي‌گيرند و به‌ ايجاد و تنظيم‌ رابطه حقوقي‌ با وي اقدام‌ مي‌کنند.با اين‌همه‌، گاهي‌ تعيين‌ مرکز مهم‌ امور دشوار است‌ و دادگاه‌ بايدبراي تعيين‌ اقامتگاه‌ بررسي‌ و تحقيق‌ نمايد.
اقامتگاه مكان معيني است كه فعاليت ها و امورشخص (اعم ازسكونت واداره امور) در آن مكان متمركز شده است . وبه نوعي عنصر شناسايي شخص حقيقي وحقوقي است . بنابراين در حقوق (عمومي وخصوصي) اقامتگاه عنصر مهمي در تعيين قلمرو حقوقي شخص محسوب مي شود . در اين نوشته ؛ تعريف ؛ اقسام و اثرات قضايي وحقوقي اقامتگاه بيان شده است
1-1-5- تعريف اقامتگاه در ماده1002 قانون مدني
اقامتگاه هر شخصي عبارت از محلي است كه شخص در آنجا سكونت داشته ومركز مهم امور او نيز در آنجا باشد . اگر محل سكونت شخصي غير از مركز مهم امور او باشد ، مركز امور او اقامتگاه محسوب است . اقامتگاه اشخاص حقوقي مركز عمليات آنها خواهد بود .
براي اقامتگاه تعريف واحدى ارائه نشده است. از اين رو در زير به نقل تعاريف پرداخته ايم كه در مورد اقامتگاه تعاريف متعدد و مختلفى صورت گرفته است.
اقامتگاه “رابطه مادى و حقوقى كه شخص را بدون توجه به تابعيت به قسمتى از خاك يك دولت پيوند مى دهد” مى دانند.
اقامتگاه “رابطه اى است حقوقى داراى بعضى از خصايص سياسى كه بين اشخاص و حوزه معينى از قلمرو دولتى برقرار مى شود و بدين وسيله اشخاص، بدون آن كه واجد وصف تبعه باشند از گروه ساكنين و متعلقين به آن حوزه تشخيص مى شوند”.
اقامتگاه “ارتباط هر شخص با محيط اطراف خود، محلى كه در آن زندگى مى كند، يا به كسب و كارى اشتغال دارد، تحت عنوان اقامتگاه مورد بررسى قرار مى گيرد”.
1-2- اقامتگاه بين راهي
اقامتگاهي در جاده‌هاي کرانه‌اي و کوهستاني و جنگلي و بياباني گفته مي‌شود که توقفگاه آن غالباً در ديدرس مسافران است. مسافران در آن توقف کوتاهي دارند وسپس به ادامه مسير خود ادامه ميدهندپيشينه اقامتگاه هاي بين راهي به شيوه سنتي به زمانهاي دور مي‌رسد و کاروانسراها را مي‌توان نياکان اقامتگاه هاي بين راهي نوين دانست.
1-2-1- انواع اقامتگاه
الف) مسافرخانه
بيشتر کاربرد خوابگاه و اقامتگاهي کوتاه‌مدت را دارد. معمولا تخت در اتاقي مشترک با ديگران قرار دارد. امکانات بهداشتي و خدماتي آن از قبيل دستشويي، حمام و آشپزخانه اغلب خارج از اتاق‌ها و استفاده از آنها مشترک است.
ب) مهمانسرا
مهمانپذير يا مهمانخانه از ديگر اسامي آن است و در بيشتر مواقع استفاده از امکاناتي چون سرويس‌هاي بهداشتي و حمام که در مسافرخانه‌ها به صورت اشتراکي بهره‌برداري مي‌شود در مهمانسراها جدا شده و درون اتاق‌هايي يا دوتخته قرار گرفته است. امکانات جنبي مهمانسراها نيز بيشتر از مسافرخانه‌هاست.
ج) هاستل
در کشورهاي ديگر حکم و کاربرد همان مسافرخانه در ايران را دارد با اين تفاوت که وسائل مشترک براي استفاده بخصوص در آشپزخانه بسته به امکانات هاستل ممکن است بيشتر باشد. به عنوان مثال در ميان وسايل آشپزي، علاوه بر اجاق گاز، مايکروويو، توستر و… نيز موجود است.
ه) متل
اقامتگاه‌هاي بين‌جاده‌اي، کوهستاني، جنگلي، صحرايي يا ساحلي با توقفگاه‌هايي که بيشتر در ديدرس مسافران است به راهسرا يا متل معروفند. تفاوتشان با هتل بوتيک استفاده از سازه‌ها و مصالح ساختماني از قبيل گچ، آجر و بلوک سيماني است.
و) هتل
معمولا با شيوه‌اي مدرن‌تر اداره مي‌شود و خدمات و امکانات جنبي پيشرفته‌تر و بيشتري چون رستوران، استخر، سالن اجتماعات يا لابي دارد. درجه‌بندي آن با رعايت استانداردهاي مشخصي صورت مي‌گيرد که با ستاره تفکيک و مشخص مي‌شود؛ ستاره بيشتر يعني خدمات و امکانات بيشتر.
ز) هتل آپارتمان
برعکس هتل، به جاي اتاق، واحدها يا سوئيت‌هايي براي اقامت اجاره داده مي‌شود که کاملا مستقل از واحدها يا سوئيت‌هاي ديگر است اما همانند هتل سرويس خدمات دارد و کارهايي از قبيل نظافت آن در فاصله‌هاي منظم روزانه انجام مي‌شود. هتل آپارتمان معمولا مبله است و امکانات آشپزي و وسائل مرتبط با آن نيز فراهم شده است.
د) هتل بوتيک
در برخي کشورها بخصوص در جاهايي که چشم‌انداز ساحلي يا هواي معمولا آفتابي دارند، به جاي استفاده از مصالح ساختماني چون آهن و آجر از سازه‌هاي طبيعي همچون شاخ و برگ درختان و تراشه‌هاي صخره‌اي، اقامتگاه‌هاي موقت ساخته مي‌شود. هتل‌هاي درختي، دريايي، صخره‌اي و سازه‌هايي که اين ويژگي‌ها را همراه با چشم‌اندازي به طبيعت، سواحل دريا، ارتفاعات، جنگل‌ها و مانند آن با خود دارد به هتل بوتيک معروف است.
ذ) کاروانسرا
کاروانسرا ترکيبي است از کاروان (کاربان) به معني گروهي مسافر که گـروهـي سفر مـي کنند. و سراي، به معنـي خـانـه و مکان. هـردو واژه برگرفته از زبان پهلوي است.
ساده تر از همه چنين مي‌توان گفت که کاروانسرا ساختماني است که کاروان را در خود جاي مي‌دهد و بزرگ‌ترين نوع ساختمانهاي اسلامي است. پلان آن معمولاً مربع يا مستطيل شکل است، با يک ورودي برجسته عظيم و بلند، معمولاً ساده و بدون نقش، با ديوارهايي که گاهي اوقات بادگيرهايي در انتهاي آن تعبيه شده است. يک دالان با طاق قوسي که مابين ورودي و حياط داخلي قرار گرفته است، فضاي کافي را براي جا دادن حيوانات بارکش فراهم ساخته است. بر روي سکوي برآمده‌اي که در پيرامون اين حياط قرار گرفته است، طاقگان‌هايي واقع شده‌اند که نماي داخلي را مفصل بندي مي‌کنند. در پشت آنها حجره‌هاي کوچکي براي منزل دادن مسافران ساخته شده است. در کاروانسراهاي دو طبقه، از حجره‌هاي پاييني براي انبار کردن کالاها و از حجره‌هاي بالايي براي منزل دادن مسافران استفاده مي‌شد.
فصل دوم:
بررسي نمونه هاي مشابه
2-1- نمونه داخلي
2-1-1- اقامتگاه بين راهي آفتاب مهتاب
آدرس: کيلومتر 21 اتوبان قم تهران لاين شرقي
استاندارد بين الملل و مديريت بر اساس تکنولوژي روز دنيا موجب موفقيت در اين مجتمع گرديده است. وجود همه ي امکانات همچون رستوران، کافي شاپ، فست فود، درمانگاه، بانک، پمپ بنزين و… توانسته است توريست خارجي از کشورهاي فرانسه، انگليس، چين و ژاپن و… را به خود جذب کند.
علاوه بر اين مجتمع مهتاب به اين مهم نيز توجه داشته است که جهت حفظ و آشنايي با آداب و سنن و فرهنگ ايراني سفره خانه اي سنتي را نيز تاسيس نمايد.
(پمپ بنزين)
(رستوران آفتاب)
(فروشگاه هاي عرضه کننده سوغات ومحصولات فرهنگي)
غرفه آرامش : غرفه ي استثنايي آرامبخش روح و روان با انواع دستگاه ها و صندلي هاي ماساژ و دور درجا، درمان ناتواني جسمي را بر عهده دارد. قيمت حداقل در اين غرفه از امتيازات هموطنان ايراني و گردشگران مي باشد.
فست فود : ارائه دهنده انواع ساندويچ ها و پيتزا همراه با انواع نوشيدني در محيطي زيبا، شيک و بيادماندني.
کافي شاپ :کافي شاپ مهتاب در فضاي مدرن و زيبا شرايط برتر را جهت گپ ها و قرارهاي ملاقات همراه با انواع نوشيدني سرد و گرم و انواع کيک ها ايجاد کرده است.
طرح توسعه مجتمع :توسعه و پيشرفت همچنان در اين مجتمع مدرن ادامه دارد و در آينده اي نزديک شاهد راه اندازي مجتمع ورزشي، هتل، پمپCNG و پيست دوچرخه سواري خواهيد بود.
2-1-2- اقامتگاهي مجلل در جنوب تهران
از تاريخ دقيق ساختش اطلاعي در دست نيست. در اولين نقشه تهران كه به دستور ناصرالدين شاه در سال ???? هجري قمري ترسيم شده بود، محل كنوني كاروانسرا به‌نام سراي روغني مشخص شده است كه در آن روزگار در خارج از حصار صفوي و در كنار دروازه حضرت عبدالعظيم قرار داشت.
چهارراه مولوي، خيابان صاحب‌جمع، ميدان امين‌السلطان. اينجا جايي است كه مجموعه‌اي تاريخي و فرهنگي را بنام كاروانسراي خانات در دل خود جاي داده است. كاروانسراي خانات با قدمتي بيش از يك قرن، از نخستين كاروانسراهاي درون‌شهري تهران بود كه به بدون هيچ‌گونه تخريب و ويراني با مرمت و بازسازي مالكان شخصي همچنان به حيات خود ادامه مي‌دهد.
اين كاروانسرا با مساحت 10هزار مترمربع با الهام از معماري باغ‌هاي ايراني شكل گرفته كه 52 حجره را در محوطه خود جاي داده است، بدين‌گونه كه در هر ضلع كاروانسرا، 13 حجره وجود دارد كه امروزه در اجاره عمده‌فروشان خشكبار است.
صحن كاروانسرا همچنين داراي دو ايوان است كه يكي از آنها در شرق به ورودي بزرگي راه مي‌يابد و ديگري در غرب محوطه به ورودي دوم كاروانسرا مي‌رسد. در دو سوي ورودي اصلي نيز حجره‌هاي بزرگي قرار دارند كه به بازار و ميدان سابق امين‌السلطان كه امروزه چيزي از آن باقي نمانده منتهي مي‌شوند.
گذر از دالان تاريخ
خيابان صاحب جمع در شمال ميدان شوش و جنوب چهارراه مولوي قرار دارد و کاروانسراي خانات را بايد در ميدان امين السلطان ببينيد که بامساحتي حدود 10هزار متر مربع و 54 حجره کوچک جا خوش کرده است. ورودي کاروانسرا، با دري به ارتفاع پنج متر که از چوب روسي و 40 گل ميخ ساخته شده حضور شما را خوش آمد مي گويد و معماري آجر کاري آن شما را به روزگاري مي برد که خبري از هتل و اقامتگاه هاي بين راهي نبود، جز همين کاروانسراهاي مجلل.
کاروانسراي خانات در خارج از باروي صفوي شهر تهران در کنار راهي که از دروازه حضرت عبدالعظيم (ع) به شهر ري مي رفت قرار داشت. موقعيتي که در اثر توسعه شهر تهران در سال 1285 ه. ق داخل محدوده شهر قاجاري شد. کاروانسراي خانات در زميني قرار گرفته است که اضلاع چهار گوشه آن غير متقارن است اما صحن بنا از محوطه اي چهار گوش و متقارن شکل گرفته و به اين ترتيب قناصي زمين از ديد بازديد کننده پنهان مانده است.
کاروانسراي خانات که به علت آتش سوزي سال 1357 مدت ها بلااستفاده بود، در اسفند ماه سال 1388 براي برپايي جشن نوروزي بازگشايي مجدد شد.
با ورود اتومبيل به پايتخت و از بين رفتن حيات امين‌السلطان، كاروانسرا نيز از حيات تجاري خود فاصله مي‌گيرد و بيشتر به صورت انبار كالا مورد استفاده قرار مي‌گيرد
عمر خانات
خان به معناي حجره است و خانات نيز به معني حجرات، شايد بتوان گفت وجه تسميه آن به دليل وجود حجره‌هاي زياد كاروانسرا باشد. ويژگي‌هاي معماري كاروانسرا نشان مي‌دهد كه در اواخر دوره ناصري ساخته شده است كه در ابتدا در اختيار موسي‌خان امين‌الملك بود كه وي در سال 1329 هجري قمري مصادف با سال 1285 خورشيدي به حاج علي اردهالي (جد محمد اردهالي) واگذار مي‌شود و از آن تاريخ تاكنون اين كاروانسرا در مالكيت خانواده اردهالي باقي ماند.
اين كاروانسرا به دليل مجاورتش در مسير جاده ابريشم در گذشته محل اطراق مسافران با بارهايشان بود كه با احداث نخستين ميدان تره‌بار-امين‌السلطان- مبدل به تجارتخانه بزرگي مي‌شود كه تاجران با شترهاي خود بارهايي از ميوه، تره‌بار، خشكبار و حبوبات را از سراسر ايران براي فروش و ارايه اجناس خود به ميدان مي‌آوردند و براي استراحت به خانات مي‌رفتند. اين كاروانسرا با حجره‌ها و حياط وسيع خود مناسب‌ترين محل براي استراحت تجار و شتربانان بود و به همين دليل تاجران حجره‌ها را فصل به فصل اجاره مي‌كردند. اين مكان همچنين چرخ يابوهاي معروفي داشت كه هر كسي كه مي‌خواست چرخ كرايه كند به آنجا مي‌رفت و چرخ يابو‌ها را كرايه مي‌كرد.
با ورود اتومبيل به پايتخت و از بين رفتن حيات امين‌السلطان، كاروانسرا نيز از حيات تجاري خود فاصله مي‌گيرد و بيشتر به صورت انبار كالا مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
آن زمان ها، در وسط حياط خانات آب انبار بزرگي قرار داشت كه اطراف آن پر از حجره بود كه افراد ساكن در حجره‌ها مشغول دباغي بودند البته اين فضا در فاصله سال‌هاي 1340-1335 تخريب شد و امروزه محدوده آب انبار و حجره‌هاي دباغي را به وسيله سنگ‌هايي با حاشيه قرمز مشخص كرده‌اند.
ورودي اقامتگاه
اين روزها اگر سري به کاروانسراي خانات تهران بزنيد، با يک مشکل بزرگ رو به رو مي شودي. ورودي آشفته و به هم ريخته كاروانسراي خانات در ميدان امين‌السلطان كه بازديد‌كننده را ناگهان از يك فضاي آشفته وارد يك مكان نوستالژيك و آرام مي‌کند و اين شايد روي حس و حال شما براي بازديد از اين مکان تاثير خوبي نداشته باشد. با اين حال از ويژگي‌هاي منحصربه‌فرد اين مكان در چوبي آن به ارتفاع 5/5 متر است كه از چوب چنار ساخته شده و در به اين بزرگي فقط روي چهل گل ميخ باز و بسته مي‌شود و هيچ لولايي در آن به‌كار نرفته است كه نشان‌دهنده هنر معماري اسلامي است.
وقتي چنين دري ورود شما را به دنيايي از آرامش و زيبايي خوش آمد بگويد، ديگر جايي براي درگير شدن با هياهوي خيابان صاحب جمع و مولوي باقي نمي ماند.
در حاشيه اين در عظيم، كاشيكاري‌هاي زيبايي از رهنمودهاي حضرت علي(ع) در مورد آداب خريد و فروش به چشم مي‌خورد. گفته مي شود در دوران‌هاي قديم در چهار سوي بزرگ و كوچك، روحانيوني بودند كه به سوالات تاجران در زمينه كسب و كار بر طبق آيه‌هاي قرآن پاسخ مي‌دادند و حالا متوليان کاروانسرا با الهام از اين قضيه، فرمايشات حضرت علي(ع) را در رابطه با مكاسب روي كاشي‌ها به نقش در آورده اند.
2-2- نمونه خارجي
2-2-1- اقامت گاه بين راهي در لندن
2-2-2- اقامتگاه بين راهي درآمريکا

فصل سوم:
مباني نظري طرح
3-1- نقش کاروانسراها به عنوان اقامتگاه هاي سابق در سير زندگي ايرانيان
از زمان هاي کهن تا روزگار پهلوي اول، کاروانسراها نقش مهمي در سير زندگي ايرانيان و روابط و تعامل اجتماعات گوناگون فرهنگي، اقتصادي، سياسي، آييني، اعتقادي و… داشته اند.
هنگامي که تنها وسيله رفت و آمد پاي پياده يا استفاده از چهارپا بود، طي کردن مسيرهاي طولاني و صعب العبور براي خرد و کلان به وجود منازلي وابسته بود که در مسير راه هاي ارتباطي قرار داشت که اين منازل پل ارتباطي با منزلي ديگر تا رسيدن به نقطه هدف بود.
اين منازل امکانات ناچيزي داشتند که در مواردي توسط افراد و مسافران يا کاروان هايي که از شهري به شهري و از دياري به ديار ديگر مي رفتند فراهم مي شد و رونق اين کاروانسراها بستگي به ميزان تردد مسافران و کاروان ها داشته چه کاروانسرايي که پر تردد مي بود بالطبع داراي امکانات بيشتر و بهتري نسبت به کاروانسراي مشابه با تردد مسافران کمتر مي داشت.
اما شکل و ساختار کاروانسراها از جهت ساختمان، به شکل پيش آمده و در چهار جهت داراي در براي ورود و خروج کاروانيان بوده که با در ورود و خروج کالاها و چهارپايان تفاوت داشت و در وسط ساختمان آن اکثرا گنبدي وجود داشت که بهترين نقطه بناي کاروانسرا محسوب شده و اين گنبد داراي بادگيرهايي بود که در مواقع گرم سال موجب خنکي و محلي براي فرار از گرماي تابستان و پناهگاهي براي کاروانيان جهت رستن از گرماي شديد بوده است.
کاروانسراها از بيرون مکعبي شکل بوده که دو يا سه پا بلندتر از زمين ساخته شده است، در خارج بنا در سراسر طول ديوارها پلکاني ساخته اند که در عين حال آخور حيوانات نيز بود، براي داخل شدن به ساختمان بايد از اين پلکان بالا رفت در هر يک از اضلاع چهارگانه ساختمان هفت، هشت گنبد قرار گرفته بود که از هر چهار در اصلي بدان وارد مي شدند. تالار، عمومي است و همه مي توانند براي خنک شدن و استراحت از آن استفاده کنند.
در گذشته بهترين شيوه مسافــرت و حمل مال التجاره و در کــــــل نقل و انتقال از نقطه اي به نقطه ديگر، همراهي با کاروانيان بود، چون در ميان کاروانيان از هر طايفه و سن و سال وجود داشت لذا کاروانسراها در بين راه و حتي داخل شهر بهترين و مناسب ترين موقعيت براي تجديد قواي مسافران و آمادگي ايشان براي طي منزل بعدي را فراهم مي آورد تا مسافر خستــه آبي به صورت زده و وضويي ساخته و به مسائل شخصي بپردازد.
کاروانسراها بهترين پناهگاه شبانه و حتي روزانه براي امنيت کاروانيان محسوب مي شد، چنانچه به رسم کاروانيان و برنامه ريزي کاروانسالاران که هدايت کاروان هاي بزرگ يا کوچک را بر عهده داشتند بايد تا شب نشده و تا غروب خورشيد خود را به منزل بعدي که لاجرم کاروانسرايي بين منزلي مي بوده برسانند تا از حمله احتمالي دزدان و راهزنان و حيوانات درنده در امان بوده و مال و جان به عبث نبازند.
همچنين کاروانسراهاي شهري در داخل شهرها در مواقعي نيز انبار مايحتاج عمومي محسوب شده و گهگاه مکاني براي مبادله و عرضه کالاها و بده بستان هاي تجاري بازرگانان و بازاريان بوده و حـــتي فضايي براي کسب و کار در روزگاران گذشته محسوب مي شد.
در اين مکان ها مبادلات فرهنگي و اطلاعات و آگاهي هاي روزمره ميان نقاط مختلف کشور انجام مي گرفت چنانچه در برخورد چند کاروان در کاروانسرايي اخبار مختلف مابين کاروانيان مبادله مي شد، مانند عزل و نصب وزير يا اسيري يا فوت فلان تاجر يا داروغه يا کم و زياد شدن قيمت يک يا چند کالا و….
در کل مي توان گفت کاروانسراها پل ارتباطي مابين جوامع و اجتماعات گوناگون موجود در کشور و در ميان توده مردم بودند که البته امرا و حکام نيز از اين اخبار توسط ماموران خود آگاه مي شدند. همچنين در شب هاي طولاني در همين کاروانسراها توسط سالخوردگان، علما و فضلا به رسم ديرين ايرانيان قصه ها و داستان هايي نقل مي شده که علاوه بر گذراندن وقت و سرگرمي داراي مضامين حکمي و پندهاي اخلاقي و ايضا گوشزدهايي براي مسافرين جوان يا ناوارد داشته که اين امر سينه به سينه از زمان هايي قبل تا به گذشته نه چندان دور ساري و جاري بوده است.
کاروانسراها در مواقعي نيز چاپارخانه هاي منازل محسوب مي شدند چنانچه در اين مکان ها ماموران دولتي و حتي اشخاص عادي و متمکن مي توانستند اسبان خود را تعويض کرده يا اسبان و مرکب جديد به جاي مرکب بيمار و سقط شده فراهم کنند.
اين مکان موقعيتي را فراهم مي کرد تا بيماران در راه مانده و غريب در اين امکنه تا بهبودي تام سکني گزيده و گهگاهي نيز پزشکاني در صورت امکان بر بالين مرضا حاضر و به مداوا مي پرداختند.
چون ساختار کاروانسراها طوري بوده که يا در نزديکي رودخانه يا داراي چاه آب و آب انبار در مناطق خشک و کويري که در موسم باراني به ذخيره آب مي پرداختند ساخته مي شدند و نيز مورد استفاده عموم مردم و مسافران از هر نقطه اي بود، لذا اکثر کاروانسراها در ايران هبه و وقف مومنان و پرهيزکاراني بود که براي غربا و مسافران تهيه ديده مي شد و در مواقعي نيز ديده مي شد که امرا و حکام از اين کاروانسراهاي پر رونق که وقف عام بودند ماليات دريافت مي کردند، اما مي توان گفت کاروانسراهاي ايراني قاطبه آن مردمي و توسط مردم اداره مي شد و چندان توجه و حمايتي از طرف حکام به آن انجام نمي گرفت مــگر پادشاه يا اميري عادل به ايــــن امر بذل عنايتي مي کرد مانند شاه عباس صفوي که خود دستور ساخت کاروانسراهاي متعدد در ايران به فاصله منازل مشخص را صادر کرد که به کاروانسراهاي عباسي معروف و مشهور است که در چند سفر پياده از اصفهان تا مشهـــد به همراه شيخ بهايي امر به ساخت اين کاروانسراها داده تا غربا و مسافرين و کاروان ها داراي سرپناه شاهي باشند.
وجود کاروانسراهاي متعدد و پر تردد در شهرها موجب رونق اجتماعي و اقتصادي و گسترش آن و در نتيجه ايجاد و ايجاب بازارهاي سنتي در شهرهايي مانند تبريز، اصفهان، شيراز، تهران و… شده و نيز اين امکنه در شهرهاي بزرگ مرکزي براي واردات و صادرات کالاهاي مورد نياز اقصي نقاط ايران بوده است.
حتي با ايجاد و ايجاب کاروانسراها در مسيرهاي مختلف و منزلگاه هاي متعدد مانند کاروانسراها در مسير جاده ابريشم يا مسير هاي طولاني مابين ممالک اسلامي به خصوص در مسير ايران به عراق و مکه و ايران به قسطنطنيه (ترکيه فعلي) و شامات از نمونه هاي بارز اهميت اين گونه از امکنه در ميان شرقيان و بخصوص ايرانيان داشته است و از اين طريق تبادلات اجتماعي و اقتصادي در جوامع مسلمين فراهم مي شده است.
در کل وجود و ساختار فرهنگي و نياز اجتماعي اين نوع از مکان تحت عنوان کاروانسرا امکان و جرأت ايجاد ساختار تبادلات گوناگون در کشور پهناور ايران و در مسيرهاي خطرناک و دشوار در اقليم هاي مختلف و فصول متغير آب و هوايي را براي مردم اين سرزمين کهن مهيا و ممکن مي نمود، و باز وجود اين گونه از مکان ها ميراث هاي کهن و والاي اخلاقي که در طول سفرهاي متعدد براي افراد فراهم مي آورد از نسلي به نسلي و از فرهنگي به فرهنگ ديگر منتقل مي نمود که حفظ ميراث ماندگار فرهنگي اجتماعي کاروانسراها در شهرها و منازل بين راهي ضمن ايجاد امکانات و تجـــهيزات به روز در شکل و ساختار سنتي مي تواند يکي از هزاران نکته از ميراث معنوي و فرهنگي کشور پاک ايران زمين باشد و در بحث جذب گردشگري داخلي و خارجي از سرمايه ها و ميراث گرانبهاي اين مرزو بوم محسوب مي شود.
کاروانسراي شاه‌عباسي کرج
3-2-کاروانسراها به عنوان اقامتگاه هاي سابق
کاروانسرايي را که بيشتر براي نگهداري اسب و چهارپايان استفاده مي‌شده است را رباط مي‌گفتند ولي کاروانسرا بيشتر مورد استفاده طبقه اعيان و حکومتي تعلق داشته است نوع سومي نيز وجود داشته که به آن سابات مي‌گفتند سابات در اصل سايه بان و يا سايه باد بوده است يعني سايه باني در مسير باد، سابات در مسير راه‌ها براي استراحت چند ساعته وکوتاه مدت و بيشتر براي استراخت در روز ساخته مي‌شده و فقط طاق يا ايواني بوده است بدون در و پناهگاه بعضي از ساباتها داراي آب انبار نيز بوده‌اند و بعضي ديگر فاقد آب انبار بوده و تنها سايه بان بوده است. به‌نظر مي‌رسد کلمه رباط نيز واژه‌اي فارسي باشد و نه عربي ممکن است رباط عرب شده ره بان يا ره پات باشد. راه بان يا ره پات همچم خانه راه است. آذر پات و آذرپاتگان هم از اين ريشه بوده است. چنانچه کلمات عربي رهبان ربان و رهنامج نيز از راه فارسي گرفته شده است. در عربي محلي کلمه کاريان به معني خانه‌هاي سرراهي و موقتي نيز از کاروان گرفته شده است. کاروان امروزه يک کلمه بين‌المللي است و در بيشتر زبانها وجود دارد در عربي قيروان و کراوان هم گفته مي‌شود.
آب انبار موجود در کاروانسرا در راه سمنان -مشهد
3-2-1- سرپناه در سفر
نيـاز انسان بـه سرپـنـاه ومأمـن، نـه تـنها در سراگاه بلکه در سفـر هم از روزگار باستان مـورد تــوجـه بـوده است. درايـران زمين، درگـذشته بسيار دورآثـار ومظاهري از اين گونـه بـناها واستراحتگاه‌هاي بين راه ديــده مـي شـود کـه بسياري از آنـها را مـي تــوان از نظـر شـيـوه ساختماني از شاهکارهاي معماري وهنـري عصر خـود بـه حساب آورد. احـداث کاروانسرا در منطقه سابقه‌اي بسيار طـولانـي داشته وساخت آن در جـاده هـاي کاروانـي بـه منظور استراحت و سرپـنـاه، در ادوار مخـتـلف بـويـژه دوره اســـلامـــي، از اهمـيـت خـاصــي بـرخـوردار بـوده است.
کاروانسرا سنگي زنجان
3-2-2- کاروانسرا در دوره اسلامي
در اين دوره، معماري کاروانسراهـا از ديدگاه سبک وتنوع نقشه‌ها به اوج شکوفائـي رسيده و در مسير شهرها و روستا، ومعابر کوهستاني و نـواحي کويري، کاروانسرا و رباطهاي برونشهـري و در مراکز اقتصادي وراسته بازارها، کاروانسرا و رباطهاي برونشهري با ويژگيهاي متفاوت کار بردي احداث شدند. نمـونـه‌هاي بسيار زيبـا وجالب تـوجه از معماري اين گونه بـناها که در سرزمين پـهناور إيـران از کرانه‌هاي رود ارس تـا سـواحل خليج فارس بـه يـادگـار مـانـده، مـعـرف ذوق هنـري و مـهارت مـعـمـاران، بنـايـان واستادکاراني است که در ادوار مختـلف وبا توجه به نيازهاي گونـاگون، باعلاقه فـراوان در طريق تحول، تکامل، زيبـائي و گسترش کاروانسراها به جان کوشيدند.
باتوجه به اين تنوع وزيبائي است که بسياري از محققان وصاحب نظران هنـرمـعـمـاري، کاروانسراهـاي ايـران را مهمـتـريـن نشانـه پـيـروزي و موفقيت معـمـاري ايـران بـه شمـار آورده واستـاد کاران ايـرانـي را در ايجـاد اين گونه بنـاها مبتکر و پـيشقدم دانسته‌اند. کاروانسراهاي ايران، علاوه بر ارزش هنري، از ديدگاه مسايل اجتماعي نيز حايز اهميت فـراوانـي بـوده و شايسته مطالـعـه‌اي گسترده است.
بسا که طـي قرون سپـري شده، کاروانسراهاي درونشهري و برونشهري کـه بارانداز واستراحـتگـاه کاروانها و کاروانيان اقصي نقاط معمـور آن روزگـاران بـه شمـار مي‌آمـده، محـل تعاطـي و تعامل انـديشه هـا وتبـادل وتقابل آداب و رسوم اقوام و ملل مختـلف بوده، و بي ترديد، اين تماس و تلاقي انسان‌ها وانـديشه هـاي گـونـاگـون، تـأثـيـري شگرف بر زندگي مردم اين مرز و بوم کهنسال داشته است.
در آغاز به قدرت رسيدن اعراب، کشور رونق بازرگاني خود را از دست دادو راهسازي و ساختمان‌هاي وابسته به آن به دست فراموشي سپرده شد و رباط و کاروانسراها اعتبار پيشين خود را از دست دادند. سلسله‌هايي چون آل بويه، سامانيان و آل زيار بناهاي کاروانسرايي عام‌المنفعه? متعدد بنا کردند. در زمان به قدرت رسيدن سلجوقيان راه‌هاي جديد پديد آمد و براي آسايش کاروانيان کاروانسراهايي ساخته شد.
شخصي به نام ابوالحسني محمد ابن ماه بسياري از اين رباط‌ها را ساخته است. بخصوص در نواحي شرقي ايرانو. مسير حرکت جاده? ابريشم که مهمترين آنها”رباط چاهه” يا “رباط ماهي” خوانده مي وشد رباط ماهي در ?? کيلومتري شرق شهر مشهد واقع شده است و به صورت چهار ايواني بنا گرديده و از مهمترين يادگارهاي دوره غزنوي مي‌باشد.
از جمله زيباترين کاروانسراهاي اين دوره رباط شرف در جاده? مشهد سرخس با پلان چهار ايواني و تزئينات بسيار زيباي آجر کاري و کاشيکاري و رباط کريم با پلان چهار ايواني در جاده? شهريار باشد. همچنين رباط غرب در شهر بابک (جاده? شيراز- کرمان) که با سنگ و خشت ساخته شده است. کاروانسراي رابط شرف يکي از بناهاي کليدي معماري اسلامي به شمار مي‌رود و در معماري ايران نيز جايگاه ويژه‌اي دارد. رعايت دقيق و همه‌جانبه? تناسبات و اصول معماري ايراني در طراحي، ساخت و به کارگيري طرح‌هاي آجر چيني متنوع و بديع در نماي ايوان‌ها، تاق‌ها و تاقچه‌ها و گنبدها عناصر هستند که اين کاروانسراي شاه را به يک عمارت قصرگونه شبيه مي‌کنند.
3-3- انواع کاروان‌سراها
به طور کلي مي‌توان کاروان‌سراها را به دو دسته اصلي تقسيم کرد:
* کاروانسراهاي درون شهري
* کاروانسراهاي برون شهري
سقف کاروانسرا سنگي زنجان

از آن جايي که اغلب کاروانسراهاي باقي مانده در ايران متعلق به دوره صفوي و بعد از آن است، لازم است در تقسيم آن تمامي عوامل از وضع آب و هوايي تا شيوه معماري منطقه‌اي مورد بررسي قرار گيرد. در درجه اول کاروانسراهاي ايران را مي‌توان به گروه‌هاي زير تقسيم بندي نمود:
* کاروانسراهاي کاملاً پوشيده منطقه کوهستاني.
* کاروانسراهاي کرانه‌هاي پست خليج فارس.
* کاروانسراهاي حياط دار مناطق مرکزي ايران.
گروه آخر از نظر نقشه به انواع مختلف تقسيم بندي مي‌شوند.
?:کاروانسراهاي مدور: تعداد کمي از کاروانسراهاي ايران با نقشه مدور بنياد گرديده‌است. اين کاروانسراها بسيار جالب توجه و از نظر معماري حايز اهميت فراوان است.
?::کاروانسراهاي چند ضلعي حياط دار: اين گروه از کاروانسراها به شکل چند ضلعي (اغلب ? ضلعي) و همانند کاروانسراهاي مدور بسيار زيبا بنا شده‌اند و زمان ساخت آنها دوره‌اي است که در معماري کاروانسراهاي پيشرفت قابل ملاحظه‌اي به وجود آمده‌است. تعداد آنها مانند کاروانسراهاي مدور کم مي‌باشد. از نمونه‌هاي زيباي اين گروه، کاروانسراي امين آباد، خان خوره، چهار آباده و ده بيد جاده اصفهان – شيراز، بنارويه جاده جهرم – لار است که به فرم هشت ضلعي در دوره صفوي ساخته شده و نشان دهنده شيوه معماري اصفهاني است.
?:کاروانسراهاي دو ايواني: همانند مدرسه‌ها و مسجدها و ساير بناهاي مذهبي تعدادي از کاروانسراهاي ايران را به شکل دو ايواني به فرم مربع يا مستطيل ساخته‌اند. عموماً ايوانهاي اين کاروانسراها يکي در مدخل ورودي و ديگري رو به روي آن قرار دارد. از نمونه‌هاي باقيمانده اين کاروانسراها مي‌توان از کاروانسراي خوشاب و کاروانسراي دو کوهک نام برد.
?:کاروانسراها با تالار ستون دار: تعدادي از کاروانسراهاي ايران با تالار ستون دار بنا گرديده‌اند و از آنها عموماً براي اصظبل استفاده مي‌شده‌است. نمونه‌اي از اين کاروانسراها عبارت است از کاروانسراي عسگرآباد بين جاده تهران – قم و کاروانسراي خاتون آباد در ?? کيلومتري تهران در جاده گرمسار – تهران.
?:کاروانسراهاي چهار ايواني:در ادوار اسلامي از طرح چهار ايواني براي بنيادهاي مذهبي و غير مذهبي، مانند مدرسه‌ها، مقبره‌ها، مسجدها، و کاروانسراها استفاده گرديده و تقريباً اين طرح نقشه ثابتي براي احداث اين گونه بناها شد، بخصوص از دوره سلجوقي به بعد کاروانسراهاي بسياري با طرح چهار ايواني احداث گرديد که آثار آن در تمامي ايران پراکنده‌است.
?:کاروانسراها با ظرح متفرقه: اين گروه، کاروانسراهايي هستند که نقشه و معماري آن با آنچه که در گروه‌هاي ? – ? اجمالاً بررسي شد، شباهتي ندارند. کاروانسراي سبزوار و کاروانسراي شاه عباسي جلفا از اين گروه هستند.
3-4- شبكه اقامتگاه هاي بين راهي در ادوار تاريخي
ساختمان هاي بين راه در دوره سلوكيان، پارتيان و ساسانيان از جايگاه والايي برخوردار بودند از جمله در دوره سلوكيان به حفظ ساختمان هاي بين راه توجه شد و شبكه اي از اقامتگاه ها در طول راه ها ساخته شد، موسسات اخير به منظور دفاع كشور، ضدبدويان بود، چنانكه در بلخ ساخته شد و تعداد زيادي از اين ساختمان ها در طول جاده بزرگ نظامي كه شريان اصلي كشور را از سلوكيه در ساحل دجله به بلخ متصل مي ساخت و جاده هزار ساله اي كه از كرمانشاه و همدان مي گذشت، بنا شد. به طور كلي در دوره سلوكيان ايستگاه هاي نظامي بين راهي و همچنين ساختمان هاي بين راهي جهت استراحت مسافران ساخته گرديد.
3-4-1- ساختمان هاي بين راه در دوره پارتيان
در دوره پارتيان وسايل حمل ونقل بهتر گرديد و به راه ها توجه بيشتر شد و نگهداري راه ها بسيار مورد توجه قرار گرفت، منزلگاه ها و كاروانسراهاي اين دوره از شهرت بسياري برخوردار بودند. به طوري كه اين راه ها، يعني راه ابريشم داراي تجهيزات بين راهي فراوان بود. ايز يدور خاراكي در كتاب چاپارخانه هاي پارتي كه در حدود (1 پيش از ميلاد) يا 70 ميلادي نوشته به منزلگاه ها و كاروانسراهايي كه بر سر اين راه بود اشاره مي كند. توسعه تجارت با روم و چين موجب شد كه در اين دوره به امكانات بين راهي توجه شود، زيرا راه هاي ايران و خصوصاً جاده ابريشم كه قسمت اعظم آن از ايران مي گذشت، اهميت زيادي پيدا كرد.


دیدگاهتان را بنویسید