3-5- ويژگيهاي فضايي – کالبدي 33
3-5-1- خدمات33
فصل چهارم: يافته هاي تحقيق 35
4-1- خدمات آموزشي و سابقه آن در شهر رشت36
4-2- خدمات آموزشي در محدوده مورد مطالعه36
4-3- توزيع امکانات و فضاهاي آموزشي در محدوده مورد مطالعه39
4-3-1- خدمات آموزشي ابتدايي40
4-3-2- خدمات آموزشي مقطع دبستان 42
4-4- توزيع دانش آموزان مقطع ابتدايي42
4-5- تراکم دانش آموزان مقطع ابتدايي45
4-6-تغييرات جمعيت دانش آموزان مقطع ابتدايي45
4-7- خدمات آموزشي مقطع راهنمايي45
4-7-1- مقطع راهنمايي46
4-7-2- مقطع راهنمايي48
4-8- بررسي مکاني و فضايي مدارس ابتدايي دهستان کنارسر 51
4-8-1- آموزشگاه هاي کنارسر بر حسب مساحت52
4-8-2-آموزشگاه هاي دهستان کنارسر به تفکيک فضاي سرپوشيده(عيان) 53
4-8-3-تفکيک آموزشگاه ها براساس عمر ساختمان55
4-8-4-آموزشگاه ها براساس کيفيت ساختمان56
4-8-5-تفکيک آموزشگاه ها برحسب برخورداري از فضاهاي پرورشي57
4-8-6-آموزشگاه ها برحسب برخورداري از فضاهاي رفاهي60
4-8-7- بررسي موقعيت آموزشگاه ها نسبت به عوارض طبيعي62
4-8-8-همجواري آموزشگاه نسبت به عوارض انساني63
فصل پنجم: نتيجه گيري ، آزمون فرضيه ها و نتيجه گيري66
5-1- آزمون فرضيه ها 67
5-2- نتيجه گيري 67
5-3ـ ارائه طريق و راهبردها (الگوي بهينه توزيع خدمات آموزشي)68
ضمائم70
منابع73
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1- طبقه بندي جمعيت سکونتگاه14
جدول شماره(3-1) :داده هاي درجه حرارت ايستگاه رشت – دوره آماري 1390 – 138019
جدول شماره (3-2 ): ميانگين درجه حرارت ايستگاه رشت – دوره آماري 1390 – 138020
جدول شماره(3- 3 ):متوسط بارندگي ايستگاه رشت – دوره آماري 1390 – 138021
جدول شماره (3-4 ):ميانگين رطوبت‏نسبي ايستگاه رشت دوره آماري 1390 – 138021
جدول شماره(3-5): تعداد و درصد جمعيت نقاط روستايي دهستان کنار سر 27
جدول (3-6 ) :جمعيت ، خانوار و بعد خانوار در روستاهاي دهستان کنار سر طي سالهاي 1390-138527
جدول (3-7):جمعيت، و ترکيب جنسي در روستاهاي دهستان کنار سر 139028
جدول (3-8) :جمعيت ، و نسبت جنسي در دهستان کنار سر 139029
جدول(3-9 ): سطح زير کشت، توليد و عملکرد محصولات عمده زراعي در شهرستان سال 138831
جدول(3-10): سطح زير کشت، توليد و عملکرد محصولات عمده دايمي در شهرستان سال 138832
جدول( 3-11): تعداد دام و توليدات دامي دهستان در سال 138832
جدول( 3-12): توليد پيله در شهرستان رشت توسط خانوارهاي نوغاندار 139032
جدول 4-1-توزيع واحدهاي آموزشي محدوده مورد مطالعه به تفکيک روستا و جمعيت39
جدول 4-2- توزيع آموزشگاه هادر محدوده مورد مطالعه به تفکيک مقطع تحصيلي39
جدول 4-3- توزيع مدارس به تفکيک نوبت، پايه، جنس در محدوده مورد مطالعه40
جدول 4-4- مقايسه جمعيت تعداد روستا هاي داراي مدرسه در محدوده مورد مطالعه40
جدول 4-5- مقايسه تعداد روستاها و توزيع مدارس ابتدايي در محدوده مورد مطالعه40
جدول 4-6- تعداد وتوزيع دانش آموزان مقطع ابتدايي به تفکيک دختران وپسران42
جدول 4-7- ميزان تراکم دانش آموزان مقطع ابتدايي سال تحصيلي 1392-9345
جدول 4-8- تعداد واحدهاي آموزشي مقطع راهنمايي به تفکيک دخترانه وپسرانه سال
تحصيلي 93-139245
جدول 4-9 – تعداد و توزيع دانش آموزان مقطع راهنمايي دختران وپسران سال تحصيلي 93-139246
جدول 4-10- ميزان تراکم دانش آموزان مقطع راهمايي سال تحصيلي 93-139248
جدول 4-11 تعداد طبقات آموزشگاه به تفکيک مقاطع دبستان51
جدول 4-12- تفکيک آموزشگاه هاي کنارسر براساس مساحت52
جدول 4-13- تفکيک آموزشگاه هاي دهستان کنارسر به تفکيک فضاي سرپوشيده(عيان)53
جدول 4-14- تفکيک آموزشگاه ها براساس عمر ساختمان 55
جدول 4-15- تفکيک آموزشگاه ها براساس کيفيت ساختمان 56
جدول 4-16- تفکيک آموزشگاه ها برحسب برخورداري از فضاهاي پرورشي57
جدول 4-17- تفکيک آموزشگاه ها برحسب برخورداري از فضاهاي رفاهي60
جدول 4-18- موقعيت طبيعي آموزشگاه ها62
فهرست نمودار
عنوان صفحه
نمودار شماره(3-1) :رژيم حرارتي ايستگاه رشت20
نمودار شماره (3-2 ): ميانگين درجه حرارت ايستگاه20
نمودار شماره (3-3): بارش ماهيانه ايستگاه رشت21
نمودار (3-4): ميانگين رطوبت نسبي ايستگاه رشت22
نمودار شماره (3 -5) :تعداد و درصد جمعيت نقاط روستايي28
نمودار (3-6 ): جمعيت ، خانوار و بعد خانوار در روستاهاي دهستان کنار سر سالهاي آماري
1390-138529
نمودار (3-7): ترکيب جنسي در روستاهاي دهستان کنار سر 139030
نمودار 4-1- توزيع واحد هاي آموزشي46
فهرست نقشه
عنوان صفحه
نقشه 3-1- موقعيت17
نقشه 3-2-منابع آب22
.نقشه شماره (3-3) خاک شهرستان رشت24
فهرست تصاوير
عنوان صفحه
تصوير 4-1-عكس هوايي دهستان كنار سر38
تصوير 4-2-نمايي از ساختمان قديمي مدرسه امام سجاد كنار سر51
تصوير 4-3-نمايي از فضاي مدرسه كه ميزان مساحت عيان آن را نشان مي دهد.52
تصوير 4-4-نمايي از فضاي مدرسه54
تصوير 4-5-عمر مدرسه55
تصوير 4-6-كيفيت مدرسه57
تصوير4-7-برخورداري مدرسه از فضاي پرورشي58
تصوير4-8-برخورداري مدرسه از كتابخانه58
تصوير4-9- برخورداري مدرسه از زمين ورزشي59
تصوير4-10-برخورداري مدرسه از نمازخانه59
تصوير4-11-نماي بيروني مدرسه60
تصوير4-12-برخورداري مدرسه از آبدارخانه61
تصوير4-13-كيفيت سرويس بهداشتي مدرسه61
تصوير4-14-قرارگيري مدرسه در كنار فضاي سبز62
تصوير4-15- قرار گيري مدرسه در كنار راه روستا 65
چکيده
بي ترديد آموزش و پرورش يکي از بنيادهايي است که با جامه عمل پوشاندن به کارکردهاي عمده خود مي تواند يکي از سهامداران اصلي تغيير وتحول در جهت توسعه باشد. هدف از انجام اين پژوهش ارزيابي خدمات آموزشي با توجه به جمعيت است وروش تحقيق آن به صورت توصيفي وتحليلي بوده است . در جريان تحقيق همه روستاهاي در دهستان کنار مطالعه و بررسي گرديده و با تکميل پرسشنامه اطلاعات لازم گردآوري شده است. تعداد و توزيع مدارس روستايي، کمبود بودجه وامکانات مالي دولت، عدم کيفيت مدارس ، رشد منفي جمعيت دانش آموزي، جمعيت روستا و نقش مدارس شهري در توزيع مدارس روستايي از مواردي هستند که ارائه الگوي مناسب مکان گزيني را مورد تأکيد قرار مي دهند. محيط جغرافيايي خدمات آموزشي يعني در دسترس قرار دادن امكان آموزش مناسب و با آرامش در مقاطع تحصيلي مختلف همراه با در اختيار نهادن ابزارهاي لازم براي آموزش در دورترين نقاط كه همان روستاها هستند، از اهداف مهمي است كه دولتها براي دست يافتن به آن تلاش مضاعف مي نمايند. دهستان کنارسر از جمله مناطقي است که از نظر جغرافيايي در سطح جلگه اي شهرستان رشت قرار گرفته است در اين دهستان مدارس موجود از نظر قرار گيري در موقعيت خوبي دارند اما با توجه به اينکه جمعيت روستاها در سالهاي اخير کاهش يافته است مدارس فوق از نظر تعداد دانش آموز از حد استاندارد هم کمتر است اما از نظر امکانات و وسايل آموزشي در سطح پايين قرار دارند.
واژگان کليدي: ارزيابي، خدمات آموزشي، جمعيت ، دهستان کنار سر
مقدمه
از قرن نوزدهم ميلادي نظريه پردازان مختلفي سعي نمودند چگونگي توزيع شهرها و روستاها را در مکانهايي که استقرار يافته اند مشخص و روابط آنها را با يکديگر روشن سازند. در اين ميان” فون تونن” “آگوست لوش”، ” والتر کريستالر” و… نظرياتي در ارتباط با مکان مرکزي ابراز داشته اند. در خصوص تعيين مکانهاي بهينه در عرصه فضايي رويکردهاي مختلفي رشد و تکوين پيدا نمود.
هدف کليه فعاليتهاي انجام شده در خصوص نظامات شهري و روستايي ايجاد تعادل و توازن در عرصه فضايي- کالبدي ملي جهت دستيابي به توسعه پايدار و از سوي ديگر ايجاد نظم و نسق بين بخشهاي مختلف ارايه کننده خدمات و امکانات و ممانعت از به هدر رفتن سرمايه هاي مالي و انساني بوده است. از طرفي توزيع بهينه و منطقي اين فضاها يکي از شاخصهاي مهم در فراهم کردن زمينه ها و دسترسي همگاني به امکانات آموزشي و از سوي ديگر گسترش آموزش عمومي و فني و حرفه اي و در نهايت گام برداشتن در يکسري از ابعاد عدالت اجتماعي، به عنوان هدف محوري در نظام جمهوري اسلامي ايران است. اهميت و ارزش بر نامه ريزي بر کسي پوشيده نيست و از آنجا که نظام فرهنگي و آموزشي هر جامعه، هويت واقعي و مرتبه رشد و تکامل آن را مشخص مي سازد، ارزيابي فضاهاي آموزشي از اولويت خاصي بر خوردار است. در اين راستا ارزيابي خدمات آموزشي با توجه به جمعيت مورد توجه قرار مي گيرد.
تدوين اين پايان نامه در 5 فصل شامل فصول زير تهيه شده است:
فصل 1: کليات طرح تحقيق
فصل 2 : مروري بر ادبيات تحقيق
فصل 3 : روش اجراي تحقيق
فصل 4: تجزيه و تحليل يافته هاي تحقيق
فصل5 : نتيجه گيري و ارائه پيشنهاد
1-1- بيان مسئله
در گذشته گزينش وتعيين مکانها جهت احداث فضاهاي آموزشي معمولا بر اساس تجارب روزانه اشخاص، اعمال نظر غير تخصصي افراد يا گروههاي بود که اعتبارات عمراني جهت احداث آموزشگاه در راستاي امکانات موجود از جمله وجود زمين صورت مي گرفت که گاه هدر رفتن منابع را به دنبال داشت و وجود تعدادي فضاهاي آموزشي بدون استفاده در استانهاي مختلف کشور گواه اين مدعاست. اجراي طرح مکانيابي و انجام مطالعات بنيادي در نقاط روستايي مي تواند منابع و امکانات را به سمت نيازهاي واقعي سوق دهد و ارزيابي اين مکانهاي آموزشي مي تواند در بر نامه ريزيهاي جديد خدمات و مکانهاي آموزشي و رفع معضلات مربوط به تراکم دانش آموزان در نقاط خاص موثر واقع گردد. کمبود نيروي انساني متخصص وماهر وعدم وجود اعتبارات عمراني دولت در روستاهاي کوچک( زير 20 خانوار) زمينه را براي ارائه خدمات به روستاهاي کوچک محدود مي سازد بنابراين خدمات رساني خاصه خدمات آموزشي به روستاهاي کوچک بر اساس نقاط مر کزي و الويت بندي صورت مي پذيرد. بررسي هاي سازمان يونسکو از طرح مکانيابي فضاهاي آموزشي که در سال 1985 در کشور مالزي به انجام رسيده است نشان مي دهد، اين اقدام بسيار مفيد بوده است ومعادل 30% کل بودجه عمراني آموزش و پرورش براي کشور مالزي صرفه جويي داشته است (قرباني ،1377، ص4). دهستان کنار سر شهرستان رشت داراي 10 نقطه روستايي است و داراي مراکز آموزشي در مقاطع ابتدايي و راهنمايي مي باشد با توجه به ميزان جمعيت دهستان حدود 6000 نفر هستند و تعداد دانش آموزان نيز 360 نفر است حال اين سوال مطرح مي شود که آيا مدارس فوق براي دانش آموزان مناسب است در اين تحقيق، محقق در نظر دارد تا به بررسي مراکز آموزشي دهستان کنار سر بپردازد .
1-2- سوال تحقيق

1- توزيع مکاني خدمات آموزشي در دهستان کنار سر چگونه است ؟

1-3- هدف تحقيق
اين تحقيق در پي دستابي به هدف زيراست:
هدف کلي اين تحقيق بررسي توزيع مدارس در روستاهاي دهستان کنار سر است
1-4- فرضيه‏ تحقيق
با توجه به هدف تحقيق فرضيه اين تحقيق عبارتند از:
1- فضاهاي آموزشي دهستان کنار سر در حد مطلوب نيستند .
2-1- پيشينه تحقيق
در رابطه با مکانيابي خدمات آموزشي تحقيقات زيادي در کشور صورت گرفته است که مي توان با مراجعه به پژوهشکده سازمان آموزش و پرورش به آنها دسترسي يافت که به برخي از آنها اشاره مي گردد:
-آسايش، حسين، برنامه ريزي روستاييدر ايران،137، انتشارات دانشگاه پيام نور، در مبحث مفاهيم وضوابط خدمات عمومي در روستاهاي ايران (چه نوع خدمات روستايي در کدام روستا) با استفاده از روشها ومدلهاي تعيين مراکز خدمات روستايي در چهارچوب نظري روشهاي برنامه ريزي خدمات را ارائه نموده است.
-آسايش، حسين،کارگاه برنامه ريزي روستايي،1380، انتشارات دانشگاه پيام نور، در مبحث الگوهاي توزيع بهينه مراکز خدمات عمومي در روستاها، ضوابط مربوط به آموزش وپرورش اشاره نموده است والگوهايي را براي احداث مدارس سه مقطع تحصيلي ارائه نموده است.
– سازمان آموزش وپرورش استان کردستان، 1378، مکان يابي فضاهاي آموزشي دوره هاي تحصيلي مختلف در استان کردستان که در آن به عواملي چون جمعيت روستا، روستاهاي تحت پوشش جلگه اي ونوع جاده و فاصله تا مرکز دهستان و عامل رشد جمعيت مورد توجه قرار گرفته است .
– شوراي تحقيقات سازمان آموزش وپرورش استان گيلان، 1373، مکان يابي فضاهاي آموزشي دوره هاي تحصيلي مختلف در استان گيلان که در آن به عواملي چون جمعيت روستا، روستاهاي تحت پوشش جلگه اي ونوع جاده و فاصله تا مرکز دهستان مورد توجه قرار گرفته ولي در آن به بدون در نظر گرفتن عامل رشد جمعيت مدارس پيشنهادي روستاها مطرح گرديده .
– شوراي تحقيقات سازمان آموزش و پرورش استان گيلان، 1383، مکان يابي فضاهاي آموزشي مورد نياز آموزش و پرورش استان گيلان در ده سال آينده که در آن حوزه نفوذ و ميزان جمعيت به عنوان عوامل موثر در مکانيابي استفاده شده است.
– شوراي تحقيقات سازمان آموزش و پرورش استان گيلان، 1383، فضاهاي آموزشي مدارس استان گيلان ومقايسه آن با استانداردهاي موجود، که در مکانيابي فضاهاي آموزشي به عوامل محيطي توجه شده است.
– قديمي رباني، محمد علي،1380، عملکرد طرح جامع شهر رشت در رابطه با فضاهاي آموزشي، پايان نامه کارشناسي ارشد،که در آن به نقش و عملکرد طرح جامع شهري در ارتباط با فضاهاي آموزشي توجه شده است.
-کريمي، جميله ، 1384، مکانيابي فضاهاي آموزشي در نواحي روستايي بخش حويق شهرستان تالش، پايان نامه کارشناسي ارشدکه با توجه به عوامل جغرافيايي و با استفاده از انواع مدل ها، الگوهاي بهينه خدمات آموزشي ارائه گرديده است.
– قاضي ، حسين، مکانيابي خدمات آموزشي در چهارچوب توسعه روستايي شهرستان شفت، پايان نامه کارشناسي ارشد، که به عواملي مانند فاصله ودسترسي و انواع الگوها ومدل ها تاکيد شده است.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-2 مباني نظري
2-2-1- نظريه مکان مرکزي
نظريه مکان مرکزي والتر کريستالر که در سال 1933 در کتاب خود منتشر ساخت تا سال 1950 مورد توجه قرار نگرفت اما از سال 1966 پس از ترجمه وانتشار به زبان انگليسي، اساس مطالعات شهري – ناحيه اي قرار گرفت .
در نظريه والتر کريستالر دو عامل مهم به نظر مي رسد :
الف ) آستانه کالا وخدمات .
ب) محدوده ي بازار فروش کالا وخدمات.
مراکز مختلف نظام سکونتگاهي تنها از طريق نوع وتعداد کارکردها وخدمات و ميزان اشتغال وجمعيت و فروش کالا وخدمات شناخته وتبيين مي شوند. در نظريه کريستالر عامل هزينه حمل و نقل وآمد و شد براي دريافت خدمات از موارد تعيين کننده مي باشد بنابراين مصرف کنندگان براي در يافت خدمات حداقل مسافت را براي دريافت آن در نظر مي گيرند بنا بر آنچه واضح است علاوه بر هزينه حمل ونقل مدت زمان صرف شده نيز از عوامل اصلي در عدم مراجعه به مکان مرکزي دورتر خواهد بود. در يک جامعه روستايي، يا شهر کوچک تقاضا محدود است، در حالي که در جامعه بزرگ شهري، تقاضا بيشتر و در نتيجه نيازهاي تخصصي نيز مطلوب تر عرضه مي گردد تکنولوژي حمل ونقل نيز به نحوي شکل گيري نظام سلسله مراتبي را تحت تاثير قرار مي دهد به گونه اي که حمل ونقل سريع وارزان ممکن است مصرف کنندگان خدمات را از مراجعه به مراکز کوچک تر منصرف سازد تا به خدمات بهتر وتخصصي تر دست يابند (شکوئي،1383، صص381-379). واين همان نکته اي است که در مواجهه با دستيابي به امکانات وخدمات آموزشي بهتر وبيشتر در روستاهاي پيراموني شهر رشت با آن مواجه هستيم.
مفهوم آستانه در مکان هاي مرکزي عبارت است از حداقل سطح تقاضا نسبت به حمايت از يک فعاليت و به عبارتي بخشي از يک مکان است که داراي حداقل ميزان نفوذ است بنابراين آستانه خدمات همواره با ميزان جمعيت در ارتباط خواهد بود بنابراين جمعيت به عنوان يک عامل عمده در عرضه خدمات در مکان مرکزي موثر است ( شکوئي،1383، صص384-383).
مفهوم حوزه نفوذ در نظريه مکان مرکزي، حداکثر فاصله اي است که يک بر خوردار از خدمات تمايل به طي آن دارد. نظريه کريستالر در بيشتر شاخه هاي جغرافياي انساني- فرهنگي تاثيرات عميق علمي داشته است وامروزه در سراسر دنيا نظريه مکان مرکزي در شاخه هاي مختلف جغرافيا و بر نامه ريزي هاي اقتصادي مورد استفاده قرار مي گيرد. در حوزه نفوذ به مکانهاي مرکزي به سه عامل عمده موثر مي توان اشاره نمود که عبارتنداز:
1- ويژگيهاي فردي: سن، جنس، درآمدوميزان تحصيلات که پايگاه اجتماعي – اقتصادي فرد را تعيين مي کند افرادي که پايگاه اجتماعي- اقتصادي بالاتري دارند براي دريافت خدمات فاصله هاي بسياري را مي پيمايند در حالي که طبقات کم درآمد نزديکترين مراکز خدماتي را انتخاب مي نمايند تا هزينه آمدوشد بيشتري نپردازند.
2- تصوير ذهني : حرکت مصرف کنندگان، تحت تاثير بعضي تصوير هاي ذهني که حاصل تجربه ي قبلي آنهاست قرار مي گيرد، مثل وسيله ي حرکت، مدت آمدوشد وهزينه ي کلي.
3- فضاي رفتاري : در هر زماني، فضاي رفتاري فرد، تحت تاثير اطلاعاتي که در مورد ساخت سلسله مراتب مکانهاي مرکزي ازطريق تجربيات شخصي يا منابع ديگر کسب کرده است، قرار مي گيرد. گفتني است توانايي مکان براي جلب رضايت مشتريان از نظر نوع وکيفيت خدمات، به تعداد تاسيسات وکارکردهاي مرکزي آن مکان بستگي دارد( شکوئي،1383، صص386-385).
2-2-2- تحليل پيوند فضايي و سهولت دسترسي
در اين مرحله، تفسير وتبيين الگوهاي طبيعي، اجتماعي، اقتصادي وتاثيرات متقابل سکونتگاه ها و همچنين تاثيرات متقابل سکونتگاه هاي شهري و روستاهاي اطراف و حوزه ي نفوذ مراکزشهري صورت مي گيرد. بدين تر تيب در پي يافتن آن هستيم که بدانيم مردم حوزه ي نفوذ شهر ها وشهرهاي کوچک چگونه به خدمات وامکانات شهري دست مي يابند.
در اين مرحله بر روي مبدأ و مقصد حمل و نقل که نشان دهنده حرکتهاي مردم بين سکونتگاه ها ي شهري و روستاهاي اطراف است مطالعاتي صورت مي گيرد. بدين ترتيب اين قسمت از تحليل پيوند فضايي، نخستين نقشه نظام پذير را در داخل ناحيه وخرده ناحيه ايجاد مي نمايد . همچنين ميزان دسترسي، دسترسي ضعيف، يا عدم دسترسي خانواده هاي روستايي به خدمات اجتماعي و امکانات استفاده از خدمات شهر ها را روشن مي سازد بنابراين بايد اين قلمرو هاي جغرافيايي که در آن دسترسي به خدمات آموزشي انجام مي يابد مشخص گردد وعوامل مهم ايجاد حوزه نفوذ روستاهاي پيراموني شهر رشت معين گردد.
2-2-3- رويکرد توزيع خدمات
در بر نامه ريزي توسعه خدمات برخي منطبق بر نظريه مکان مرکزي، برخي ديگر به قانون نظريه مکان مرکزي توجه کرده اند. اما آنچه مسلم است رويکردهايي چون( رويکرد کارکردهاي شهري در توسعه روستايي ومدل هاي تخصيص مکاني) به نوعي تأثير پذيرفته و برخاسته از نظريه مکان مرکزي هستند. به عبارت ديگر ريشه اين دو رويکرد در نظريه مکان مرکزي نهفته است (افتخاري،1380، صص66-31).
با قبول منطق نظريه مکان مرکزي در برنامه ريزي خدمات براي توسعه روستايي، بايد به سه اصل زير که مورد پذيرش واتفاق نظر متخصصان توسعه وبرنامه ريزان روستايي است توجه کرد:
الف: هدف اصلي کارکردهاي شهري برآوردن نيازهاي خدماتي جمعيت روستايي پراکنده است.
ب: مکان يابي اين کارکردها براي ارائه خدمات به جمعيت روستايي همراه با کارآيي عدالت است .
ج: رفتار مصرف کنندگان وعرضه کنندگان در سيستم خدماتي مي بايست رفتارهاي خاص خود را به ويژه در زمينه اقتصادي، فرهنگي واجتماعي منعکس کند، رفتارهايي که اغلب فاقد همخواني بين اشخاص متعدد يا گروههايي است که در فرآيند تصميم گيري شرکت مي کنند.
در خصوص به کارگيري نظريه مکان مرکزي در جايي که خدمات از قبل وجود داشته است بايد سه اصل را مورد توجه قرار داد که عبارتنداز:
اصل اول: ارزيابي براي شناخت جوامع روستايي که فاقد دسترسي جغرافيايي کافي به خدمات وکالاهاي اساسي هستند .
اصل دوم: قاعده تصميم گيري براي مکانهايي که مي توانند اين نيازها را در درون محدوديتهاي منابع به مؤثرترين وجه تأمين نمايند.
اصل سوم: ارزيابي از واکنشهاي رفتاري احتمالي مصرف کنندگان وعرضه کنندگان به ويژه در خصوص تغيير فرضي در توزيع خدمات،ت ا مشخص گردد که آيا نيازهاي شناسايي شده به درستي به وسيله نقش پيشنهاد شده برآورده مي شوند يانه، بنابراين پذيرش نظريه مکان مرکزي دربرنامه ريزي توسعه خدمات، دومفهوم ارزش آستانه ودامنه کالا بايد محور توجهات قرار گيرد (افتخاري وايزدي خرامه، نقل از: (Gerard Rushton P.Cit.p.98 )
2-2-4-رويکرد کارکردهاي شهري در توسعه روستايي
رويکرد مذکور داراي يک فرض است وآن اين که “مؤثرترين وکاراترين راهبرد فضايي براي بهبود توسعه روستايي، به توسعه سلسله مراتبي شهري متوازن، يکپارچه و بهينه پيوند خورده است”( افتخاري، ،1380 ،ص37).
جانسن که نظريه هايش در باره سازمان فضايي کشورهاي درحال توسعه مستقيم ويا غير مستقيم بر اغلب سياستهاي فضايي کنوني مؤثر بوده است، مدعي است که از نظر تاريخي، روند توسعه اقتصادي کشورهاي صنعتي در ارتباط ميان مراکز شهري و نواحي پيراموني آنها و در پيدايش الگوي فضايي که در آن مکانها ي مرکزي در جاهاي مناسب قرار گرفته اند، نهفته است. به ويژه اين که شهرکهاي بازاري، تجاري شدن کشاورزي را تحرک بخشيده وامر مبادله کالا وخدمات را تسهيل کرده اند ( خراط زبردست،1377، ص37).
از ديدگاه دانشمنداني چون “روي”1” وپاتيل”2 ، راندنيلي3 ورودل1 استقرار خدمات شهري براي توسعه و بهبود سلسله مراتب شهري متعادلي که قادر به برانگيختن توسعه روستايي باشد، حياتي است و پيشنهاد مي کنند که وظيفه برنامه ريزي مکاني در چهارچوب يکپارچه جامع تر، به عنوان روشي کارا براي مکان گزيني کالا وخدمات مي باشد.
اريک بلسکي2 در کانون رويکرد يکپارچه کارکردي به سه وظيفه تحليلي اشاره کرده است که عبارتند از:
1- تحليل کارکردي وترسيم سلسله مراتب سکونتگاهها.
2- تحليل وپيوندهاي اداري ، خدماتي، اجتماعي، بازاري وحمل نقل بين سکونتگاهها.
3- تحليل قابليت دسترسي وعرصه خدماتي.
علاوه بر موارد فوق شناسايي مراکز رشد بالقوه ممکن است زير مجموعه اي از مکانها در سطح خاصي باشدکه، از اهداف مهم روش شناسي کارکردهاي شهري به شمار مي رود ( افتخاري ،1380، صص37-38).
2-2-5-رفتار انساني و معرفت فضايي
بيشتر مطالعات مربوط به ادراک محيطي وجغرافياي رفتاري از مکتب “جغرافيا به منزله علم فضايي” منشأ گرفته است. در اينجا، در اغلب موارد فرد به عنوان يک عامل فعال و تصميم گيرنده، در چهارچوب شرايط خاص، بر اساس اطلاعات قابل دسترسي، مورد مطالعه قرار مي گيرد. در دهه هاي 1960 و1970، جغرافياي رفتاري تحليلي، بيشتر مفاهيم خود را از رشته هاي روانشناسي، جامعه شناسي و اقتصاد دريافت کرد و اين مکتب را به صورت ديدگاه ميان رشته اي درآورد. در نتيجه، جغرافيدانان به مطالعه حوزه هايي پرداختند که تا آن زمان کمتر مورد توجه آنها بود. روانشناسي گشتالتي، يادگيريهاي محيطي، جغرافياي فضا- زمان، مدلهاي گزينشي، معرفت فضايي، تحليل محيط زمينه ساز، تأثيرات عوامل فاصله ومجاورت از آن جمله بود (شکوئي،1382، ص139).

2-2-6-حوزه نفوذ
تا کنون در همه همايشها يي که از طرف سازمان ملل وانجمنهاي علمي، در زمينه بر نامه ريزي ناحيه اي و توسعه ملي برگزار شده است ، جغرافيا و مفاهيم جغرافيايي نظير: شرايط اکولوژيکي ناحيه، بستر محيط طبيعي، نظريه مکان مرکزي، پخش نوآوري و پديده هاي مختلف اجتماعي- اقتصادي، حوزه نفوذ، همواره در کانون اين قبيل مطالعات قرار داشته است. زيرا جغرافيدانان در مطالعه سازمان فضايي، غالباً روي سه عامل بيشتر تأکيد مي کنند:
1- گره ها( مکان مرکزي) .
2- پيوندها.
3- حوزه نفوذ.
گره ها ، مکانهاي مرکزي مي باشند که از طريق حمل ونقل، ارتباطات وساير عوامل به هم وصل مي شوند. همه گره ها، در فاصله يکساني قابل دسترسي نمي باشند. بلکه آنها با فاصله هاي مختلف از يکديگر قرار مي گيرند. بنابراين وسعت حوزه نفوذ آنها نيز فرق مي کند. گره هاي بزرگ از گره هاي کوچک و حوزه نفوذ پر وسعت داراي کارکردهاي تخصصي بيشتري مي باشند. روشن است که اين قبيل گره ها داراي آستانه جمعيتي پروسعت ودرآمد بالاتري نيز خواهند بود (شکوئي،1382، صص268-265).
2-2-7-حوزه نفوذ شهر رشت
حوزه نفوذ يک شهر داراي يک حد کاملاً مشخص و قطعي نيست ،بلکه به صورت طيفي از شدت روابط بين شهر و نقاط اطراف آن مطرح مي گردد. هرچه از شهر مرکزي دور شويم شدت اين روابط کمتر مي شود. حوزه نفوذ محدوده اي از اطراف شهر است که بيشتر ارتباط عملکردي را با شهر اصلي داراست (زياري،1378 ، ص70)
وسعت و شعاع عملکرد حوزه نفوذ را نقش شهر، مرتبه شهر در نظام سلسله مراتبي شهر، عوامل جغرافيايي، ناهمواري يا ديگر عوارض طبيعي وسرانجام سهولت دسترسي تعيين مي کند (رهنمايي،1369،ص53) .
اصطلاح حوزه نفوذ شهر نمايانگر ميدان تأثير و نفوذ خدمات اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي وسياسي يک شهر در روستاها، روستاشهرها، شهرکها، بخشها وشهرهاي کوچک مجاور آن است. به عبارت ديگر حوزه نفوذ کالا وعرضه خدمات، حداکثر فاصله اي است که يک مصرف کننده تمايل به طي آن دارد تا کالا وخدمات مورد نظر خود را با قيمت معين از مکان مرکزي تهيه کند ( شکويي، 1373،ص385) .
در تعيين حوزه نفوذ مي توان از عوامل زير کمک گرفت : الف) عرضه کالاهاي شهري وتدارک مصنوعات ساخته شده درشهر، ب) ارائه خدمات درماني، بهداشتي مستقر در شهر ،ج) ارائه خدمات آموزشي وفرهنگي موجود در شهر، د) خدمات سياسي واداري متمرکز در شهر، ه) ارائه سرويسهاي خدماتي وتعميراتي موجود در شهر، و)شبکه ارتباطي وامکانات حمل ونقل مسافري وکالايي (شکويي، 1373، صص53-54).
2-3-مدلها وتکنيکها
نحوه ودامنه روابط موجود ميان شهرو روستا به صورتهاي گوناگون بر شکل پذيري، رشد و توسعه سکونتگاههاي روستايي و همچنين بر روابط دروني و بيروني آنها اثر مي گذارد. در خصوص نحوه ي اين تاثير پذيري يا تاثير گذاري، مفاهيم و نظرات مختلفي مطرح شده است. مستقل از برداشتهاي گوناگون نظري، آنچه پيش از هر چيز بايد در نظر گرفته شود، ويژگيهاي زماني ومکاني است، يعني توجه به شکل روابط در مکانهاي مختلف که بنا بر مقتضيات زماني و روندهايي که نوع و دامنه تحول و دگرگوني روابط را مشخص مي سازد تغيير مي يابد. اين ويژگيها و ملاحظات در چگونگي تجلي فضايي روابط شهر وروستا نقش بارزي دارد و مايه اصلي مطالعات جغرافيايي اين نوع روابط را تشکيل مي دهد. در غالب بررسي هاي مربوط به روابط شهر و روستا معمولاً شهر به عنوان جزء تعيين کننده در نظر گرفته مي شود و به همين دليل است که مفاهيمي مانند شهر نشيني، شهرگرايي، حاشيه نشيني(شهري) بيشتر مطرح مي شود تا روستانشيني و اشتغال روستايي روند مهاجرتها عمدتاً به دليل کمبود امکانات زيستي و رفاهي در روستاها و جاذبه هاي فرهنگي و اقتصادي شهرها و همچنين درمواردي سوء سياستگذاري تشديد مي شود (سعيدي،1384، صص124-123) .
2-3-1-مدل بررسي اندازه مرکزيت(ثقل هندسي)
تعيين وبررسي مرکزيت و ثقل هندسي هر سکونتگاه مي تواند معيار مناسبي را براي بررسي مرکزيت جغرافيايي عرضه نمايد. در اين روش ابتدا مختصات جغرافيايي روستاهاي مورد نظر را تهيه مي نماييم که جهت محدوده مورد نظر مختصات 127 روستا تهيه شد، سپس نقشه اي از محدوده مورد نظر را بر روي کاغذ ميلي متري ترسيم نموده و پس از به هم پيوستن محور x وy براي هر واحد دهستان ستوني از (طول جغرافيايي) xjو(عرض جغرافيايي) yj مختصات نقطه مورد نظر به دست مي آيد. ( نقشه شماره 5-1)
2-3-2- مدلهاي کارکردي
مدلهاي کارکردي بر اين اساس کلي استوار است که شهرو روستا نه تنها با يکديگر رتباط دارند بلکه به هم وابسته اند. مدلهايي که در اين چهارچوب قرار مي گيرند عبارت است از مدلهاي مبتني برنظريه مکان مرکزي که مطابق آن شهر در مقابل روستا، مکان مرکزي خوانده مي شود و روستا حوزه ي نفوذ يا حومه، بنابراين در ارتباط با مدلهاي مکان مرکزي که در آن شهر به عنوان مرکز تأمين نيازهاي روستايي مطرح است، مدلهاي ديگري از جمله مدل حوزه ي نفوذ (روستا به عنوان عرصه ي تأمين نيازهاي شهري)، مدل حومه(شهري) (روستا به عنوان عرصه ي کارکردي شهر)مطرح مي شود که مي توان آنها را مدلهاي فرعي مدل مکان مرکزي نيز ناميد (سعيدي،1384،ص126).
براساس اين روش هر سکونتگاه به ميزان تعدادخدماتي که ارائه مي کند امتيازهاي مثبت دريافت مي کند و مجموع اين امتيازها رتبه و موقعيت هر مکان را در تعيين مکان بهينه مشخص مي نمايد. جدول شماره (5-13)
2-3-3- روش درجه بندي روستاها
دراين روش جمعيت به عنوان شاخص در نظر گرفته مي شود و پس از مشخص شدن جمعيت هر روستا آن ها را در ناحيه يا هر استان طبقه بندي مي نماييم.
2-3-4- روش ساده ي جمعيت
بر طبق اين روش جمعيت سکونتگاه (روستا يا شهر) تعيين کننده ي اهميت نسبي آن سکونتگاه به حساب مي آيد. بنابراين يک روستا با جمعيت 500نفر داراي شانس بيشتري است که به عنوان محل احداث يک مؤسسه ي خدماتي انتخاب گردد تا يک روستاي کوچک تر مثلاً با جمعيت 250 نفر. در اين روش مقدار يا اندازه ي جمعيت تا اندازه اي منعکس کننده ي ميزان نقش و کارکرد شهر در جواب گويي به سطحي از نيازهاي خدمات رفاهي است بنابراين ممکن است يک شاخص خوب انتشار رشد و توسعه ي خدمات عمومي به حساب آيد. در عمل، مي توان اندازه جمعيت را به شاخصهايي تبديل نمود که تمام معيارها را با يک مقياس مشترک نشان مي دهد. بدين منظور بر حسب نياز مي توان جدولي نظير جدول زير تهيه نموده شاخص مورد نظر را مشخص کرده آن را به کار گرفت (آسايش، حسين، 1375، ص106-105).
جدول 2-1- طبقه بندي جمعيت سکونتگاه
شاخصاندازه ي جمعيتشاخصاندازه ي جمعيت11
12
13
14
15
16
17
18
19
20550-500
600-550
650-600
700-650
750-700
800-750
850-800
900-850
950-900
1000-9501
2
3
4
5
6
7
8
9
1050-1
100-50
150-100
200-150
250-200
300-250
350-300
400-350
450-400
500-450 مأخذ: آسايش، حسين، 1375، ص105

3-1- روشها
3-1-1- روش تحقيق ومراحل آن
روش تحقيق در اين پايان نامه توصيفي – تحليلي بوده در طول تحقيق، با توجه به اطلاعات موجود در خصوص موضوع، ابتدا داده هاي لازم گردآوري و سپس به تجزيه و تحليل موضوع پرداخته مي شود و بر اساس شاخص هاي مکان يابي خدمات آموزشي، وضع موجود در مقايسه با وضعيت بهينه ارزيابي شده و با استفاده از ابزاري چون پرسشنامه و مصاحبه ، عوامل موثر در الگوي توزيع خدمات آموزشي شناسايي شده و در نهايت ضمن توجه به شاخص هاي محيطي، جمعيتي، شاخص هاي تعريف شده توسط وزارت آموزش و پرورش و با دخالت دادن خواست و رفتار روستاييان و با در نظر گرفتن خدمات آموزشي موجود ارائه شده است. براي جمع آوري اطلاعات مطالعات به دو صورت کتابخانه اي(با استفاده از اسناد و مدارك موجود) و ميداني( بازديد از مکان هاي آموزشي- استفاده از پرسشنامه) انجام شده و ابزار گردآوري اطلاعات، پرسشنامه، مصاحبه، مشاهده و نقشه است. براي تجزيه وتحليل اطلاعات و رسم نمودارها از نرم افزار آماري Exelاستفاده شده است .
3-1-2-جامعه آماري تحقيق
با توجه به عنوان تحقيق “جامعه آماري روستاهاي دهستان کنار سر است و تعداد مدارس آن 6 واحد آموزشي است که در روستاها ي آن قرار دارد و از هر مدرسه يک پرسشنامه تکميل گرديد
3-2- ويژگيهاي طبيعي
3-2-1- موقعيت
دهستان کنارسر يکي از دهستانهاي بخش کوچصفهان است که داراي 10 نقطه روستايي مي باشد و داراي 6456 نفر جمعيت است فعاليت غالب مردم آن بر پايه کشاورزي مي باشد(معاونت برنامه ريزي استان گيلان، 1385، ص10 )
3-2-2-اقليم
اقليم در يک منطقه وسيع و براي زماني طولاني ميانگين عناصر دما، بارش و رطوبت است که فراواني عناصر جوي را نيز توام با انواع هوا و فراواني آنها در فصول مختلف مشخص مي کند . در واقع نتايج توالي انواع هواي حاصله از ترکيب عناصر جوي در يک منطقه است که اقليم آن را مشخص مي کند (جعفر پور ، 1377، ص1).
3-2-2-1- درجه حرارت
با بررسي داده هاي درجه حرارت در ايستگاه مورد مطالعه به اين نتيجه مي رسيم که حداکثر دما در اين محدوده در ماه مرداد 30 درجه و کمترين آن 8/11 در ماه دي مي باشد همچنين داده هاي حداقل دما بيانگر اين مطلب است که ماه اسفند با.6 درجه داراي حداقل دما مي باشد وبررسي ميانگين دما نيز بيانگر اين مطلب است که دي ماه با 2/7 درجه داراي کمترين دما و و تير با 1/24 درجه داراي بيشترين دما مي باشد
همچنين آمارهاي ايستگاه بيانگر اين مطلب است که حداقل مطلق دما در مرداد بيشتر و در دي کمتر است و حداقل مطلق دما در دي ماه کمترين و در مرداد بيشترين است بطور کلي آمارها بيانگر اين مطلب است که ماه دي در دهستان همانند ساير ماههاي استان گيلان سردترين ماه و تير گرمترين ماه است
جدول شماره(3-1) :داده هاي درجه حرارت ايستگاه رشت – دوره آماري 1390 – 1380
ماهمهرآبانآذرديبهمناسفندفروردينارديبهشتخردادتيرمردادشهريورحداکثر22.116.411.811.010.712.315.118.824.627.730.025.8حداقل16.211.16.54.23.76.09.112.717.120.522.019.8ميانگين ماهانه19.113.89.17.67.29.112.115.820.824.12422.8حداکثر مطلق28.325.420.718.519.823.027.725.430.232.034.132.5حداقل مطلق10.84.81.6-0.1-1.11.33.57.612.116.018.515.5منبع: سازمان هواشناسي استان گيلان ، 1387
نمودار شماره(3-1) :رژيم حرارتي ايستگاه رشت
با توجه به جدول شماره ي(3-1) روند تغييرات ميانگين ماهانه دما در ايستگاه نشان مي دهد كه بيشترين ميزان دما 26 درجه سانتي گراد مربوط به مرداد و كمترين دما با 2/7 درجه سانتيگراد متعلق به بهمن ماه مي باشد.
جدول شماره (3-2 ): ميانگين درجه حرارت ايستگاه رشت – دوره آماري 1390 – 1380
ماهمهرآبانآذرديبهمناسفندفروردينارديبهشتخردادتيرمردادشهريورميانگين ماهانه19.113.89.17.67.29.112.115.820.824.12622.8منبع: سازمان هواشناسي استان گيلان ، 1390
نمودار شماره (3-2 ): ميانگين درجه حرارت ايستگاه
3-2-2-2- بارندگي
بر طبق نتايج جدول شماره ي( 3-3 )بيشترين ميزان بارندگي ،380 ميليمتر مربوط به شهريور و كمترين بارش ، 7/37 ميليمتر مربوط به خرداد ماه مي باشد.
جدول شماره(3- 3 ):متوسط بارندگي ايستگاه رشت – دوره آماري 1390 – 1380
ماهمهرآبانآذرديبهمناسفندفروردينارديبهشتخردادتيرمردادشهريوربارندگي266.3298.7212.9156.993.684.854.842.837.745.784.2380.6منبع: سازمان هواشناسي استان گيلان ، 1390
نمودار شماره (3-3): بارش ماهيانه ايستگاه رشت
3-2-2-3- رطوبت نسبي
ميانگين رطوبت نسبي ايستگاه مورد مطالعه و نوسانات آن در جدول زير نشان داده شده است.با توجه به فوق ماه آذر با 87 درصد بيشترين رطوبت ماهيانه و ماه مرداد 74 درصد داراي كمترين رطوبت مي‏باشد.
جدول شماره (3-4 ):ميانگين رطوبت‏نسبي ايستگاه رشت دوره آماري 1390 – 1380
ماهمهرآبانآذرديبهمناسفندفروردينارديبهشتخردادتيرمردادشهريوررطوبت نسبي828687848581848578797479منبع: سازمان هواشناسي استان گيلان ، 1390
نمودار (3-4): ميانگين رطوبت نسبي ايستگاه رشت
3-2-3- منابع آب
آب به عنوان عامل مهمي در رشد و شکوفايي هر فضاي جغرافيايي مطرح است تا آن جا که به عنوان عامل اثر گذار در روند اسکان و توزيع فضاي جمعيت و آرايش سکونتگاه ها است آب که براي سکونت و توليد يک ضرورت است در جاي ديگر به عنوان يک تهديد به حساب مي آيد و به صورت سيل ؛ زيان هايش را ايجاد مي کند به همين منظور مسئله آمايش همه جانبه آب ها به منظور آب مصرفي و تضمين سلامت و امنيت ساکنان پيرامون آن بايد مورد توجه قرار گيرد ؛ اهداف اساسي آمايش وضع آب ها ؛ مبارزه عليه تغيان آب ها و عليه فرسايش خاک ؛ تأمين آب مورد نياز کشاورزي و آب هاي مصرفي است . ( درئو ، 1374 ؛ ص 586 ) .
آب هاي شرب و کشاورزي استان گيلان از طريق آب هاي جاري و زير زميني تأمين مي گردد . پتانسيل آب هاي زير زميني استان گيلان 894 ميليون متر مکعب و پتانسيل آب هاي سطحي استان 9910 ميليون متر مکعب بر آورده شده است . ( مطالعات طرح جامع سيلاب ؛ ص 17 ) .


دیدگاهتان را بنویسید