5. روستا/ روستاک/ رستاق……………………………………………………………………………………………………………………………………………..175
6. کوره………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………………………………………………….182
7. قصبه / مصر……………………………………………………………………………………………………………………… ………………………………………………….186
8. استان……………………………………………………………………………………. ……………………………………………………………………………………………………..190
9. بازشناسي مفهوم شهر در ايران………………………………………………………………. ……………………………………………………………..199
بخش دوم: شهر و شهر نشيني در دوره سامانيان………………………………………………………………………………………………………….210
فصل يکم: داد و ستد در شهرهاي دوره ساماني…………………………………………………………………………………………………………..211
1. نقش شهرها در راه‌هاي تجاري- فرهنگي دوره سامانيان………………………………………………………………..213
2. مبادلات پولي و سکه‌خانه‌هاي سامانيان…………………………………………………………………………………………………………..232
فصل دوم: شهر و شهرنشيني در خاستگاه سامانيان……………………………………………………………………………………..243
1. شهر واحه‌هاي سغد…………………………………………………………………………………………………………………………………………243
2. بازشناسي معناي شهر در سغد……………………………………………………………………………………………………………….245
3. نقش رود سغد در ساخت شهرواحه‌ها………………………………………………………………………………………….250
4. پيشين? ساخت شهرواحه‌هاي سغد……………………………………………………………………………………………………….256

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

ساخت و خاستگاه اسطوره‌اي…………………………………………………………………………………………………………….256
کاوش‌هاي باستان‌شناختي……………………………………………………………………………………………………………………..260
5. نقش تجاري شهرواحه‌هاي سغد…………………………………………………………………………………………………………263
6.کالبد شهرواحه‌ها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………266
فصل سوم: بخارا نمونه‌اي از شهرسازي و شکوفايي شهرنشيني……………………………………………………..271
1. خاستگاه شهر بخارا بر اساس پيشين? نام………………………………………………………………………………………271
بخارا: پيشين? شهرنشيني از آغاز تا دور? سامانيان……………………………………………………………………………277
2. پيشين? ساخت شهر………………………………………………………………………………………………………………………………………… 284
3. شکل شناسي شهر در سه سد? نخست اسلامي……………………………………………………………………….287
4. باروها و دروازه‌هاي بخارا…………………………………………………………………………………………………………………………..291
بارو و دروازه‌هاي شارستان………………………………………………………………………………………………………..292
باروها و دروازه‌هاي ربض…………………………………………………………………………………………………………..297
5. سازه‌هاي آبي و سازمان آبياري در شهر بخارا……………………………………………………………………305
6. کوي‌هاي شارستان……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 309
7. بازار در کالبد شهرواحه‌هاي بخارا…………………………………………………………………………………………………….312
بازارهاي شهر بخارا…………………………………………………………………………………………………………………………313
بازار طواويس………………………………………………………………………………………………………………………………………316
نتيجه‌گيري…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………322
منابع و مآخذ…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….326
چکيده
دوره سامانيان از مهم‌ترين دوره‌هاي اثرگذار در گستره فرهنگ و تمدن ايران و شهرهاي قلمرو حکومتي اين دودمان، بستر شکوفايي عناصر گوناگون فرهنگي و تمدني بوده‌اند. از ديگر سو، شرايط جغرافيايي و عوامل گوناگون اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي در ساخت و توسع? شهرها و شکوفايي شهرنشيني تأثير داشته‌اند. از آنجا که شهرپژوهي بر پايه پيشينه تاريخي شهرها از مهم‌ترين مسائلي است که جامعه کنوني به آن نيازمند است و شهر و شهرنشيني در دور? سامانيان دوره‌اي تأثيرگذار را طي کرد، در اين پايان‌نامه اين موضوع مورد بازشناسي و تحليل قرار گرفته است. در اينجا از نظر زماني محدوده سده چهارم قمري (دهم ميلادي) و از نظر مکاني قلمرو فرهنگي و تمدني ايران با تأکيد بر بخش‌هاي شرقي ايران (خراسان و ماوراءالنهر / خراسان بزرگ) را در بر مي‌گيرد. از اين رو مسئله اصلي که اين پژوهش به آن مي‌پردازد چنين است: پيشينه ساخت شهر و شهرنشيني در ايران و عوامل اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي(دهقانان، روستاها، ساختار اقتصاد شهري و… ) و اقدامات سامانيان تا چه اندازه در شکوفايي شهرها و شهرنشيني در دور? سامانيان تأثير داشتند؟
اين پژوهش بر اساس روش تحقيق تاريخي و مبتني بر منابع جغرافيا‌نگاري و تاريخي انجام گرفته است. دستاوردهاي اين پژوهش عبارتند از: پژوهش دربار? شهرهاي ساماني؛ بررسي عوامل گوناگون اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي مؤثر در بالندگي شهرها در آن دوره؛ پژوهش دربار? شهرواحه‌هاي سغد و بازشناسي ساخت کالبدي شهر بخارا در دور? سامانيان. در اين راستا شهر در آن دوره بر پايه پيشينه ساخت شهر و تأثيرگذاري دور? سامانيان در آن مورد بررسي قرار گرفته است.
واژه‌هاي کليدي: سامانيان، تاريخ شهروشهرنشيني، سُغد، بخارا

پيشگفتار
علاقه‌مندي به پيشينه تاريخي و بالندگي‌ فرهنگ و تمدن ايران‌زمين در دوره‌هاي گوناگون، مسئله‌اي مهم و هميشگي است که نه تنها در اين مرز و بوم بلکه در فراسوي مرزهاي آن، هر پژوهنده‌اي را مشتاق مطالعه و تفحص در پيرامون آن مي‌کند. در اين ميان، دوره سامانيان که از نام‌دارترين دوره‌هاي تأثيرگذار در فرهنگ و تمدن ايران است با اقبال بيش‌تري از سوي پژوهشگران روبرو بوده و هر کس از ديدگاهي به آن پرداخته است.
نگارنده در طي درس‌هاي تاريخ دوره ميانه در محضر استاد محترم جناب آقاي دکتر اللهيار خلعتبري، مدتي را به راهنمايي و پيشنهاد ايشان سرگرم تهيه طرحي بود براي پژوهش پيرامون موضوعي در راستاي “تاريخ در ادبيات دوره سامانيان” که دستاورد اوليه آن ارائ? چند جلسه بحث در پيرامون خردورزي در آن دوره بود. در همان زمان اين پرسش همواره براي نگارنده مطرح بود که چرا سد? چهارم قمري که دوره تکوين زبان پارسي دري (نوين) است، بيش‌ترين سهم را در ميان تمام سده‌هاي تاريخ ايران در تدوين آثاري در موضوع “المسالک و الممالک” و به تعبيري “البلدان” نويسي داشته است؟ اين مسئله در مشورت با استاد محترم راهنما و البته در پي منتفي شدن موضوع پيشين، نگارنده را سرانجام مصمم به تدوين طرحي کرد در راستاي پژوهش پيرامون شهر و شهرنشيني در دوره سامانيان که آنچه در پي مي‌آيد دستاورد اين طرح است.
بدين سان، بايستي مراتب سپاس‌گزاري خود را از استاد محترم راهنما، جناب آقاي دکتر اللهيار خلعتبري، که در طي دوره کارشناسي ارشد و دکتري بزرگترين مشوق اينجانب در راستاي پژوهش پيرامون سامانيان بوده‌اند، اعلام دارم. ايشان علاوه بر راهنمايي‌هاي ارزنده علمي، اختصاص دادنِ بيش‌ترين وقتِ ممکن و بر عهده گرفتن اين مسئوليت، همواره با علوّ طبع و مرام والاي خويش، نگارنده را مورد الطاف خويش قرار دادند.
همچنين جناب آقاي دکتر علي اصغر مصدق، استاد محترم مشاور، با متانت و گشاده‌رويي هميشگي، مشاور? اين پايان‌نامه را به سان دوره کارشناسي ارشد پذيرفتند و پرسش‌هاي نگارنده را در روش تحقيق و ساماندهي اين موضوع پاسخ گفتند. جناب آقاي دکتر قباد منصور بخت، ديگر استاد محترم مشاور در اين پايان‌نامه، نيز از زمان تدوين طرح تحقيق تا سرانجام يافتن آن، با مشورت‌هاي عالمانه خويش در راستاي طرح مسئله، بررسي و بازشناسي مفاهيم کليدي اين موضوع و ساماندهي نهايي پايان‌نامه، همواره نگارنده را صميمانه و صادقانه ياري کردند. بدين سان از اين بزرگواران، مراتب سپاس‌گزاري و امتنان خويش را اعلام مي‌دارم.
همچنين بايسته است تا سپاس‌گزاري خويش را از ديگر استادان محترم گروه تاريخ دانشگاه شهيد بهشتي که همواره با راهنمايي‌هاي عالمانه و محبت‌هاي بي‌شائبه، نگارنده را از مراهم خويش بهره‌مند ساخته‌اند، اعلام دارم. از آن ميان از جناب آقاي دکتر عطاءالله حسني مدير محترم گروه و جناب آقاي دکتر کريم سليماني که داوري اين پايان‌نامه را پذيرفتند و در طي دوره تحصيلي همواره ياريگر نگارنده بوده‌اند.
همچنين سپاس‌گزارم از جناب آقاي دکتر حسين سلطان‌زاده، مدير محترم گروه پژوهش هنر دانشکده معماري و شهرسازي دانشگاه آزاد اسلامي تهران مرکزي، که از پيشگامان شهرپژوهي در ايران و آثار ايشان از مراجع مهم پژوهشي در زمينه تاريخ شهر و شهرنشيني به شمار مي‌روند. ايشان ضمن پذيرفتن داوري اين پايان‌نامه همواره در طي چند سال گذشته در اين زمينه نگارنده را از راهنمايي‌هاي خويش بهره‌مند کرده‌‌اند. همچنين از جناب آقاي دکتر شهرام يوسفي‌فر، عضو محترم هيأت علمي پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، که علاوه بر راهنمايي‌ نگارنده در اين موضوع، از پايان‌نامه دکتري ايشان بهره فراوان بردم، مراتب سپاس‌گزاري خود را اعلام مي‌کنم.
بايسته است از استادان محترم جناب آقاي دکتر ناصر تکميل همايون و جناب آقاي دکتر محمد علي اکبري که همواره راهنما و مشوق نگارنده بوده‌اند، مراتب سپاس‌گزاري خود را اعلام کنم.
همچنين سپاس‌گزاري خود را از خانم دل‌آرا مردوخي، عضو محترم دفتر پژوهشهاي فرهنگي، اعلام مي‌دارم. حروف‌نگاري، نمونه‌خواني و بازنگري اين پايان‌نامه بر عهده ايشان بوده که با وسواس و دقت فراوان آن را به سامان رسانده‌اند.
بديهي است که اين رساله لغزش‌ها و نقص‌هايي دارد و کوشش مي‌شود با راهنمايي‌هاي استادان ارجمند، رفع شوند. در پايان توفيق روزافزون و هميشگي اين عزيزان را در راستاي بالندگي فرهنگ و دانش در اين مرز و بوم از درگاه ايزد منان خواستارم.

بخش مقدماتي
درآمدي بر روش تحقيق و منبع شناسي

1. مدخل پژوهش
سامانيان در دوره‌اي بر بخش‌هاي وسيعي از شرق ايران حکمراني داشتند که از نظر بالندگي فرهنگ و تمدن ايراني _ اسلامي، دوره‌اي نام‌دار است. نقش اين دودمان در عرصه سده چهارم قمري (دهم ميلادي) از نظر تأثيرگذاري در روند تاريخ فرهنگ و تمدن ايران، چندان مهم است که دوره امارت آنان را با لقب‌هايي فراتر از ديگر دوره‌هاي تاريخي ايران و بر پاي? اعتلاي فرهنگ و تمدن، معرفي کرده‌اند: عصر “طلايي فرهنگ و تمدن ايراني- اسلامي”، “عصر زرين فرهنگ ايران” و “دور? رنسانس ايراني- اسلامي”.1 در اين دوره دستاورد‌هاي عصر انتقال زمين? بالندگي جنبه‌هاي گوناگون فرهنگي و تمدني را فراهم آورد و بخش‌هاي شرقي ايران به عنوان خاستگاه و قلمرو سامانيان، بستر اين جريانِ اثرگذار بود.
دربار? اوضاع سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي دور? سامانيان، همچنين جغرافياي تاريخي و تاريخ محلي و جغرافياي تاريخي شهرهاي ايران در آن دوره، تا کنون تأملات، مطالعات و پژوهش‌هاي بسياري انجام گرفته و از اين نظر‌مي‌توان پنداشت، به دليل ويژگي‌هاي اين دوره، از خوش‌اقبال‌ترين دوره‌هاي تاريخي ايران بوده که توجه مورخان و جغرافي‌نگاران قديم (به ويژه در همان دوره) و پژوهشگران دور? معاصر را به خود معطوف کرده است. دربار? بيش‌تر شهرهاي اين دوره، دست‌‌‌کم تک‌نگاشته‌هاي علمي يا دربار? برخي از آن شهرها مانند بلخ، سمرقند، بخارا، نيشابور، مرو، هرات و … کتاب‌ها و مقاله‌هاي بسياري به پژوهش و نگارش درآمده است. از اين رو، همين امر دست‌کم دو موضوع را مورد تأکيد قرار‌مي‌دهد:
نخست آن که دوره‌اي است مهم و تأثيرگذار که به رغم انجام مطالعات و پژوهش‌هاي بسيار همچنان جاي آن دارد تا دربار? موضوع‌هاي گوناگون آن تحقيق علمي صورت گيرد. ديگر آن که، شاخصه‌ها و عناصر گوناگون فرهنگ و تمدن ايران در اين عصر به گونه‌اي از “سامانِ” اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي نائل آمدند، که از اين رو جاي آن دارد اين مشخصه‌ها بر اساس تأثيرپذيري از پيشين? تاريخي ايران و اسلام تا آن زمان و اثرگذاري در روند تاريخ ايران و اسلام پس از آن، مورد تأمل قرار گيرند. در اين ميان بر اساس علاقه‌اي که نگارنده نسبت به دور? سامانيان، همچنين به موضوع “شهرپژوهي” داشت، شهر و شهرنشيني در اين دوره را مورد مطالعه قرار داد. در بررسي شهر و شهرنشيني در دور? سامانيان و با تأکيد بر پيشين? اين مسئله در ايران، بخش قابل تأملي از مطالعه به جريان تاريخي و مفاهيم کليدي آن در ايران براي فهم واقعي از شهر در دور? سامانيان، اختصاص يافته است.

اهميت موضوع شهر و شهرنشيني در دور? سامانيان:
پيدايش و بالندگي شهر و شکوفايي شهرنشيني در گستر? جغرافياي طبيعي و تاريخي ايران‌زمين (ايرانشهر)، متأثر از عوامل طبيعي، اجتماعي، اقتصادي، سياسي و فرهنگي گوناگوني بوده است که با در نظر گرفتن اين عوامل در حوزه‌هاي گوناگون علمي مانند جغرافيايي (طبيعي و انساني – شهري و روستايي)، تاريخي، جامعه شناسي، علوم اقتصادي ، سياسي و… ‌مي‌توان جريان شکل‌گيري شهر و برقرار شدن زندگي شهري يا شهرنشيني را از سپيده دم تا تکوين و شکوفايي آن، بررسي کرد. گستردگي جغرافيايي، تنوع ساخت فضايي- کالبدي، اهداف، انگيزه‌ها و شيوه‌هاي بيش و کم متفاوت استقرار در مکان‌هاي گوناگون، نقش جامعه، اقتصاد، فرهنگ و … در پويايي شهرها و اثرگذاري شهرها بر جنبه‌‌هاي گوناگون زندگي انسان و دَه‌ها دليل ديگر باعث شده‌اند تا شهرنشيني همچنان نيازمند مطالعات و کاوش‌هاي گسترده و دامنه دار از ديدگاه تاريخي باشد.
امروزه توجه به رشته‌هايي مانند جامعه‌شناسي شهري، اقتصاد شهري، جغرافياي شهري، و گروه‌هاي گوناگون شهرپژوهي در عرصه‌هاي تاريخي، باستان‌شناسي، فرهنگ و مدنيت و… برآمده از نيازهاي اساسي جوامع به شناخت بستر و محيط زندگي و پويايي آن است. در اين راه نظريه‌هاي گوناگون از سوي پژوهشگران رشته‌ها و عرصه‌هاي مختلف علمي ارائه شده که نشان‌دهنده اهميت اين موضوع در سطح منطقه‌اي و جهاني است. در چنين شرايطي، نقش پيشگامان مدنيت و سرزمين‌هايي که خاستگاه و بستر نخستين شهرها يا نخستين جوامع شهرنشين بوده و دوره‌هاي گوناگوني از بالندگي شهرنشيني را تجربه کرده‌اند، بيش از پيش نمايان ‌مي‌شود.
شهر به عنوان بستر پويايي و تکوين هر جامع? برخوردار از ويژگي‌ها و مؤلفه‌هاي تمدن، ريشه در تلاش‌هاي جامعه‌اي دارد که با قدم و انديشه در طي چندين هزاره زمينه‌هاي پيدايش و شکوفايي آن را فراهم آورده‌اند. از اين رو‌ شهر مي‌تواند نماد جوامعي باشد که بر شالوده و بنياد و بر سيما و پيشينه مدنيت خود ‌مي‌بالند.
در سرزميني که به تعبير تاريخي “ايرانشهر” يا “ايران‌زمين” خوانده مي‌شود، شهر همواره پايگاه و پهن? انتقال دهنده دستاوردهاي جامعه ايراني در دوره‌هاي گوناگون بوده است. از اين رو شهر و شهرنشيني در ايران ريشه و پيشينه کهن دارد. چندان که در سير تکوين جامعه ايران توأمان با ديگر شيوه‌هاي زندگي، همچون روستانشيني و شبانکارگي، همواره سهم قابل تأملي داشته است. ساخت شهر و زندگي شهري يا شهرنشيني در ايران پيش از اسلام در دوره‌اي دست‌کم سه هزارساله به تجربه‌هايي نائل آمد که در دوره‌هاي گوناگون، بالندگي خود را نويد بخشيد. شهر در ايران پيش از اسلام و پس از آن، از تلاقي و تعامل انديشه‌ها و سنت‌هاي مختلف بهره برد و پويايي زندگي و تمدن بر اساس شهر و واحدهايي که زمينه بالندگي آن را فراهم آوردند(ده، روستا و…)، در ساختاري هماهنگ از فرهنگ، جامعه، اقتصاد و سياست بر گستره جغرافيايي اين سرزمين پايداري خود را بردوام نگه داشتند. از اين رو، دست کم‌مي‌توان باور داشت که به رغم رويدادهاي گوناگوني که در طي هزاران سال بر سر شهرهاي ايران گذشته و با آنها خو کرده و راه خود را پيموده‌اند، هنوز هم‌مي‌توان به رغم گسترش پيوندهاي ميان شهرها در پهنه جهان صنعتي امروز نشانه‌هاي بالندگي‌هاي گذشته را به وضوح مشاهده کرد!
پس از اسلام با آنکه شهرهاي ايراني طي دو سده دچار آشوب‌هاي سياسي و رکود اقتصادي شدند، اما در سده سوم قمري رو به توسعه گذاشتند و در عصر فرمانروايي دو دودمان سامانيان آل‌بويه، با تلاش‌هاي فکري انديشمندان، شهرسازان و معماران بنيان شهرها در تلفيقي از هويت ايراني _ اسلامي قرار گرفت.

پيشين? تحقيق:
دربار? شهر و شهرنشيني در ايران، تاكنون پژوهش‌هاي گوناگوني انجام گرفته است كه هركدام از ديدگاهي قابل تأمل و دربردارندة آگاهي‌هايي هستند. باستان‌شناسان در بررسي پيشين? شهرنشيني و چگونگي پيدايش و بالندگي نخستين شهر‌ها و تشخيص “شهر” از “غيرشهر” براساس كاوش‌هاي علمي، پژوهش‌هاي گوناگوني انجام داده‌اند. مطالعة اين پژوهش‌ها براي بررسي خاستگاه و چگونگي پيدايش و بالندگي نخستين شهرها يا بستر كُهن‌شهر‌هاي ايران اهميت فراوان دارد. كوشش‌هايي كه در اين زمينه انجام شده است در آغاز به تأثير كاوش‌هاي باستان‌شناسي به صورت تك‌نگاشته‌هايي توسط محققان غربي در راستاي گزارش‌هاي علمي کاوش‌ها به سامان رسيد كه در فصل يكم از بخش يكم اين پايان‌نامه مورد توجه قرار گرفته‌اند. از ديگر سو کاوش‌هاي گوناگوني که به ويژه از سوي باستان‌شناسان روسي در دهه‌هاي 1950 تا 1960 انجام گرفت، براي بررسي وضعيت شهرهايي که در سده چهارم قمري خاستگاه سامانيان و در قلمرو آنها بودند، اهميت بسيار دارد.2 اما در ايران پژوهش‌هاي درخور توجهي انجام شده كه از آن ميان است، آغاز شهرنشيني در ايران نوشتة يوسف مجيدزاده به عنوان “نخستين اثر پژوهشي در ادبيات باستان‌شناسي فارسي” با موضوع شهرنشيني در ايران.3 از آن پس تلاش‌هاي ديگري توسط صادق ملك شهميرزادي در قالب مقاله‌ها و كتاب‌هاي گوناگون4 و پژوهش اخير سيد منصور سيدسجادي تحت عنوان نخستين شهر‌هاي فلات ايران،5 شايان توجه و بررسي هستند. در پژوهش‌هاي تاريخي نيز كتاب نامدار شهر‌هاي ايران در روزگار پارتيان و ساسانيان نوشت? ن. پيگولوسكايا6 تا به امروز جزو مهم‌ترين آثار پژوهشي در بررسي وضعيت شهر‌ها و شهرنشيني در دو دورة پارتيان (250 ق.م ـ 226 م) و ساسانيان (226ـ651 م / 31 ق) به شمار مي‌رود. پژوهش‌هاي جغرافيايي پژوهشگراني مانند و. و. بارتولد7 و گي لسترنج (گاي ليسترانج)8 نيز نخستين تلاش‌هاي شهرپژوهي جغرافيايي در اين زمينه به شمار مي‌روند که در بررسي منابع و مآخذ مورد تأمل قرار گرفته‌اند.
مقالة مفصل “ويژگي‌هاي تاريخي شهرنشيني در ايران دورة اسلامي” نوشتة احمد اشرف،9 در واقع نگرش جديدي به بررسي تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران ايجاد كرد كه هنوز پس از سه دهه از تاريخ تأليف آن، بررسي پژوهش‌هاي انجام‌گرفته نشان مي‌دهد آن مقاله الگوي پژوهشي تاريخ شهرنشيني در ايران به شمار مي‌رود! بررسي مفهوم شهر، بنيان‌گذاري، گسترش و زوال شهر‌ها، سيماي شهر‌ها، بنيان‌هاي زندگي شهري (دستگاه حكومت شهر، دستگاه مذهبي شهر، انجمن‌هاي صنفي) و رابطة شهر و ده و مفهوم مناطق شهري، مباحثي هستند كه اشرف در اين مقاله به آنها پرداخته است.
دو كتاب روند شكل‌گيري شهر و مراكز مذهبي در ايران و مقدمه‌اي بر تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران، نوشتة حسين سلطان‌زاده،10 و برخي ديگر از کتاب‌ها و مقاله‌هاي وي پس از مقالة اشرف مهم‌ترين پژوهش‌هايي بودند كه در چند ده? اخير در اين زمينه انتشار يافتند. هر دو كتاب سير تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران را دربر دارند، اما كتاب نخست مبتني بر شكل‌گيري، بالندگي و اثرگذاري مراكز مذهبي شهر‌هاي ايران است و دومي كه سيماي كلي موضوع شهر و شهرنشيني را دربرمي‌گيرد نگاهي است همه‌جانبه، اما به اختصار به اين‌گونه مباحث پرداخته است: شهر و شهرنشيني در ايران، عوامل مؤثر در پيدايش شهر‌ها، عناصر و ساخت شهر، ويژگي‌هاي شهر و شهرنشيني در ايران ماند ساخت اجتماعي، شيوة ادارة شهر، قواعد و مقررات شهر، رابطه شهر و روستا، همچنين بررسي عناصر و اجزاي اصلي شهر مانند محله، بازار، مسجد، مدرسه، ميدان، ارگ، و بارو، ويژگي‌هاي اقتصادي روستا در ايران و… .
كتاب از شار تا شهر نوشته سيد محسن حبيبي11 كه تحليلي تاريخي است از مفهوم شهر و سيماي كالبدي آن، بر پاي? سير تاريخ پيدايش و تكوين شهر در ايران و بر مبناي پايان‌نامه كارشناسي ارشد وي در سال 1355 تأليف شده است. تطبيق دو كتابِ مقدمه‌اي بر تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران و از شار تا شهر نشان مي‌دهد كه كتاب نخست بيشتر بر پاية داده‌هاي تاريخي و پژوهش‌هاي مفصل در اين زمينه سامان يافته است، اما در كتاب از شار تا شهر، گاه مواردي بيان شده است كه نياز به بررسي‌هاي بيشتر دارد و در پايان‌نامة حاضر برخي از اين موارد برشمرده شده‌اند. با اين همه، هر دو اثر و در پيوند با آنها مقالة احمد اشرف جزو مهم‌ترين پژوهش‌هايي بوده‌اند كه مورد توجة نگارنده قرار گرفته‌اند.
در ميان پايان‌نامه‌هايي كه در زمينه شهرپژوهي نوشته شده است، پايان‌نامة دكتري شهرام يوسفي‌‌فر با عنوان ساختار اقتصاد شهري در ايران دوره سلجوقيان،12 بيشتر مورد توجه و استفاده نگارنده بوده است. اين پايان‌نامه پژوهشي است مفصل در تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران كه البته ساختار تحقيقي آن در اين زمينه مبتني بر پژوهش‌هاي پيش‌گفته، بوده است. بخش قابل‌توجهي از اين رساله‌ منبع‌شناسي مفصل پيرامون پژوهش دربار? شهر‌هاي ايران، سير تاريخ پيدايش و تكوين شهر در ايران، عناصر كالبدي شهر و ويژگي‌هاي زندگي شهري اعم از اجتماعي، سياسي، فرهنگي و به ويژه ساختار اقتصادي را دربرمي‌گيرد. اگرچه موضوع رساله، اقتصاد شهري در دور? سلجوقيان است اما كلياتي كه دربار? تاريخ شهر و شهرنشيني در ايران تا پايان دور? سلجوقيان و در برخي موارد پس از آن ارائه مي‌دهد، در جاي خود پژوهشي مفصل و مستقل از موضوع به شمار مي‌رود. بازشناسي مفهوم شهر از ديدگاه اقتصاد شهري، جامعه‌شناسي شهري، مفهوم تاريخي شهر در ايران و مباحثي از اين دست در واقع بحث‌هاي مهمي هستند كه از ديدگاهي براي نخستين‌بار از نظر تاريخي مورد تأمل قرار گرفته‌اند، تا آن جا كه وي را به ارائه تعريفي مفصل از شهر براساس مطالعات تاريخي رهنمون كرده است. برخي از موضوع‌هاي پيشنهادي در اين رساله براي انجام پژوهش مفصل‌تر مورد توجه نگارنده بوده كه به آنها پرداخته شده است؛ مانند عناصر كالبدي در شهر‌هاي ايران (فصل دوم از بخش يكم)، مفهوم شهر در ايران (فصل سوم از بخش يكم) و بررسي مفهوم شهر در زبان و ادبيات رايج در ايران در دوره‌هاي گوناگون، بازشناسي سلسله مراتب ارضي ـ اداري در تقسيمات کشوري مانند دستكرت، ديه، تسوك، روستا، كوره، قصبه و مصر، استان و مفاهيم ديگري از اين دست.
مجموعه مقالات شهر‌هاي ايران به كوشش محمديوسف كياني در چهار جلد از مهم‌ترين آثار پژوهشي است كه به ويژه در بررسي ساخت شهر در ايران و كالبد شهر‌ها تأليف شده‌اند. مقالات اين كتاب را پژوهشگراني تأليف كرده‌اند كه هر يك دربار? موضوعي كه به آن پرداخته‌اند، صاحب‌‌نظر بوده و يا پژوهش‌هاي باستان‌شناختي و شهر‌سازي پيرامون شهر‌هاي گوناگون ايران انجام داده‌اند. ديگر كتاب شايان توجه همراه با اين اثر، پايتخت‌هاي ايران13 است كه آن هم به كوشش محمديوسف كياني مجموعه‌اي از مقالات پژوهشگران حوزه‌هاي علمي باستان‌شناسي، تاريخ‌ و شهر‌سازي را دربرمي‌گيرد.14 شهرنشيني در اسلام كه مجموعه‌اي است از مقالات علمي كنگر? بين‌المللي شهرنشيني در اسلام15 پيرامون ساخت شهر، زندگي شهري، اقتصاد شهري، مفاهيم در پيوند با شهر و… از ديگر آثاري است كه پژوهشگران مباحث شهرپژوهي و تاريخ در مركز “مطالعات فرهنگي خاورميانه‌اي توكيو” به سامان رسانده و در سال 1383 به فارسي برگردانده شده است.16
مجموعه مقاله‌هاي سه دوره كنگر? تاريخ معماري و شهرسازي ايران در ارگ بم از مهم‌ترين اقداماتي است كه تاكنون در راستاي شهرپژوهي در ايران براساس معماري و شهرسازي انجام شده است. اين كنگره‌ها توسط سازمان ميراث فرهنگي كشور و به كوشش باقر آيت‌الله‌زاده شيرازي در سال‌هاي 1374، 1378، 1385 برگزار شدند كه مقاله‌هاي ارائه‌شده در سه مجموعه انتشار يافته‌اند. اين مقاله‌ها پيشينة تاريخي شهر‌ها، پيدايش و تكوين شهر‌ها، عناصر كالبدي و معماري شهر‌ها، شهرنشيني و مفاهيم در پيوند با شهر و شهرنشيني و ديگر موضوع‌هاي شهرپژوهي را دربرمي‌گيرند.
چنان که در آغاز اين نوشتار اشاره شد، دربار? تاريخ سياسي، اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي دور? سامانيان نيز پژوهش‌‌هاي قابل توجهي انجام گرفته است كه از آن ميان است پايان‌نامه‌هاي دور? دكتري جواد هروي دربار? اوضاع سياسي و اجتماعي آن دوره و محمدرضا ناجي دربار? فرهنگ و تمدن اسلامي در دورة سامانيان. پيش از اين آثار نيز پژوهش‌هاي برجسته‌اي توسط پژوهشگران اين عرصه انجام شده است كه از آن ميان است تأليفات ريچارد نلسون فراي به ويژه دربار? بخارا و همچنين اثر پژوهشي آدام متز دربار? تمدن اسلامي در سد? چهارم كه در اين آثار به شهر و شهرنشيني اين دوره نيز پرداخته‌اند.
از اين گذشته برخي پژوهش‌هاي ديگر در راستاي ماهيت شهرهاي قلمرو اسلام (مدينه اسلامي) به ويژه در سده‌هاي ميانه مورد توجه هستند که در بحث پيرامون منابع تحقيق در بخش تاريخ‌هاي محلي و در بحث دربار? عناصر کالبدي و مفهوم شهر معرفي شده‌اند.
قلمرو زماني و مکاني پژوهش:
بررسي تاريخي شهر و شهرنشيني در ايران، گواه از آن دارد که، سد? چهارم قمري (دهم ميلادي) جزو درخشان‌ترين دوره‌هاي شکوفايي در تحولات شهر به شمار‌مي‌رود. در اين مقطع زماني و در گستره‌اي عظيم از قلمرو فرهنگي- تاريخي ايران، کهن‌شهرهاي ايراني پيونددهنده و تکميل کنند? شهرسازي و بستر شکوفاي ارائ? شيوه‌هاي شهرنشيني متناسب با سنت‌هاي مدني ايراني در دور? اسلامي بوده‌اند. در اين ميان، دور? زماني سامانيان مهم‌ترين نقش را در تلفيق همه جانب? دو ساختار کهن و نوين ايراني و ايراني- اسلامي، ايفا کرد. بدين ترتيب، عملاً راه را براي بالندگي ساختار شهري در مقوله‌ها و مؤلفه‌هاي اجتماعي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي هموار کرد.
در اين پژوهش تلاش بر آن بوده تا ضمن بررسي پيشين? شهر و شهرنشيني در ايران از نخستين نشانه‌هاي پيدايش شهر تا دور? سامانيان و ضعيت آن با تأکيد بر شکل شناسي شهرها در اين دوره مورد مطالعه قرار گيرد تا از اين راه بهتر بتوان به تحولات ساخت فضايي- کالبدي شهر در سد? چهارم قمري پرداخت. از اين رو، چنان که در بخش‌ “سامانِ پژوهش” بيان خواهد شد، متناسب با سير تاريخ اجتماعي و سياسي ايران تحولات شهر و شهرنشيني در پيوند با ساختارهاي فرهنگي و اقتصادي و با تأکيد بر ساخت شهر در ايران مورد پژوهش قرار گرفته است. دوره‌بندي زماني اين بخش نيز بيش‌تر بر اساس تغييرات کالبدي و شرايط و ويژگي‌هاي زندگي شهري در ايران بوده است. با اين مقدمه، شهر در دور? سامانيان از آن جا که در تأثير و تأثر ديگر بخش‌هاي ايران بوده است و با تأکيد بر سده‌هاي نخستين اسلامي و بازشناسي آن در سد? چهارم قمري مورد پژوهش قرار گرفته است. در اين باره، دور? حکمراني دودمان ساماني که تقريباً اثرگذاري سياسي آن از حدود ده? 270 قمري تا واپسين سال‌هاي سد? چهارم را در بر‌مي گيرد و دور? اوج اقتدار اين دودمان مصادف است با دور? آل بويه در غرب ايران و اواخر آن همزمان است با قدرت گرفتن غزنويان در بخش‌هاي شرقي ايران، بررسي شده است.
پيداست که خراسان بزرگ يا خراسان و ماوراءَالنهر و بخش‌هاي در پيوند با آن مانند پهن? شمالي، مرکزي و جنوبي ايرانِ تاريخي از نظر مکاني قلمرو اين تحقيق را در بر‌ مي‌گيرند. شهر و شهرنشيني در اين دوره و در سراسر ايران، تحت امر حکومت‌هاي گوناگون يا در تسلط سياسي- ديني دستگاه خلافت، به سان ديگر دوره‌ها متأثر از سياست‌هاي حکومتي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي بيش و کم يکساني قرار گرفته بود. از ديگر سو راه‌هاي تجاري به عنوان رشته‌اي به هم بافته، شهرها را از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب ايران به هم پيوند داده بودند. از اين رو در قلمرو مکاني پژوهش، به ديگر بخش‌هاي ايران از جمله قلمروهاي جغرافيايي و فرهنگي، گرگان و مازندران، جبال (کوهستان- بخش‌هاي غربي کوهستاني ايران)، اصفهان، فارس، کرمان، يزد، سيستان و مکران (بلوچستان) تا کرانه‌هاي سند نيز اشاره‌هاي چندي صورت گرفته است. بي‌ترديد خاستگاه سامانيان در بخش‌هاي شرقي ايران و با تأکيد بر “شهرواحه‌هاي سغد”، مهم ترين قلمرو جغرافيايي اين تحقيق بوده که از آن ميان کناره‌هاي رود سغد و شهرهاي آن، دو فصل پاياني اين پايان‌نامه را با عنوان “شهرواحه‌هاي سغد” و “بخارا” به خود اختصاص داده‌اند.

بيان مسئله و فرضي? تحقيق:
عوامل اجتماعي – اقتصادي (دهقانان، روستاها، تجارت، امنيت اقتصادي و…) و نوع سياست سامانيان در پويايي اقتصادي- اجتماعي شهرهاي ماوراءالنهر و خراسان و شکوفايي شهرنشيني نقش مستقيم داشته‌اند. در اثر چنين عواملي، شهرها گسترش يافتند، رو به توسعه گذاشتند و شهرنشيني به اعتلاي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي نائل آمد. نتيجه چنين امري مي‌تواند اثرگذاري شهر و شهرنشيني در شکوفايي فرهنگ و تمدن باشد. از اين‌رو گمان مي‌رود ساختار شهرهاي عصر ساماني که آميزه‌اي از شهر ايراني و چهره اسلامي آن عصر بوده است، بستر مناسبي براي اعتلاي جامعه و فرهنگ به وجود آورده بود. شناخت ساختار شهرها، روابط دروني و بروني هر شهر، و نظام و مشخصه‌هاي اجتماعي شهرها در آن دوره مي‌تواند به الگوشناسي يکي از مهم‌ترين دوره‌هاي شهرنشيني در ايران كمك كند. از اين رو دستاورد پژوهش پيش‌رو مي‌تواند از طريق بازشناسي و نقادي عقلاني داده‌هاي تاريخي، به روشن شدن نسبت شهر و شهرنشيني در عصر حاضر با گذشته تاريخي آن در عصر سامانيان و يافتن پاسخ منطقي براي بررسي مشکلات شهرنشيني و چگونگي حل آن کمک کند. امري که به متخصصان اين موضوع در ديگر رشته‌ها مربوط خواهد شد.
ويژگي بارز اين دوره در مقايسه با دوره‌هاي پيش و پس از آن، گسترش شهرنشيني در مقابل کوچ نشيني است. سه سده از حضور فاتحان عرب گذشته و ترک‌زادگان اگرچه در جامعه ايران راه يافته اما ساختار سياسي، اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي شهرها را چندان که بايد تحت تأثير قرار نداده بودند. دهقانان به عنوان گروه اثرگذار و يکي از مهمترين عوامل در پايداري ساختارهاي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي، شيوه توليد روستايي و از آن پس صنعت و بازرگاني را رونق داده و به مرور، شهرها بستر شکوفايي صنايع گوناگون، شدند. گمان مي‌رود که هر شهر تا اندازه‌اي تحت تأثير گونه‌اي نظام اقتصادي تک‌محصولي و يا چند‌محصولي (در عرصه توليد) و مبادلات تجاري داخلي و خارجي (در عرصه بازرگاني) بوده و از اين‌رو راه‌هاي تجاري را به خود معطوف مي‌داشته است؛ هم چنان‌که، بازارها و اصناف گوناگون در هر شهر نظام اقتصادي را متحول مي‌کردند. از آن گذشته، معماري و شهرسازي، امنيت و گسترش جاده‌هاي تجاري، توسعه شهرنشيني، و در پرتو چنين دستاوردهايي، پويايي نهادهاي مدني گواه ازآن دارند که در اين دوره، شهرها نقش مهمي در شکوفايي فرهنگ و تمدن ايراني_اسلامي داشته‌اند. بيشترين تعداد دانشمندان عرصه‌هاي گوناگون علمي در اين زمان از شهرهاي قلمرو سامانيان و ديگر حکومت‌هاي ايراني پيرامون آنان به‌پاخاستند. اين عصر را دور? بالندگي خردورزي خوانده‌اند که بارزترين نشانه آن را مي‌توان در آثار ادبي – که در پيوند با اين دوره و به ويژه در بخش‌هاي شرقي ايران نگارش يافتند – جستجو کرد. دوره‌اي که در آن، روزنه‌هاي نويني از عرصه‌هاي گوناگون علمي گشوده شد. در بيش‌تر حوزه‌ها و نحله‌هاي فکري- علمي مانند فلسفه، علوم رياضي و هندسه، جبر و فيزيک، پزشکي و داروسازي، علوم ادبي و اجتماعي، تاريخ و جغرافيا، علوم ديني، فقهي و کلامي و … و در هم? علوم عقلي و نقلي دستاوردهاي قابل تأمل و تأثيرگذاري به دست آمد. در پيوند با موضوع مورد پژوهش، شهر و شهرنشيني، بيش‌ترين کتاب‌هاي جغرافياي تاريخي نيز در زمينه‌هاي اقليم‌شناسي، شهرشناسي، مسالک و ممالک، تاريخ‌هاي محلي و … براي بيان دستاوردهاي شهرها و نشان دادن نقش شهرها در توسعه راه‌ها در اين دوره نوشته شدند. اگرچه در آن دوره در سراسر ايران‌زمين، شهر و شهرنشيني رونق داشت، اما در اينجا بيش‌تر تأکيد بر شهرهايي است که در خاستگاه حکومتي سامانيان قرار داشتند.از اين رو چند پرسش قابل تأمل است که تلاش مي‌شود بر اساس آنها، تداوم و بالندگي شهر در اين دوره تشريح شود:
پرسش اصلي:
? با توجه به رشد شهر و شهرنشيني در دور? سامانيان، عوامل اصلي در اين مسئله به کدام حوزه از اوضاع اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و سياسي تعلق داشتند؟
به تعبير ديگر:
?عوامل اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي(دهقانان، روستاها، ساختار اقتصاد شهري و… ) و اقدامات سياسي سامانيان تا چه اندازه در شکوفايي شهرها و شهرنشيني در دور? سامانيان تأثير داشتند؟
در اين راستا به برخي از پرسش‌هاي فرعي نيز بايستي پاسخ منطقي داده شود:
? شهر و شهر نشيني در دوره سامانيان بر چه شالوده و پيشينه‌اي استوار بود و آن پيشينه در بالندگي آن چه تأثيراتي داشت؟
? سامانيان چگونه توانستند پس از يک دوره رکود زندگي شهري پس از اسلام، با توسعه فضاهاي شهري و اعتلاي شهرنشيني، زمينه‌هاي شکوفايي تمدن ايراني _ اسلامي را فراهم آورند؟
از اين رو بايستي سلسله علت‌هايي مورد بررسي قرار گيرند که در تکوين و بالندگي شهر و شهرنشيني در دور? سامانيان تأثير داشته‌اند. در بررسي علل و يافتن پاسخ مناسب به اين فرضيه (بالندگي شهر و شهرنشيني در دوره سامانيان)، طرح کلي پژوهش بر پيشين? تاريخي مفاهيم و موضوعات در پيوند با اين مسئله، مبتني خواهد بود. از ديگر سو، متناسب با پيشين? تاريخي شهر و شهرنشيني در ايرانِ پيش از دور? سامانيان مسئل? اصلي تحقيق، چرايي بالندگي شهر و شهرنشيني در دور? سامانيان بوده است که ضمن پاسخ‌يابي براي پرسش اصلي و بررسي عوامل مؤثر در اين مسئله، نقش سامانيان در هر موضوع مورد توجه بوده است.
فرض اين تحقيق در دور? مورد بحث که از نظر زماني سد? چهارم قمري و از نظر محدود? مکاني بخش‌هاي شرقي ايران را در بر‌مي گيرد، بر آن است که بيش‌ترين فعاليت‌هاي سامانيان در پهن? خراسان بزرگ (در معناي تاريخي آن) و با تأکيد بر کناره‌هاي رود سغد از سمرقند تا بخارا و شهرهاي پيرامون آنها، همچنين از بخش‌هاي شرقي ايران، کناره‌هاي رود سيحون و سند، تا ميان? بخش‌هاي مرکزي ايران در راستاي رشد شهرها و بالندگي شهرنشيني متأثر از زمينه‌هاي اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و تلاش‌هاي سياسي آنان بوده است. از اين رو در پيوند با عوامل اجتماعي و فرهنگي و از ديگر سو تأثير بالندگي شهر و شهرنشيني در مؤلفه‌هاي اجتماعي و فرهنگي دور? سامانيان، ساخت شهر و عناصر کالبدي آن بيش‌تر مورد تأکيد قرار گرفته که از آن ميان در شهرهاي حوضه رود سغد، بخارا به دليل نقش بارز آن به عنوان دارالاماره و در پيوند با ويژگي‌هاي فرهنگي، به عنوان قبه‌الاسلام، واپسين گفتار را در بررسي اين مسئله و اثبات فرضيه‌ مورد نظر، در بر مي‌گيرد.


دیدگاهتان را بنویسید