اولياء ………………………………………………………………………………………………………………..56
اهل تحقيق ………………………………………………………………………………………………………..57
اهل دانش …………………………………………………………………………………………………………57
اهل دل …………………………………………………………………………………………………………… 58
ايمان ………………………………………………………………………………………………………………. 58
2- 3. “ب”
باطن ………………………………………………………………………………………………………………..61
بام ………………………………………………………………………………………………………………….. 61
بت ………………………………………………………………………………………………………………… 61
بت ترسابچه ……………………………………………………………………………………………………..63
بخل ………………………………………………………………………………………………………………..64
برق …………………………………………………………………………………………………………………64
بعد ………………………………………………………………………………………………………………… 65
بقا ………………………………………………………………………………………………………………….. 66
بوسه ………………………………………………………………………………………………………………..69
بهشت …………………………………………………………………………………………………………….. 69
2- 4. “پ”
پارسايي ……………………………………………………………………………………………………………71
پياله …………………………………………………………………………………………………………………72
پير …………………………………………………………………………………………………………………..72
پيرخرابات ………………………………………………………………………………………………………..73
پيمانه ……………………………………………………………………………………………………………….74
2- 5. “ت”
تجريد ……………………………………………………………………………………………………………. 75
تجلّي ……………………………………………………………………………………………………………… 77
تحيّر ………………………………………………………………………………………………………………..88.
تدبّر ………………………………………………………………………………………………………………. 89.
تذکر ………………………………………………………………………………………………………………. 89
ترسايي …………………………………………………………………………………………………………… 90
تسبيح …………………………………………………………………………………………………………….. 91
تشبيه ……………………………………………………………………………………………………………… 92
تعيّن ………………………………………………………………………………………………………………… 93

تفکّر ………………………………………………………………………………………………………………. 93
تقدير ……………………………………………………………………………………………………………… 96
تقليد ………………………………………………………………………………………………………………. 97
تقوا ………………………………………………………………………………………………………………….97
تلبيس …………………………………………………………………………………………………………….. 99
تنزيه ………………………………………………………………………………………………………………. 100
توبه ………………………………………………………………………………………………………………..101
توحيد …………………………………………………………………………………………………………… 105
توفيق ……………………………………………………………………………………………………………..107
توکّل …………………………………………………………………………………………………………….. 108
2- 6. “ج”
جابلقا و جابلسا ……………………………………………………………………………………………… 111
جام ………………………………………………………………………………………………………………..112
جان ……………………………………………………………………………………………………………….113
جانان ……………………………………………………………………………………………………………..114
جرعه ……………………………………………………………………………………………………………. 114
جذبه …………………………………………………………………………………………………………….. 115
جلال ……………………………………………………………………………………………………………..115
جمال ……………………………………………………………………………………………………………. 116
جمع ……………………………………………………………………………………………………………….116
2- 7. “چ”
چراغ دل ……………………………………………………………………………………………………….. 119
چشم …………………………………………………………………………………………………………….. 119
چشم شاهد ……………………………………………………………………………………………………. 119
چشمه ي حيوان………………………………………………………………………………………………..120
2- 8 . “ح”
حال ……………………………………………………………………………………………………………….120
حبّه ي دل ………………………………………………………………………………………………………122
حجاب ……………………………………………………………………………………………………………122
حضرت ………………………………………………………………………………………………………… 126
حقّ ………………………………………………………………………………………………………………..126
حقيقت …………………………………………………………………………………………………………. 127
حلول ……………………………………………………………………………………………………………..128
حيرت …………………………………………………………………………………………………………… 129
2- 9. “خ”
خاکيان ………………………………………………………………………………………………………….. 130
خال ……………………………………………………………………………………………………………… 130
خانقاه …………………………………………………………………………………………………………… 131
خانه ي دل ……………………………………………………………………………………………………..132
خرابات …………………………………………………………………………………………………………..133
خراباتي …………………………………………………………………………………………………………. 134
خرقه ………………………………………………………………………………………………………………135
خط ……………………………………………………………………………………………………………….137
خطوه ……………………………………………………………………………………………………………. 138
خلع ……………………………………………………………………………………………………………… 139
خلوت …………………………………………………………………………………………………………….139
خلوتخانه ………………………………………………………………………………………………………. 142
خم…………………………………………………………………………………………………………………142
خماري …………………………………………………………………………………………………………. 143
خمخانه …………………………………………………………………………………………………………. 143
خوف ……………………………………………………………………………………………………………..144
2-10.”د”
دام ……………………………………………………………………………………………………………….. 146
دجّال …………………………………………………………………………………………………………….147
درخت ………………………………………………………………………………………………………….. 147
درويش …………………………………………………………………………………………………………. 148
دريا ………………………………………………………………………………………………………………..149
دل ………………………………………………………………………………………………………………… 150
دلال ……………………………………………………………………………………………………………….153
دم ………………………………………………………………………………………………………………….153
دنيا ………………………………………………………………………………………………………………..154
دوزخ …………………………………………………………………………………………………………….157
دولت ……………………………………………………………………………………………………………..158
دير …………………………………………………………………………………………………………………158
ديو ……………………………………………………………………………………………………………….. 159
2- 11. “ذ”
ذوق ……………………………………………………………………………………………………………… 159
2- 12. “ر”
رجا ………………………………………………………………………………………………………………. 161
رحمان ……………………………………………………………………………………………………………163
رخ ………………………………………………………………………………………………………………..164
رضا ……………………………………………………………………………………………………………….164
رند ………………………………………………………………………………………………………………. 170
روح …………………………………………………………………………………………………………….. 170
2- 13. “ز”
زجاجه…………………………………………………………………………………………………………….175
زلف …………………………………………………………………………………………………………….. 175
زنّار ………………………………………………………………………………………………………………. 177
زهد ………………………………………………………………………………………………………………. 178
2- 14. “س”
ساغر …………………………………………………………………………………………………………….. 180
ساقي …………………………………………………………………………………………………………….. 182
سالک ……………………………………………………………………………………………………………..182
سبحات جلال ………………………………………………………………………………………………… 183
سبع المثاني …………………………………………………………………………………………………….184
سرّ ……………………………………………………………………………………………………………….. 185
سراي امّ هاني ………………………………………………………………………………………………….186
سفر ………………………………………………………………………………………………………………..186
سکر ……………………………………………………………………………………………………………… 189
سگ ……………………………………………………………………………………………………………… 191
سلوک …………………………………………………………………………………………………………… 191
سماع ………………………………………………………………………………………………………………192
سمعه ……………………………………………………………………………………………………………… 198
سواداعظم ………………………………………………………………………………………………………..198
سوادالوجه في الدارين ……………………………………………………………………………………….199
سياهي …………………………………………………………………………………………………………….199
سير ………………………………………………………………………………………………………………. 200
سيرزورق ………………………………………………………………………………………………………. 200
سيرکشفي ……………………………………………………………………………………………………… 200
سيمرغ ………………………………………………………………………………………………………….. 201
سيه رويي………………………………………………………………………………………………………. 202
2- 15. “ش”
شام ………………………………………………………………………………………………………………. 202
شاهد ……………………………………………………………………………………………………………. 203
شب …………………………………………………………………………………………………………….. 201
شراب ……………………………………………………………………………………………………………204
شريعت ………………………………………………………………………………………………………… 205
شطح …………………………………………………………………………………………………………….207
شکر ………………………………………………………………………………………………………………208
شمع ………………………………………………………………………………………………………………210
شوخي ……………………………………………………………………………………………………………211
شوق ……………………………………………………………………………………………………………. 211
شيخ …………………………………………………………………………………………………………….. 212
شهود ……………………………………………………………………………………………………………..216
2- 16. “ص”
صاف……………………………………………………………………………………………………………….217
صبح …………………………………………………………………………………………………………….. 217
صحبت …………………………………………………………………………………………………………..218
صحرا …………………………………………………………………………………………………………… 220
صدق ……………………………………………………………………………………………………………..221
صراحي ………………………………………………………………………………………………………… 222
صراط …………………………………………………………………………………………………………… 222
صفا ……………………………………………………………………………………………………………….223
صوفي ……………………………………………………………………………………………………………224
2- 17. “ط”
طاعت ………………………………………………………………………………………………………….. 225
طامات ………………………………………………………………………………………………………….. 225
طامه الکبري ………………………………………………………………………………………………….. 226
طريقت …………………………………………………………………………………………………………. 227
طلب ……………………………………………………………………………………………………………. 228
طمس ……………………………………………………………………………………………………………229
طهارت ………………………………………………………………………………………………………….230
2- 18. “ظ”
ظاهر ……………………………………………………………………………………………………………. 232
ظلّ ………………………………………………………………………………………………………………. 233
ظلمت ………………………………………………………………………………………………………….. 233
ظهور ……………………………………………………………………………………………………………. 234
2- 19. “ع”
عابد ……………………………………………………………………………………………………………… 234
عارف …………………………………………………………………………………………………………….235
عاشق ……………………………………………………………………………………………………………..235
عالَم ……………………………………………………………………………………………………………… 236
عالَم جان ………………………………………………………………………………………………………. 238
عالَم معني ……………………………………………………………………………………………………… 238
عالِم ……………………………………………………………………………………………………………… 238
عجب …………………………………………………………………………………………………………… 239
عدالت ………………………………………………………………………………………………………….. 240
عرفان …………………………………………………………………………………………………………… 241
عشق ……………………………………………………………………………………………………………. 242
عشوه ……………………………………………………………………………………………………………. 244
عصا ……………………………………………………………………………………………………………… 244
عقل …………………………………………………………………………………………………………….. 245
عقل فضولي ……………………………………………………………………………………………………247
علم ……………………………………………………………………………………………………………… 247
علم ظاهر ……………………………………………………………………………………………………… 250
عنقا ……………………………………………………………………………………………………………… 250
2- 20. “غ”
غمزه ……………………………………………………………………………………………………………. 251
غوّاص …………………………………………………………………………………………………………. 251
غَيم ……………………………………………………………………………………………………………… 252
غَين ……………………………………………………………………………………………………………… 252
2- 21.”ف”
فسخ …………………………………………………………………………………………………………….. 253
فضل ……………………………………………………………………………………………………………. 253
فقر ………………………………………………………………………………………………………………. 254
فکر ……………………………………………………………………………………………………………… 257
فنا ……………………………………………………………………………………………………………….. 257
فيض ……………………………………………………………………………………………………………. 259
2- 22. “ق”
قاب قوسين …………………………………………………………………………………………………… 261
قاف ……………………………………………………………………………………………………………… 261
قديم …………………………………………………………………………………………………………….. 262
قرب …………………………………………………………………………………………………………….. 263
قضا ……………………………………………………………………………………………………………… 264
قلب …………………………………………………………………………………………………………….. 265
قهر……………………………………………………………………………………………………………….. 266
2- 23. “ک”
کاف ونون …………………………………………………………………………………………………….. 267
کافر ……………………………………………………………………………………………………………… 268
کثرت …………………………………………………………………………………………………………… 268
کرامت ………………………………………………………………………………………………………….. 269
کعبه ……………………………………………………………………………………………………………… 271
کفر ………………………………………………………………………………………………………………. 271
کمال ………………………………………………………………………………………………………………274
کنشت ………………………………………………………………………………………………………….. 275
کوه هستي …………………………………………………………………………………………………….. 275
2- 24. “گ”
گلخن …………………………………………………………………………………………………………… 275
گنج مخفي …………………………………………………………………………………………………….. 276
2- 25. “ل”
لاابالي …………………………………………………………………………………………………………… 276
لامکان ………………………………………………………………………………………………………….. 277
لاهوت …………………………………………………………………………………………………………. 278
لب ………………………………………………………………………………………………………………. 279
لبس …………………………………………………………………………………………………………….. 279
لب لعل ………………………………………………………………………………………………………… 280
لطف ……………………………………………………………………………………………………………. 280
لعل ……………………………………………………………………………………………………………… 281
لوح عدم ………………………………………………………………………………………………………. 281
2- 26. “م”
مجرّد ……………………………………………………………………………………………………………. 282
محبوب ………………………………………………………………………………………………………… 282
محدث …………………………………………………………………………………………………………. 283
محقّق …………………………………………………………………………………………………………… 283
مروّق…………………………………………………………………………………………………………….. 283
مريد ……………………………………………………………………………………………………………. 284
مزابل ……………………………………………………………………………………………………………. 285
مسافر …………………………………………………………………………………………………………… 285
مستي …………………………………………………………………………………………………………… 285
مسجد ………………………………………………………………………………………………………….. 285
مسخ …………………………………………………………………………………………………………….. 286
مشرق …………………………………………………………………………………………………………… 286
مشکات(مشکوه) ……………………………………………………………………………………………. 287
مصباح ……………………………………………………………………………………………………………288
مطرب ………………………………………………………………………………………………………….. 288
معراج …………………………………………………………………………………………………………… 289
معرفت …………………………………………………………………………………………………………. 290
معروف ………………………………………………………………………………………………………… 294
مغرب ………………………………………………………………………………………………………….. 294
مغز ……………………………………………………………………………………………………………… 295
مقام …………………………………………………………………………………………………………….. 296
مقامات ………………………………………………………………………………………………………….297
مقام لي مع اللّه ……………………………………………………………………………………………… 298
مقت ……………………………………………………………………………………………………………. 298
مکر …………………………………………………………………………………………………………….. 299
ممكن……………………………………………………………………………………………………………..299
مناجات ……………………………………………………………………………………………………….. 300
منازل …………………………………………………………………………………………………………… 300
مو ………………………………………………………………………………………………………………. 300
مواجيد ………………………………………………………………………………………………………… 300
مواقف……………………………………………………………………………………………………………301
مي ……………………………………………………………………………………………………………… 301
ميخانه …………………………………………………………………………………………………………. 302
ميم احمد …………………………………………………………………………………………………….. 302
2- 27. “ن”
ناسوت ………………………………………………………………………………………………………… 303
ناقوس …………………………………………………………………………………………………………..304
ناموس …………………………………………………………………………………………………………..304
نبوت …………………………………………………………………………………………………………… 305
نبي ……………………………………………………………………………………………………………… 306
نرگس …………………………………………………………………………………………………………. 307
نفخ روح ……………………………………………………………………………………………………… 307
نفس ……………………………………………………………………………………………………………. 308
نفس گويا………………………………………………………………………………………………………..314
نقطه …………………………………………………………………………………………………………….. 314
نقطه ي آخر ………………………………………………………………………………………………….. 314
نقطه ي اسفل ………………………………………………………………………………………………… 315
نقطه ي حال …………………………………………………………………………………………………. 315
نقطه ي خال …………………………………………………………………………………………………. 315
نقطه ي وحدت …………………………………………………………………………………………….. 315
نقوش تخته ي هستي …………………………………………………………………………………….. 316
نماز …………………………………………………………………………………………………………….. 316
نمونه …………………………………………………………………………………………………………… 319
نور ………………………………………… ………………………………………………………………….. 319
نور اسرا ………………………………………………………………………………………………………. 322
نور جان ………………………………………………………………………………………………………. 323
نور خدا ……………………………………………………………………………………………………….. 323
نور ذات ………………………………………………………………………………………………………. 323
نور نبي ………………………………………………………………………………………………………… 324
نيستي ………………………………………………………………………………………………………….. 324
2- 28. “و”
واحد ……………………………………………………………………………………………………………. 324
وادي ايمن …………………………………………………………………………………………………… 325
وجد ……………………………………………………………………………………………………………. 326
وجود …………………………………………………………………………………………………………… 328
وجود کل ……………………………………………………………………………………………………… 329
وجه باقي ……………………………………………………………………………………………………… 330
وحدت ………………………………………………………………………………………………………… 330
ورع …………………………………………………………………………………………………………….. 331
وصال ………………………………………………………………………………………………………….. 332
وقت ……………………………………………………………………………………………………………. 332
ولايت ………………………………………………………………………………………………………….. 334
ولي ……………………………………………………………………………………………………………… 337
وهم …………………………………………………………………………………………………………….. 339
2-29. ” هـ “
هاي هو ……………………………………………………………………………………………………….. 339
هاي هويت …………………………………………………………………………………………………… 339
هو ………………………………………………………………………………………………………………. 340
هويّت ………………………………………………………………………………………………………….. 340
2- 30. “ي”
يار ……………………………………………………………………………………………………………….. 341
يقين …………………………………………………………………………………………………………….. 341
فهرست آيات قرآن ………………………………………………………………………………………… 345
فهرست احاديث ……………………………………………………………………………………………. 352
فهرست اقوال عرفا و بزرگان …………………………………………………………………………… 355
منابع و مأخذ. ………………………………………………………………………………………………….357

مقدمه
به نام آن که جان را فکرت آموخت چراغ دل به نور جان بر افروخت
چون انسان موجودي اجتماعي است اين نياز را در خود احساس کرد که نمي تواند به تنهايي و بدون ارتباط برقرار کردن با ديگران به حيات خود ادامه دهد بنابراين براي انتقال مقاصد خود و درک مقاصد ديگران از زبان بهره گرفت و الفاظ و واژگان را به خدمت خود درآورد و از آن ها استفاده نمود.
هريک از اين واژگان داراي معاني و تعابير خاصي هستند که بعضي اثر کثرت استعمال جنبه ي اصطلاحي يافته اند. “آن چه در عرف اهل علوم و فنون، اصطلاح خوانده مي شود، واژه ها و تعابير خاصي است که براي افاده ي معنايي خاص وضع شده، يا در اثر کثرت استعمال در هر علم و فن، به تدريج معاني خاص از آن اراده شده و حالت اصطلاحي يافته است . مفاهيم اصطلاحي واژه ها نيز همانند مفاهيم لغوي آن ها، به دو حالت است: يا تعييني است يعني با قصد و اراده وضع مي گردد و يا تعيني است يعني واژه اي به تدريج معناي لغوي و مطابقي خود را از دست مي دهد و در يک علم، جنبه ي اصطلاحي مي يابد، که عموماً معناي اصطلاحي واژه، با معناي لغوي آن متناسب است”.1
در مورد اصطلاحات صوفيه نيز چنين است برخي از اصطلاحاتي را که صوفيان در آثار خود به کار برده اند از قرآن کريم، کلمات بزرگان دين، روايات و احاديث گرفته اند.
رواج تصوف و پيدايش مکتب هاي صوفيه در طي چهار قرن در جهان اسلام، ظهور انبوهي از تعبيرات و اصطلاحات را در برداشت که در آثار يا سخنان نقل شده از عرفا، پراکنده بود. صوفيان يا شاعران صوفي را بايد نخستين گرد آورندگان اصطلاحات تصوف، به حساب آورد.2
براي ادراک عميق معاني متون متصوفه، ابتدا بايستي مفاهيم اصطلاحات مندرج در آن ها را فهميد. فرهنگ هاي مصطلحات عرفاني عرفا در فهم و تبيين اين متون نقش اساسي و حياتي دارند. اين فرهنگ ها راه پر فراز و نشيبي را طي نموده اند تا اين که به شکل امروزي در آمده اند.
از روزگاران گذشته کتب بسياري باقي مانده است که عنوان فرهنگ را ندارند، ولي داراي فوايد فراواني همچون فرهنگ ها هستند. مانند: صد ميدان، منازل السائرين خواجه عبدالله انصاري و … ، برخي ديگر از کتب براي تبيين و تشريح اصطلاحات عرفاني تأليف شده اند که در اين ميان مي توان به شرح اصطلاحات صوفيه عبدالرزاق کاشاني، اصطلاحات صوفيه ابن عربي، رشف الالحاظ و …اشاره کرد. در برخي ديگر از کتب صوفيه به بخش هايي برخورد مي کنيم که به تشريح اصطلاحات عرفاني عارفان اختصاص يافته است اللمع في التصوف از سراج طوسي، رساله ي قشيريه از ابوالقاسم قشيري، کشف المحجوب از هجويري غزنوي، کيمياي سعادت تأليف غزالي از اين دسته کتاب هاست.
از قرن چهارم هجري تا هفتم هجري عارفاني چون قشيري، هجويري، غزالي، نجم رازي و شيخ محمود شبستري پا به عرصه ي هستي نهادند و سبب خلق آثار عرفاني بزرگ و ارزشمندي چون، رساله ي قشيريه، کشف المحجوب، کيمياي سعادت، مرصادالعباد و گلشن راز شدند که هر يک از اين آثار به نوبه ي خود داراي ارزش و اعتبار والايي در قلمرو عرفان و همچنين حاوي اصطلاحات و مباحث عرفاني هستند و پس از قرن ها هنوز هم در نظر بزرگان علم و ادب حائز اهميّت اند.
ابوالقاسم قشيري در باره ي اصطلاحات صوفيان مي گويد: هر گروهي از عالمان را الفاظي خاص است که در ميان آن ها استعمال مي شود و در ميان صوفيان نيز اصطلاحاتي وجود دارد که آنان براي بيان مقاصد خويش از اين اصطلاحات استفاده مي کنند. اين اصطلاحات به گونه اي است که مفهوم آنها بر ديگر اشخاص پوشيده است و صوفيه بر اين کار تعصب دارند و مي کوشند که عقايد و افکارشان براي غير اهل الله آشکار نشود و معتقدند که اين اصطلاحات داراي مفاهيم و حقايقي است که خداوند در دل اولياء و اهل الله نهاده و نامحرمان اجازه ندارند که از آن آگاه شوند. “من بر آن شدم که اين الفاظ و اصطلاحات را به طوري که قابل فهم باشد شرح و تفسير کنم”. 3
هجويري، در اثر گران سنگ خود، کشف المحجوب به شرح و تبيين اصطلاحات صوفيه شرح اهل بيت پيامبر، صحابه، تابعين و انصار و غيره و همچنين به بيان فرقه هاي متصوفه مي پردازد و در اين ميان از دوازده فرقه نام مي برد که از ميان اين فرق دو فرقه ي حلوليه و حلاجيه را مردود مي شمارد.
غزالي، اثر خود کيمياي سعادت را که چکيده اي از احياء علوم الدين است و به نظر دانشوران دايره المعارف اسلامي و عرفاني است به چهار رکن تقسيم کرده است که به ترتيب عبارتند از: عبادات، معاملات، مهلکات و منجيات. در ربع عبادات او به ظاهر عبادات نپرداخته بلکه فلسفه و معاني آن ها را بيان کرده است. و در ربع منجيات که اساس کار ما نيز آن قسمت است به شرح و تفسير اصطلاحات عرفاني چون توکل، رضا، شوق، محبت، خوف، رجا و غيره پرداخته است.
نجم الدين رازي، مرصادالعباد را در عصر حمله ي مغول نگاشته است که از متون بسيار نفيس به شمار مي آيد و داراي نثري اصيل و روان است که يادگار روزگاري است که هنوز زبان فارسي بر اثر حمله ي مغول دستخوش حوادث نشده و به تنزل نگرائيده بود. وي در اين کتاب اصطلاحات عرفاني را تشريح و تبيين نموده است که هم از نظر ادبي و هم از نظر عرفاني داراي اهميّت فراواني است.
شيخ محمود شبستري، صاحب منظومه ي عرفاني کوچکي به نام گلشن راز است که آن را در پاسخ سوالات امير حسين هروي که يکي از عارفان معاصر او است به رشته ي تحرير در آورده حاوي اصطلاحات و تعبيرات عرفاني فراواني است که شاعران آن ها را در آثار خود به کارمي برند مانند، خط و خال، خرابات، شمع و شراب و شاهد و ….
از اين پنج اثر، کيمياي سعادت اثر امام محمد غزالي از کتب اخلاقي به شمار مي رود و چهار اثر ديگر از کتب عرفاني بسيار مهم و ارزشمند صوفيه در قلمرو عرفان و تصوف است.
در اين کتاب اساس کار، بر روي گلشن راز شيخ محمود شبستري است و اصطلاحات عرفاني آن اساس چهار کتب ديگر يعني رساله ي قشيريه، کشف المحجوب، کيمياي سعادت و مرصاد العباد شرح شده است. در ابتدا ابياتي را که داراي اصطلاحات عرفاني است، از کتاب ارزشمند “مفاتيح الاعجاز في شرح گلشن راز” – که شمس الدين محمد لاهيجي شارح آن بوده است- استخراج نموده در ذيل هر بيتي، شماره ي بيت و صفحه را ذکر کردم. اگر لاهيجي راجع به اصطلاحي، توضيحي بيان کرده آن را در زير بيت و اصطلاح مورد نظر ذکر نمودم و سپس به ترتيب زماني، اصطلاحات مورد نظر را از چهار متن عرفاني ديگر از قبيل رساله ي قشيريه، کشف المحجوب، کيمياي سعادت و مرصاد العباد تشريح نموده ام، و اگر در اين کتب نيز مطلبي مربوط به اصطلاحي بيان نشده بود، از منابع دست اول – به خصوص فرهنگ هاي عرفاني- و منابع دست دوم استفاده کردم تا آن اصطلاح را تشريح نمايم. در پايان هر اصطلاح عرفاني نيز، اگر تفاوتي ميان ديدگاه هاي عرفا وجود داشته ذکر شده است.

شرح حال عرفا

1-1. شرح حال ابوالقاسم قشيري
زين الاسلام ابوالقاسم عبدالکريم بن هوازن بن عبدالملک بن طلحه بن محمد قشيري از اکابر و علما و کتّاب و شعرا و متصوّفه ي قرن پنجم هجري است که در سال 386 هجري قمري در ناحيه ي استوا (قوچان کنوني) ديده به جهان گشود.4
نام او عبدالکريم، کنيه اش ابوالقاسم و القابش امام، استاد و زين الاسلام بوده است. او از خاندان “بني قشير” بوده که به خراسان آمدند و در آن جا سکونت گزيدند. از طرف پدر “قشيري” و از طرف مادر “سلمي” بود، ابوعقيل سلمي دايي او بود. وي در دوران کودکي پدرش را از دست داد.
ابوالقاسم اليماني تربيت او را عهده دار شد و قشيري نزد او مقدمات زبان و ادبيات عرب را فرا گرفت. سپس به نيشابور سفرکرد و حال و هواي معنوي شهر تاثير فراواني در او گذاشت. ابوعلي دقّاق در آن شهردستگاه ارشاد داشت و قشيري نيز به مجلس درس او راه يافت، جاذبه و سيطره ي معنوي دقّاق تمام وجود او را فراگرفت به طوري که تا آخر عمر نتوانست از آن رهايي يابد.
چون استاد آثار و نشانه هاي کمال و نجابت را در او مشاهده کرد او را پذيرفت و سرانجام نيز دخترخود- ام البنين فاطمه- را به عقد نکاح او درآورد، ازدواج او بين سال هاي 410 تا 415 هجري اتفاق افتاده است.
طريقت استاد مبتني بر زهد و شريعت بوده، قشيري بنابرتوصيه ي وي براي تحصيل علوم شرعي از محضراستادان بسياري بهره برد. از جمله استادان او مي توان به ابوبکرمحمدبن ابوبکر طوسي، امام ابوبکر بن
فورک و ابواسحاق ابراهيم بن اسفرايني اشاره کرد.5
ابوعلي دقّاق درسال 405 يا 406 هجري چشم ازجهان فروبست. قشيري پس از وفات او به حلقه ي صحبت ابوعبدالرحمن سلمي پيوست.6 او علاوه برشهرهاي خراسان، دوبار نيز به بغداد و مکّه مسافرت کرد.
قشيري شش پسر داشت که همگي از علماي عصرخود محسوب مي شدند. يکي از دختران او امه الرحيم نام داشت که مادر عبدالغافر فارسي بود. او زن ديگري به جز فاطمه داشت که دختر احمد بن محمد چرخي بلدي بود و به جز امه الرحيم چهار دختر هم داشت که نام يکي از آن ها ماهک بود.
وي در سال 455 هجري به نيشابور بازگشت، و تا پايان عمرش به درس، وعظ و املاي حديث ادامه داد و شاگردان زيادي را پرورش داد تا اين که صبح روز يکشنبه شانزدهم ربيع الاول سال456 هجري چهره در نقاب خاک کشيد و در آرامگاه ابديش و در کنار پير خود آرام گرفت. او تقريباً هشتاد و نه سال و يک ماه عمرکرد.7
آثار قشيري
او بيشتر عمر خود را صرف تعليم و تربيت خاندان خويش کرد و “داراي تاليفات و منشات بوده و شعر هم مي گفته” از مکتوبات او مي توان به “تبيين کذب المفتري” و “طبقات الشافعيه” اشاره نمود.
به گفته ي سبکي از مولفات او مي توان تفسير کبير، التّحبيرفي التذکير، آداب الصوفيه، لطائف الاشارات، الجواهر، عيون الاجوبه في اصول الاسوله، کتاب المناجاه، نکت اولي النهي، نحو القلوب کبير، نحو القلوب، احکام السماع، الاربعين و الرساله را نام برد.8
1-2. شرح حال هجويري غزنوي
تاريخ ولادت ابوالحسن بن عثمان بن ابي علي الجلابي الهجويري الغزنوي، که عدّه اي از او با عنوان “جلابي” يا “هجويري” يا “غزنوي” ياد کرده اند و عدّه اي ديگر وي را “پير هجوير” خوانده اند، معلوم نيست و از مطالعه ي منابع موجود بر مي آيد که وي معاصر ابو سعيد ابي الخير (357 تا 440 هـ) است و احتمالاً در اواخر قرن چهارم هجري در شهر غزنه چشم به جهان گشوده است و دوره ي کودکي و جواني را در جلاب و هجوير (از محلات غزنه) ميان خانواده اي محترم و پرهيزگار سپري کرد و زير نظر و تربيت پدرش شيخ عثمان بن ابي علي نشو و نما يافت. مادر او نيز از خاندان پرهيزگاري بود که برادرش (دايي هجويري) را “تاج الاوليا” مي خواندند و مرقدش را زيارت مي کردند.
او در اثر خود کشف المحجوب بيست و هشت بار نام خود را ذکر کرده است. در هند و پاکستان و برخي از مصادر به لقب “داتا گنج بخش” يا “گنج بخش” شهرت دارد.
در شريعت از مذهب امام ابو حنيفه و در طريقت از مسلک جنيد پيروي مي کرد و “صحو” را فنا گاه مردان مي دانست و آن را بر “سکر” که بازيگاه کودکان است ترجيح مي داد.
وي در همه جا از استادان خود و با کساني که آشنا بوده به احترام و نيکي ياد مي کند. از استادان او مي توان به شيخ عبادابوالفضل محمدبن الحسن الختّلي، ابوالعباس احمد بن محمد الاشقاني، ابوالقاسم علي بن عبدالله الگرگاني و ابو جعفرمحمد بن المصباح الصيدلاني اشاره کرد. او امام ابوالقاسم قشيري را در همه جا “امام و استاد” خود مي نامد و ابو سعيد ابي الخير را “شاهنشاه محبّان و ملک الملوک صوفيان” مي خواند.
هجويري پس از تحصيلات مقدماتي خود به سير و سفر پرداخته و از بسياري از نواحي و شهرهاي ايران چون: سوريه، ترکستان، عراق، خراسان، ماوراءالنهر، گرگان، شام و آذربايجان ديدن کرده است.
بنابرگفته هايي، او يک بار يا دو بار ازدواج کرده است و زندگي زناشويي او کوتاه مدت بوده و خاطر او را آزرده است.
او به امر پير خود به لاهور سفر کرد و در اين سفر احتمالاً چهل سال داشت، پس از ورود به آن جا مسجدي بنا نمود و به ترويج دين اسلام و ارشاد مردم پرداخت و با اين که در اين راه توفيقات فراواني کسب نمود امّا از اقامت در لاهور خرسند نبود.
وفات اين بزرگ مرد عارف همچون ولادتش به درستي مشخص نيست و نظرات بسياري ذکر شده
است امّا با توجه به ماده تاريخي که بر در و ديوار مزارش نقش بسته است، مي توان گفت که تاريخ وفات او، سال 465 هـ يا اندکي بعد از آن اتّفاق افتاده است.
پرفسور عبدالرشيد بيان کرده است که “مقبره ي هجويري، در بيرون دروازه ي لاهور قرار دارد، و آرامگاه او بر ايواني از سنگ مرمر بنا شده است”.9
آثار او:
از آثار او اسرار الخرق و الملوّنات، البيان لاهل العيان، ديوان اشعار، کتاب فنا و بقا، منهاج الدين در تصوف، الرّعايه بحقوق الله تعالي، نحو القلوب و الايمان را مي توان نام برد، به جز کشف المحجوب هيچ يک از آثار نام برده شده در دست نيست.10
1-3. شرح حال ابوحامد امام محمّد غزّالي طوسي

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

حجت الاسلام، ابو حامد، امام محمد غزّالي طوسي از بزرگ مردان ديار کهن اسلامي است که در سال 450 هـ .ق در روستاي طابران طوس پا به عرصه ي هستي نهاد. در دوران کودکي و جواني به کسب علم و دانش و جهان گردي پرداخت و در مرز چهل سالگي در انواع رشته هاي علوم اسلامي سرآمد دانشوران عصر خود شد و آوازه ي شهرتش در سراسر جهان اسلام طنين انداز گشت.
پدر غزالي مردي پارسا و ديندار و صوفي مسلک بود که در شهر طوس به حرفه ي غزّالي يا نخ و پشم فروشي مشغول بود. هنگامي که مرگ اين صوفي فرا رسيد دو فرزندش را با مختصر اندوخته اي که داشت، به دوستي از هم مسلکان خود سپرد و گفت: “چون بر اثر محرومي از هنر خواندن و نوشتن اندوه فراوان خورده ام آروز دارم که فرزندانم از اين هنر بهره ور گردند”.
اين دو کودک زير نظر وصي درست کار تربيت يافتند و به پيشنهاد اين وصي در جرگه ي طلاب جيره خوار مدرسه اي از مدارس ديني شهريه به ده روزگار خود در آمدند. غزالي زير نظر استادان خود احمد بن محمد رادکاني و ابو القاسم اسماعيلي جرجاني به فراگيري علم و دانش و فقه پرداخت و در نيشابور از محضر امام الحرمين ابوالمعالي جويني بهره جست.
او در سال 478 هـ .ق به لشکر گاه ملکشاه سلجوقي که در نزديکي نيشابور واقع شده بود راه يافت و به خدمت هم ولايتي خود خواجه نظام الملک طوسي در آمد. در محضر اين وزير شافعي مذهب و ادب دوست و گوهر شناس، بارها با فقيهان و دانشوران به مناظره پرداخت و او را بزرگ داشت تا آن جا که او را “زين الدين” و “شرف الائمه ” لفب داد و به استادي نظاميّه بغداد برگزيد.
سرانجام غزّالي در جمادي الآخر سال 505 هـ .ق چشم از جهان فرو بست و به ديدار باقي شتافت. احمد غزالي، برادر حجه الاسلام گفته است: “روز يکشنبه به هنگام صبح، برادرم وضو ساخت و نماز گزارد و گفت: “کفن مرا بياوريد” آوردند گرفت و بوسيد و بر ديده نهاد و گفت: “سمعاً و طاعه للدخول الملک، آن گاه پاي خويش را در جهت قبله دراز کرد، و پيش از برآمدن خورشيد راهي بهشت گرديد”.11
آثار غزالي
از اين شخصيت وارسته و متفکّر بزرگ آثار فراوني به جا مانده است که هر يک در جاي خود مهم و
ارزشمند هستند. لوئي ماسينيون زمان تاليف آثار غزالي را در چهار مرحله تنظيم نموده است که در ذيل آورده مي شود:
“مرحله ي اول- (478تا484 هـ .ق) که کتاب الوجيز دراين دوره نوشته شده است.
مرحله ي دوم- (484 تا 488 هـ .ق) که غزالي کتاب هايي چون، مقاصدالفلاسفه و تهافت الفلاسفه و الاقتصاد في الاعتقاد و فضايح الباطنيه را تدوين کرده است.
مرحله ي سوم- (489 تا 495 هـ .ق) غزالي در اين دوره احياء علوم الدين را که قبلاً آغاز کرده بود به انجام رسانيده و کتاب هاي المستصفي در اصول فقه، کيمياي سعادت و منهاج العابدين الي جنه رب العالمين را به رشته ي تحرير درآورد.
مرحله ي چهارم- (از سال 495 هجري آغاز مي شود و در سال 505 هجري در شهر طوس با مرگ پايان مي پذيرد) او در اين سال ها به نگارش کتاب هاي معيارالعلم ، محک النظر ، المقصد الاسني في شرح اسماءالله الحسني، الاجوبه المسکته، ميزان العمل، جواهر القرآن، المنقذ من الضلال، الجام العوام و تعدادي کتاب و رساله ي ديگر پرداخته است”.12
نيکلسون مي گويد: “مخاطب غزالي در کتابش تنها صوفيان نيستند، زيرا هدف او احياء دين اسلام بود، نه صوفي شدن مسلمانان”. به همين دليل او رکن اول اثر خود، کيمياي سعادت را به عبادات ديني چون طهارت، نماز، زکات، روزه و حج، و رکن دوم اثرش را به معاملات اختصاص داده است. “آن گاه در رکن هاي سوم و چهارم طريقه ي صوفيان را در رسيدن نفس به کمال روحي بيان مي کند”.13
به اعتقاد او “غزالي تصوف را با قرآن و حديث کاملاً در آميخته و از مجموع آن ها آميزه اي يکپارچه ابداع کرده است. کتاب هاي او با گذشت روزگاران پايدار ماند، نه به اين علت که تنها از انديشه ي او تراويده بود؛ بلکه به اين دليل که نتيجه ي مصرانه ي تمايلاتي صادقانه براي رسيدن به زندگي معنوي آرامش بخشي بود”.14
1-4. شرح حال نجم الدين رازي
نام کامل او ابوبکر عبدالله بن محمد بن شاهاور الاسدي الرازي است، در اواخر قرن ششم و اوايل قرن هفتم هجري به دنيا آمد. لقب او نجم الدين و به دايه معروف بوده است. تاريخ ولادت او در کتب تذکره
ذکر نشده است.15
از شاگردان نجم الدين کبري و مجدالدين بغدادي بوده، و زير نظر مجدالدين بغدادي تربيت يافت و از او در مقام مرشد روحاني خود صريحاً با عنوان “سلطان عمر خويش” نام مي برد.16
گويند: “در همدان بر جوان زرگر عاشق شد و مفتون با جاني محزون و دلي از پرده بيرون بساط عيش انداخت و خاطر از تفرقه بپرداخت و او را گمان آن که بر يک حال خواهد ماند زمان”.
هنگامي که لشکر چنگيز خان مغول به آن جا حمله کرد، قلعه ي همدان را محاصره کردند و آن را تصرف نمودند. بامدادان نجم الدين رازي با اهل و عيال، پدر و مادر خود و آن زرگر تصميم گرفتند که از آن قلعه بيرون روند. نجم الدين رازي چنين کرد و سپس آن جوان زرگر نيز خود را بيرون انداخت. امّا در بيرون قلعه لشکريان مغول آنان را دستگير نمودند و جوان زرگر به جنگ با آنان پرداخت و نجم الدين رازي نيز به او کمک کرد. سرانجام آن جوان کشته شد و حضرت شيخ را نيز دستگير نمودند او را به جانب اربيل و تبريز مي بردند که در راه به او خبر رسيد که لشکريان قلعه را تسخير نمودند و پدر ومادر و زن و فرزند او را به قتل رسانيدند.
اين شيخ عارف در سال 654 هـ .ق چشم از جهان فرو بست و به ديار باقي شتافت. “در بغداد بيرون
مقبره ي سرّي سقطي و شيخ جنيد، قبري است که گويند قبر اوست”. 17
آثار او
از آثار او مي توان به مرصادالعباد و بحر الحقيقه اشاره کرد که از کتب عرفاني مهم به شمار مي آيند. “مرصادالعباد يادگار سنين کمال و پختگي توأم با فعاليت يعني پنجاه سالگي اوست.”18 او بحر الحقيقه را پس از فرار از برابر مغول در تاخت و تاز سال 620 هـ .ق در سيواس نگاشته است. جامي مي گويد در آسياي صغير به صدرالدين قونيوي و جلال الدين رومي نامدار پيوست.19
1- 5. شرح حال شيخ محمودشبستري
در تذکره ي مجالس العشاق درباره ي شيخ محمود چنين آمده است:
“تخت نشين اقليم سروري، شيخ محمود شبستري، در غايت کمال بودند و در علوم ظاهر و باطن به اقصي الغايه و الامکان کوشيده. يکي از اقرباي شيخ اسماعيل سيسي، شيخ ابراهيم نام، منظور نظر آن حضرت بوده وحسني غريب داشته. رساله ي “شاهد نامه” در بيان عشق و معشوق و عاشق، به نام او نوشته اند. و در آن محل که “گلشن راز” را مي فرموده اند، مطمح انظار آن حضرت، رخسار آن بزرگوار بوده است”.20
در کتاب دويست سخنور درباره ي او چنين آمده است:
“محمود، معروف به شيخ محمود شبستري، ملقّب به سعدالدين، فرزند عبدالکريم امين الدين، از مشاهير شعرا و مشايخ عرفاي آذربايجان است” که از عارفان قرن هشتم هجري و شاعران متوسط پارسي گوي به شمار مي آيد. او در سال 687 هجري در زمان گيخاتوخان، “در قصبه ي شبستر، واقع در دوازده فرسخي تبريز چشم به جهان گشود”21 و در تبريز تربيت يافت در تصوف مريد و شاگرد شيخ بهاء الدين يعقوب تبريزي بوده و علاوه بر اين در سفرهاي درازي که داشته به خدمت مشايخ بزرگ رسيده، از آنان کسب فيض کرد.
عده اي امين الدين تبريزي را هم مرشد و پير او ذکر کرده اند. به سبب جامعيتي که شيخ شبستري در علوم معقول و منقول کسب کرده بود به زودي شهرت و مرجعيت يافته با مشاهيرعصرخود ارتباط برقرارنمود. او سفرهايي به شهرهاي ايران و خارج از ايران کرده بود چندي نيزدر کرمان اقامت گزيد و در آن جا بود که ازدواج نمود و اولاد و احفادش در آن سامان باقي ماندند و طايفه يي به نام “خواجگان” را بنا نهادند.
در تاريخ وفات شيخ اختلاف نظر وجود دارد و عدّه اي سال718 و عدّه اي ديگر 719 و بعضي 720 را تاريخ فوت او بيان کرده اند که در اين ميان تاريخ 720 هـ .ق صحيح تر و مقبول تر است و حتّي بر سنگ مزار او نيز ثبت شده است و در آن جا ذکر شده که او در زمان وفات سي و سه ساله بوده است.
مقبره ي شيخ در قصبه ي شبستر باقي و زيارتگاه اهل دل است و او در آن مقبره در کنار استادش شيخ بهاءالدين يعقوب در خاک آرميده است.22
آثار شيخ محمود شبستري
با آن که شيخ در جواني درگذشت امّا از او چند اثر به نظم و نثر به يادگار مانده که مهمترين و مشهورترين آن ها منظومه ي گلشن راز است که در993 بيت، در بحر هزج مسدّس مقصور يا محذوف و در جواب هفده سوال منظوم، از اميرسيد حسين حسيني هروي سروده شده است. به اين ترتيب که به اشارت بهاءالدين يعقوب تبريزي، في المجلس بيتي از سوال را به بيتي جواب گفته و بعد بر آن ها ابياتي افزوده است. تاريخ وصول سوالات و آغاز نظم مثنوي گلشن راز، سال717 هـ.ق. بوده که در خود کتاب آمده است.23
گذشته هفت و ده با هفتصد سال ز هجرت، ناگهان در ماه شوّال،
رسولي با هزاران لطف و احسان رسيد از خدمت اهل خراسان
………………………………………….. ……………………………………………
و حضرت کرد نام نامه گلشن شود زو چشم دل ها جمله روشن
“او در مثنوي گلشن راز بسيار زيبا سخن گفته است و گاهي سخنش چنان پخته و عميق و شورانگيز است که به سخن عطار و مولوي شباهت دارد”.24
بر مثنوي گلشن راز شروح بسياري نوشته اند و آقاي محمد علي تربيت در کتاب دانشمندان آذربايجان، هفده شرح را نام برده است که مشهورترين اين شروح، شرح شيخ محمد لاهيجي، از عرفاي قرن نهم است که مفاتيح الاعجاز نام دارد، و درسال 877 هـ.ق تاليف شده است. اين مثنوي به زبان هاي انگليسي و آلماني هم ترجمه شده است.
ديگر اثر منظوم شيخ، سعادتنامه است که سه هزار بيت دارد، و شرح مسافرت ها و ديدار مشايخ و تصنيفات شبستري است و در هشت باب به نظم سروده شده و از جمله ي عرفا، نام پنج تن از صوفيه معروف تبريز را ذکر کرده است.
از آثار منثور او مي توان رساله ي حق اليقين في معرفه العالمين و مرآت المحققين را نام برد- که هر دو چاپ شده است- ، از ديگر آثار او ترجمه ي منهاج العابدين غزّالي و رساله ي شاهد يا شاهدنامه است.25

اصطلاحات عرفاني گلشن راز

2-1. “آ”
آب حيات (آب زندگاني)
“سياهي گر بداني نور ذات است به تاريکي درون آب حيات است”
شرح گلشن راز، بيت123، ص 84
لاهيجي، آب حيات را بقا بالله مي داند که موجب حيات سرمدي مي شود.26


دیدگاهتان را بنویسید