1-1-1. تعريف موضوع……………………………………………………………………………………………….2
1-1-2. اهميت و دليل انتخاب موضوع……………………………………………………………………………2
1-1-3. پيشينه پژوهش…………………………………………………………………………………………………2
1-1-4. روش تحقيق و بررسي موضوع…………………………………………………………………………..3
1-1-5. اهداف پژوهش……………………………………………………………………………………………….3
1-1-6. پرسش هاي پژوهش………………………………………………………………………………………..4
1-1-7. فرضيه هاي پژوهش…………………………………………………………………………………………4
1-1-8. تنگناها و مشکلات…………………………………………………………………………………………..5
1-2. مفاهيم و تعاريف…………………………………………………………………………………………………5
1-2-1. صحابه…………………………………………………………………………………………………………..5
1-2-2. تابعان…………………………………………………………………………………………………………….9
1-2-3. عدالت…………………………………………………………………………………………………………..10
1-2-4. عدالت صحابه……………………………………………………………………………………………….12
1-2-5. حديث…………………………………………………………………………………………………………14
1-2-6. سنّت ………………………………………………………………………………………………………….15
1-2-7. خبر………………………………………………………………………………….. ……………………….15
1-2-8. خبر متواتر……………………………………………………………………………………………………16
1-2-9. خبر واحد…………………………………………………………………………………………………….17
1-2-10. روايت……………………………………………………………………………………………………….17
1-2-11. مرفوع………………………………………………………………………………………………………..18
1-2-12. موقوف………………………………………………………………………………………………………18
1-2-13. سبب نزول………………………………………………………………………………………………….19
1-2-14. اسرائيليات………………………………………………………………………………………………….20
1-2-15. حجّيت………………………………………………………………………………………………………20
1-2-16. حجّيت خبر واحد………………………………………………………………………………………..22
1-2-17. تفسير ……………………………………………………………………………………………………….22
1-2-18. تفسير به مأثور……………………………………………………………………………………………..24
1-2-19. ظهور…………………………………………………………………………………………………………25
1-2-20. سياق…………………………………………………………………………………………………………25
1-2-21. عموم و اطلاق…………………………………………………………………………………………….26
1-3. روش تفسيري علامه و آيت الله معرفت…………………………………………………………………27
1-4. بررسي آماري روايات صحابه و تابعان در دو تفسير…………………………………………………28
فصل دوم: اعتبار حديث در تفسير
2-1. علامه و اعتبار حديث…………………………………………………………………………………………31
2-1-1. معيارهاي اعتبار حديث…………………………………………………………………………………..31
2-1-1-1. خبر متواتر و خبر واحد محفوف به قرائن قطعي……………………………………………….31
2-1-1-2. موافقت با قرآن…………………………………………………………………………………………33
2-1-2. معيارهاي اعتبار خبر واحد……………………………………………………………………………….33
2-1-2-1. احکام شرعي…………………………………………………………………………………………….33
2-1-2-2. غير احکام شرعي………………………………………………………………………………………34
2-1-2-2-1. موافقت قرآن………………………………………………………………………………………..36
2-1-2-2-2. قرينه مفيد علم……………………………………………………………………………………….36
2-1-2-2-3. عدم وجود علم به خلاف خبر واحد…………………………………………………………..37
2-1-3. عدم حجّيت قول صحابي و تابعي……………………………………………………………………..37
2-1-3-1. تناقض و خلط…………………………………………………………………………………………..39
2-1-3-2. ضعف سندي ناشي از وقف در روايت…………………………………………………………..39
2-1-3-2-1. منتهي شدن سند به يهود………………………………………………………………………….40
2-1-3-2-2. اجتهاد راوي………………………………………………………………………………………….40
2-2. آيت الله معرفت و اعتبار حديث……………………………………………………………………………41
2-2-1. اعتبار خبر واحد در تفسير ……………………………………………………………………………….41
2-2-2. جايگاه روايت صحابي و تابعي ………………………………………………………………………..46
2-2-2-1. قول صحابي……………………………………………………………………………………………..47
2-2-2-1-1. شروط اعتبار قول صحابي………………………………………………………………………..47
الف. صحت اِسناد……………………………………………………………………………………………………..48
ب. صحابي طراز اول…………………………………………………………………………………………………48
ج. عدم دخالت رأي و نظر………………………………………………………………………………………….50
2-2-2-1-2. نقد ديدگاه علماي شيعه…………………………………………………………………………..51
2-2-2-1-3. علل اعتبار قول صحابي……………………………………………………………………………52
2-2-2-2. قول تابعي…………………………………………………………………………………………………52
2-2-2-2-1. علل اعتبار قول تابعي………………………………………………………………………………53
الف. تابعان، شاگردان مکتب صحابه……………………………………………………………………………..53
ب. آگاهي به وضع لغات……………………………………………………………………………………………53
2-2-2-2-2. ميزان اعتبار قول تابعي…………………………………………………………………………….54
فصل سوم: آراي تفسيري صحابه و تابعان
3-1. علامه و آراي تفسيري………………………………………………………………………………………..57
3-1-1. معيارهاي پذيرش روايت…………………………………………………………………………………57
3-1-1-1. موافقت با قرآن…………………………………………………………………………………………57
3-1-1-1-1. سازگاري با ظاهر آيه……………………………………………………………………………..58
3-1-1-1-2. سازگاري با سياق…………………………………………………………………………………..59
3-1-1-1-3. سازگاري با آيات ديگر………………………………………………………………………….60
3-1-1-2. موافقت با آراي اهل بيت (عليهم السلام)…………………………………………………………………61
3-1-1-3. داشتن مؤيّد روايي……………………………………………………………………………………..61
3-1-2. معيارهاي عدم پذيرش روايت………………………………………………………………………….64
3-1-2-1. مخالفت با قرآن…………………………………………………………………………………………66
3-1-2-1-1. ناسازگاري با ظاهر آيه……………………………………………………………………………66
3-1-2-1-2. ناسازگاري با سياق و مضمون آيه……………………………………………………………..72
3-1-2-1-3. ناسازگاري با لفظ آيه……………………………………………………………………………..77
3-1-2-1-4. ناسازگاري با عموم يا اطلاق آيه……………………………………………………………….78
3-1-2-1-5. ناسازگاري با کاربرد قرآني واژه……………………………………………………………….80
3-1-2-1-6. ناسازگاري با آيات ديگر…………………………………………………………………………81
3-1-2-2. مخالفت با مسلّمات ديني…………………………………………………………………………….82
3-1-2-3. مخالفت با سنّت رسول اکرم(صلي الله عليه و آله)………………………………………………………..84
3-1-2-4. مخالفت با آراي اهل بيت(عليهم السلام)………………………………………………………………..85
3-1-2-5. مخالفت با عقل………………………………………………………………………………………….88
3-1-2-6. مخالفت با مسلّمات تاريخي…………………………………………………………………………90
3-1-2-7. تعارض با روايات ديگر………………………………………………………………………………91
3-1-3. دقّت هاي علامه در نقد آراي تفسيري صحابه و تابعان………………………………………….95
3-1-3-1. روش “جري و تطبيق” در تفسير آيات……………………………………………………………95
3-1-3-1-1. روش جري و تطبيق و موافقت آن با عقل……………………………………………………96
3-1-3-1-2. معيار صحّت تطبيق…………………………………………………………………………………96
3-1-3-1-3. تفسير به باطن……………………………………………………………………………………….99
3-1-3-2. احتياط در طرح روايت و تلاش در اصلاح آن…………………………………………………101
3-2. آيت الله معرفت و آراي تفسيري…………………………………………………………………………103
3-2-1. معيارهاي پذيرش روايت……………………………………………………………………………….104
3-2-1-1. موافقت با قرآن………………………………………………………………………………………104
3-2-1-1-1. سازگاري با ظاهر و اطلاق آيه………………………………………………………………..104
3-2-1-1-2. سازگاري با آيات ديگر………………………………………………………………………..106
3-2-1-2. موافقت با آراي اهل بيت(عليهم السلام)……………………………………………………………….107
3-2-1-3. موافقت با کاربرد لغوي……………………………………………………………………………..109
3-2-2. معيارهاي عدم پذيرش روايت………………………………………………………………………..111
3-2-2-1. مخالفت با قرآن……………………………………………………………………………………….111
3-2-2-1-1. ناسازگاري با ظاهر آيه………………………………………………………………………….111
3-2-2-1-2. ناسازگاري با اطلاق آيه………………………………………………………………………..112
3-2-2-1-3. ناسازگاري با سياق آيه………………………………………………………………………….113
3-2-2-1-4. نداشتن شاهد در قرآن…………………………………………………………………………..113
3-2-2-1-5. ناسازگاري با کاربرد قرآني……………………………………………………………………114
3-2-2-1-6. ناسازگاري با آيات ديگر………………………………………………………………………116
3-2-2-2. مخالفت با مسلّمات ديني…………………………………………………………………………..120
3-2-2-3. مخالفت با آراي اهل بيت (عليهم السلام)………………………………………………………………122
3-2-2-4. مخالفت با عقل………………………………………………………………………………………..124
3-2-2-5. مخالفت با اصل يا کاربرد لغوي………………………………………………………………….127
3-2-2-6. مخالفت با واقعيت و عالم خارج………………………………………………………………….130
3-2-2-7. مخالفت با مسلّمات تاريخي……………………………………………………………………….132
3-2-2-8. اختلاف، اضطراب و تشويش در متن…………………………………………………………..132
3-2-2-9. ضعف سندي…………………………………………………………………………………………..133
3-2-2-10. مخالفت با علم تجربي…………………………………………………………………………….134
3-2-3. دقّت هاي آيت الله معرفت درتنقيح و به کارگيري آراي تفسيري………………………… 135
3-2-3-1. تأويل روايات، حمل بر تشبيه و تمثيل…………………………………………………………..135
3-2-3-2. ارائه تفسير تأويلي…………………………………………………………………………………….138
فصل چهارم: اسباب نزول در روايات صحابه و تابعان
4-1. علامه و اسباب نزول…………………………………………………………………………………………144
4-1-1. رويکرد نظري……………………………………………………………………………………………..144
4-1-1-1. تعريف و اهميت اسباب نزول……………………………………………………………………..144
4-1-1-2. عوامل سستي روايات اسباب نزول……………………………………………………………….145

4-1-1-2-1. اجتهاد راويان در نقل اسباب نزول…………………………………………………………..145
4-1-1-2-2. تأثير اختلافات مذهبي و انگيزه هاي سياسي………………………………………………146
4-1-1-2-3. شايع شدن نقل به معنا و بي مبالاتي در ضبط حديث……………………………………147
4-1-1-2-4. جعل و دسّ در روايات اسباب نزول………………………………………………………..147
4-1-1-2-5. ضعف سندي………………………………………………………………………………………148
4-1-2. رويکرد عملي……………………………………………………………………………………………..148
4-1-2-1. معيارهاي پذيرش اسباب نزول…………………………………………………………………….148
4-1-2-1-1. موافقت با قرآن……………………………………………………………………………………149
4-1-2-1-2. موافقت با روايات اهل بيت (عليهم السلام)……………………………………………………….150
4-1-2-1-3. موافقت با عقل…………………………………………………………………………………….153
4-1-2-1-4. موافقت با تاريخ نزول…………………………………………………………………………..154
4-1-2-1-5. مؤيد نظر تفسيري…………………………………………………………………………………154
4-1-2-2.معيارهاي عدم پذيرش اسباب نزول………………………………………………………………155
4-1-2-2-1. مخالفت با قرآن…………………………………………………………………………………..155
الف. ناسازگاري با ظاهر آيه……………………………………………………………………………………..155
ب. ناسازگاري با سياق يا مضمون آيه…………………………………………………………………………158
ج. ناسازگاري با عموم يا اطلاق آيه……………………………………………………………………………164
4-1-2-2-2. مخالفت با عصمت……………………………………………………………………………….165
4-1-2-2-3. مخالفت با روايات اهل بيت(عليهم السلام)……………………………………………………….167
4-1-2-2-4. مخالفت با عقل…………………………………………………………………………………..168
4-1-2-2-5. مخالفت با تاريخ نزول…………………………………………………………………………..169
4-1-2-3. دقّت هاي علامه در نقد و اصلاح روايات اسباب نزول…………………………………….171
4-1-2-3-1. اجتهاد راوي در تطبيق حادثه با آيه………………………………………………………….171
الف. پذيرش تطبيق راوي…………………………………………………………………………………………172
ب. عدم پذيرش تطبيق راوي…………………………………………………………………………………….175
4-1-2-3-2. حلّ اختلاف در متن روايات سبب نزول…………………………………………………..177
الف. اخذ معناي مشترک………………………………………………………………………………………….177
ب. تعدد اسباب نزول……………………………………………………………………………………………….178
ج. مقارن بودن نزول آيه با واقعه………………………………………………………………………………..179
4-2. آيت الله معرفت و اسباب نزول……………………………………………………………………………180
4-2-1. رويکرد نظري……………………………………………………………………………………………..180
4-2-1-1. تعريف و اهميت سبب نزول……………………………………………………………………….180
4-2-1-2. آسيب شناسي روايات سبب نزول……………………………………………………………….181
4-2-1-3. اعتباربخشي به روايات سبب نزول……………………………………………………………….181
4-2-1-3-1. تصحيح سند، تواتر يا استفاضه نقل…………………………………………………………..182
4-2-1-3-2. ابهام زدايي از آيه…………………………………………………………………………………182
4-2-1-3-3. حضور ناقل سبب نزول………………………………………………………………………….182
4-2-1-3-4. ويژگي هاي راوي………………………………………………………………………………..183
4-2-2. رويکرد عملي……………………………………………………………………………………………..183
4-2-2-1. معيار پذيرش سبب نزول: موافقت با قرآن……………………………………………………..183
4-2-2-1-1. سازگاري با ظاهر آيه……………………………………………………………………………183
4-2-2-1-2. سازگاري با عموم آيه…………………………………………………………………………..184
4-2-2-2. معيارهاي عدم پذيرش سبب نزول……………………………………………………………….185
4-2-2-2-1. مخالفت با عصمت……………………………………………………………………………….185
4-2-2-2-2. مخالفت با عقل……………………………………………………………………………………187
4-2-2-2-3. مخالفت با تاريخ نزول…………………………………………………………………………..190
4-2-2-2-4. ضعف سندي………………………………………………………………………………………190
4-2-2-3. دقّت هاي آيت الله معرفت در تنقيح و تحليل روايات سبب نزول………………………191
4-2-2-3-1. خطاي فهم راوي و رفع آن…………………………………………………………………….191
4-2-2-3-2. عموميت آيه و خصوص سبب………………………………………………………………..192
الف. عدم تخصيص آيه……………………………………………………………………………………………192
ب. تخصيص آيه…………………………………………………………………………………………………….195
4-2-2-3-3. رفع توهم نسخ به وسيله سبب نزول………………………………………………………….197
4-2-2-3-4. اخذ معناي مشترک روايات سبب نزول…………………………………………………….198
فصل پنجم: اسرائيليات در روايات صحابه و تابعان
5-1. علامه و اسرائيليات…………………………………………………………………………………………..201
5-1-1. رويکرد نظري…………………………………………………………………………………………….201
5-1-1-1. خاستگاه ورود اسرائيليات به منابع اسلامي…………………………………………………….201
5-1-1-2.گستره اسرائيليات در منابع اسلامي……………………………………………………………….204
5-1-1-3. عوامل پيدايش و گسترش جعل حديث…………………………………………………………204
5-1-1-3-1. حرمت و تقدس مصاحبت با رسول خدا(صلي الله عليه و آله)……………………………………204
5-1-1-3-2. حرص شديد بر جمع آوري احاديث بدون سنجش آن………………………………. 205
5-1-1-3-3. کنارگذاشتن رجوع به ثقل اکبر………………………………………………………………206
5-1-1-4. تعريف اسرائيليات از ديدگاه علامه……………………………………………………………206
5-1-2. رويکرد عملي……………………………………………………………………………………………..207
5-1-2-1. حضرت آدم (عليه السلام)………………………………………………………………………………..207
5-1-2-2.حضرت عزير (عليه السلام)………………………………………………………………………………..207
5-1-2-3. حضرت ادريس(عليه السلام)……………………………………………………………………………..208
5-1-2-4. حضرت سليمان(عليه السلام)……………………………………………………………………………..209
5-1-2-5. حضرت يوسف(عليه السلام)……………………………………………………………………………..213
5-1-2-6. هابيل و قابيل…………………………………………………………………………………………..214
5-1-2-7. هاروت و ماروت……………………………………………………………………………………..215
5-1-2-8. ذو القرنين………………………………………………………………………………………………216
5-1-2-9. اصحاب کهف………………………………………………………………………………………..218
5-1-2-10. کوه قاف……………………………………………………………………………………………..219
5-1-2-11. باغ ارم…………………………………………………………………………………………………219
5-1-3. ويژگي هاي تعامل علامه با روايات اسرائيلي……………………………………………………..222
5-1-3-1. ويژگي هاي نقد سندي……………………………………………………………………………..222
5-1-3-1-1. جايگاه سند در نقد روايات اسرائيلي………………………………………………………..223
5-1-3-1-2. جعل توسط يهوديان تازه مسلمان…………………………………………………………….223
5-1-3-2. ويژگي هاي نقد دلالي………………………………………………………………………………224
5-1-3-2-1. جنبه اساطيري روايات اسرائيلي……………………………………………………………….224
5-1-3-2-2. معيارهاي ويژه……………………………………………………………………………………..225
الف. شباهت به مضامين يهودي، اسرائيليات و خرافات…………………………………………………..225
ب. مخالفت با ذوق سليم و موازين علمي…………………………………………………………………….226
5-2. آيت الله معرفت و اسرائيليات……………………………………………………………………………..226
5-2-1. رويکرد نظري……………………………………………………………………………………………..226
5-2-1-1. تعريف اسرائيليات از نظر آيت الله معرفت…………………………………………………….226
5-2-1-2. علت نامگذاري “اسرائيليات”………………………………………………………………………227
5-2-1-3. خاستگاه ورود اسرائيليات به منابع اسلامي…………………………………………………….228
5-2-1-3-1. دوره اول: ظهور اسلام و مراجعه به اهل کتاب……………………………………………228
الف. منزلت اهل کتاب نزد عرب صدر اول………………………………………………………………….228
ب. تشويق قرآن به مراجعه به اهل کتاب……………………………………………………………………..229
5-2-1-3-2. دوره دوم: نکوهش مراجعه به اهل کتاب………………………………………………….229
الف. قرآن و نهي از رجوع به اهل کتاب……………………………………………………………………..230
ب. نهي پيامبر اسلام(صلي الله عليه و آله) از رجوع به اهل کتاب………………………………………………….230
5-2-1-3-3.دوره سوم: عصر صحابه و رجوع به اهل کتاب……………………………………………231
5-2-1-3-4.دوره چهارم: عصر تابعان و نقل اسرائيليات………………………………………………..232
5-2-1-4. گستره اسرائيليات در منابع اسلامي………………………………………………………………233
5-2-2. رويکرد عملي……………………………………………………………………………………………..234
5-2-2-1. حضرت آدم(عليه السلام)………………………………………………………………………………….234
5-2-2-2. گوساله سامري………………………………………………………………………………………..238
5-2-2-3. توبه بني اسرائيل………………………………………………………………………………………240
5-2-2-4. ورود بني اسرائيل به قريه……………………………………………………………………………240
5-2-2-5. ميثاق بني اسرائيل و نَتق جبل………………………………………………………………………242
5-2-2-6. زندگي دوباره قوم حزقيال…………………………………………………………………………246
5-2-2-7. جبرئيل و ميکائيل……………………………………………………………………………………252
5-2-2-8. فرمان آتش زدن لانه مورچه………………………………………………………………………254
5-2-2-9. تأويل حروف مقطعه…………………………………………………………………………………255
5-2-2-10. سرزمين بابِل…………………………………………………………………………………………258
5-2-2-11. زمين هاي هفت گانه………………………………………………………………………………260
5-2-3. ويژگي هاي تعامل آيت الله معرفت با اسرائيليات………………………………………………..261
5-2-3-1. کعب الأحبار و ابن عباس در نظر آيت الله معرفت………………………………………….261
5-2-3-2. معيار ويژه: موافقت با عهد قديم………………………………………………………………….264
تطبيق و نتيجه گيري………………………………………………………………………………………………..267
فهرست منابع و مآخذ……………………………………………………………………………………………….270
فصل اول
کليات

1-1. مباحث مقدماتي پژوهش
پيش از ورود به بحث، لازم است مباحث زير بيان گردد:
1-1-1. تعريف موضوع
موضوع اصلي اين تحقيق، بررسي جايگاه و نقش صحابه و تابعان در تفسير الميزان و تفسير اثري آيت الله معرفت مي باشد.
اين تحقيق قصد دارد به بيان جايگاه روايات صحابه و تابعان، در نظر و ديدگاه علامه طباطبايي و آيت الله معرفت پرداخته و نقشي را که اين روايات در تفسير علامه و آيت الله معرفت ايفا مي کند، آشکار سازد.
1-1-2. اهميت و دليل انتخاب موضوع
به دليل ناشناخته بودن جنبه هاي روايي در تفسير اثري آيت الله معرفت و نگاه متفاوت ايشان به اقوال صحابه وتابعان، همچنين روش تفسيري علامه در الميزان و ديدگاه خاص ايشان به روايات تفسيري، شناخت جايگاه و نقش روايات صحابه و تابعان در اين دو تفسير، مهم و ضروري به نظر مي آيد.
آنچه اين موضوع را با اهميت تر مي نمايد، تفاوتي است که در ديدگاه نظري علامه طباطبايي و آيت الله معرفت، نسبت به استفاده از روايات تفسيري، مشاهده مي شود.
اين مطلب، در مورد اقوالي که از صحابه و تابعان، نقل گرديده، اهميت بيشتري پيدا مي کند؛ چراکه بر طبق ديدگاه علامه طباطبايي، حتي خبر واحدي که از معصوم عليه السلام نقل شده- چنانچه اثري شرعي بر آن مترتب نباشد- فاقد حجّيت مي باشد.
1-1-3. پيشينه پژوهش
با بررسي پژوهش ها، پايان نامه ها و مقالات علمي مرتبط، مي توان گفت، تاکنون، در اين موضوع، پژوهشي به شکل مستقل صورت نگرفته است.
اما، پيرامون نقش حديث و شناخت جنبه هاي روايي تفسير الميزان، کتابي با عنوان علامه طباطبايي و حديث توسط خانم شادي نفيسي، نگاشته شده است. اين پژوهش، جايگاه حديث در تفسير الميزان را به دقت، مورد بررسي قرار داده، ولي در باب ديدگاه و عملکرد علامه نسبت به “اقوال صحابه و تابعان”، به صورت تفصيلي نپرداخته است.
مقاله ســبکي نوين در تفسير روايي نوشــته آقاي رضايي اصفهاني نيز، به روش تفسيري آيت الله معرفت، پرداخته و جايگاه صحابه و تابعان در آن را مدنظر قرار نداده است.
1-1-4. روش تحقيق و بررسي موضوع
روش تحقيق به تناسب موضوع، كتابخانه‏اى بوده و نوع انديشه ورزي در آن را مي توان از طرفي توصيفي دانست؛ چرا که در اين پژوهش، نظريه و عملکرد دو مفسر، توصيف شده است. از طرفي ديگر، تطبيقي است؛ زيرا به مقايسه ميان اين دو عملکرد، پرداخته است.
در مرحله اول تحقيق، روايات موقوف صحابه و تابعان، از دو تفسير به طور جداگانه جمع آوري شد.
سپس، روايات به اعتبار اجتهادي يا غير اجتهادي بودن آن، به دو دسته تقسيم گرديد: اول، رواياتي که صحابي يا تابعي در آن، به بيان تفسير آيه، نظريه مرتبط با آن يا قاعده اي تفسيري، پرداخته بود، ذيل عنوان آراي تفسيري، گنجانده شد. دوم، رواياتي که صحابي يا تابعي به بيان سبب نزول آيه پرداخته بود که تحت همين عنوان، جمع آوري گشت. در همين مرحله، دسته اي از روايات مهم جعلي، به نام اسرائيليات در ميان دو دسته فوق، يافت شد، که تحت همين عنوان، نامگذاري شد.
در مرحله بعد، ضمن اينکه سعي شد، مباني نظري هر يک از دو مفسر از لا به لاي آثارشان، استخراج شود، نقد و تحليل دو مفسر، ذيل هر يک از روايات، مورد بررسي قرار گرفته و معيارهاي سنجش، طبقه بندي گشت.
در پايان، تطبيق و مقايسه اي کلي ميان عملکرد دو مفسر انجام گرفت.
1-1-5. اهداف پژوهش
بر اين اساس، هدف اصلي اين تحقيق، شفاف نمودن جايگاه قول صحابي و تابعي در ديدگاه و نقش آن در عملکرد علامه طباطبايي و آيت الله معرفت مي باشد.
بدين منظور، در گام اول، بايد مشخص شود، علامه و آيت الله معرفت، در مقام بيان ديدگاه خود، روايت صحابي و تابعي را در چه درجه از اهميت، مي دانند و در گام دوم، عملکردشان، در برخورد با روايات صحابه و تابعان، به گونه اي که به آن اعتقاد دارند، مي باشد يا به صورتي متفاوت عمل نموده اند.
1-1-6. پرسش هاي پژوهش
از همين بيان، مي توان گفت، اين پژوهش، در درجه اول، در صدد پاسخ گويي به اين پرسش است که: اعتباربخشي به روايات صحابه و تابعان توسط علامه و آيت الله معرفت تا چه حدي مي باشد؟
در درجه دوم، در صدد پاسخگويي به اين پرسش هاست:
الف) ديدگاه علامه طباطبايي و آيت الله معرفت، در خصوص اعتبار حديث و خبر واحد در تفسير چيست؟
ب) نظر اين دو مفسر، پيرامون ارزش و اهميت روايات صحابه وتابعان در تفسير، چيست؟
ج) عملکرد اين دو بزرگوار، پيرامون استفاده از روايات صحابه و تابعان در تفسير، در چه حدي مي باشد؟
د) چه معيارهايي باعث شده تا از اقوال صحابه و تابعان، در تفسير خود بهره جويند؟
هـ) در ارزش گذاري روايات صحابه و تابعان، به روايات کداميک از آنان بيشتر اعتماد مي شود؟
1-1-7. فرضيه هاي پژوهش
فرضيه هاي اين پژوهش را با توجه به سوالات اصلي و فرعي آن، مي توان اين گونه ارائه نمود:
الف) علامه و آيت الله معرفت، در اعتباربخشي به روايات صحابه و تابعان، هم در مقام نظر و هم در مقام عمل، به صورت کاملاً متفاوت عمل نموده اند.
ب) علامه طباطبايي، خبر واحد را در تفسير، به عنوان يک مؤيد مي پذيرد و آيت الله معرفت به روايات تفسيري بيش از اين اهميت مي دهد.
ج) آيت الله معرفت، براي اقوال صحابه و تابعان، ارزش و اهميتي بيش از علامه، قائل است.
د) در اين تفاسير، صحابه- به دليل نزديک تر بودنشان به زمان پيامبرصلي الله عليه و آله- نسبت به تابعان، بيشتر مورد توجه قرار گرفته اند.
هـ) در مقام عمل، علامه به معيار “موافقت با قرآن”، بيش از آيت الله معرفت، اهميت داده است.
و) روايات صحابياني همچون “عبدالله بن عباس”، بيش از باقي صحابه مورد توجه قرار گرفته است و در ميان تابعان، روايات “سعيد بن جبير” و “مجاهد” بيشتر مورد توجه است.
1-1-8. تنگناها و مشکلات
هر فعاليّت پژوهشى با وجود علاقه و اشتياق محقّق به موضوع و داشتن پشتكار، در صحنه عمل و اجرا با مشكلات و تنگناهايي روبرو مي شود. از جمله مشکلاتي که در تدوين اين پژوهش وجود داشت عبارتند از:
الف) تازگي موضوع و نياز به احاطه کامل به علوم مرتبط با تفسير نظير علم اصول، رجال و درايه جهت استخراج نظرات و ديدگاه هاي علامه طباطبايي و آيت الله معرفت.
ب) گستردگي قلمروي تحقيق؛ زيرا نيازمند بررسي حجم زيادي از روايات، در منابع روايي و تفسيري مي باشد.
ج) عدم وجود امکانات نرم افزاري و جست و جوي رايانه اي درکتاب تفسير اثري آيت الله معرفت -که به تازگي منتشر شده است- به طوري که جهت بررسي نظرات، به جمع آوري و استخراج دستي آنها روي آورديم.
د) مقايسه و تطبيق ميان تفسير ناتمام آيت الله معرفت و تفسير کامل الميزان که ممکن است نمايانگر همه زواياي اتفاق و اختلاف اين دو مفسّر نباشد.
1-2. مفاهيم و تعاريف
1-2-1. صحابه
اين کلمه، از نظر لغوي، از ريشه “صَحِبَ يَصحَبُ” و مصدر آن “صَحابة” يا “صُحبة” است. لغويان گفته اند کلمه “صَحابة” بر وزن “فَعالة” مي باشد و با اين که وزن فاعل، بر اين وزن، جمع بسته نمي شود، ولي در اين ماده، استثناءاً به عنوان جمع مکسر کلمه “صاحِب” و نيز مصدر آن، به کار رفته است.1
برخي ديگر نيز، اصل را در اين کلمه، مصدر گرفته اند، و کلمه “أصحاب” را نيز، به عنوان جمع ديگر کلمه صاحب، ذکر نموده اند.2 از کلمات ديگري که به عنوان جمع اين کلمه به کار رفته است مي توان “صَحب” و “صُحبان” را نام برد.3
ابن فارس در معناي اين ماده مي گويد: “ريشه اين کلمه دلالت بر مقارنه و نزديکي به چيزي مي کند”.4
برخي ديگر معناي “مصاحبة” را معاشرت کردن و ملازم بودن دانسته اند.5
راغب در معناي “صاحِب” مي گويد:
“صاحب، به معناي ملازم است. چه انسان باشد و چه حيوان، چه مکان باشد و چه زمان. و فرقي نمي کند که مصاحبت با جسم باشد – که آن اصل و کاربرد بيشتر است- و يا با عنايت و توجه کردن [نسبت به امري]”.6
برخي نيز، آن را “معاشر” يا “ملازم” معنا نموده اند.7
لازم به ياد آوري است که اين کلمه، غالباً به عنوان جمع براي “صَحابي” به کار مي رود. اما، در اصل، جمع همان کلمه “صاحِب” بوده و صحابي هم معناي آن مي باشد.8
کلمه “صَحابي” در اصطلاح معاني متعددي دارد و اختلاف آن علاوه بر تفاوت نظر دانشمندان به نوع نگرش آنان به صحابه، ناشي از تخصصشان در علومي همچون حديث و اصول مي شود؛ به عبارت ديگر، محدثان و اصوليان تعاريف متفاوتي به اقتضاي علم خود از صحابي ارائه داده اند :
ابن حجر، صحابي را اين گونه تعريف مي کند: “کسي که پيامبرصلي الله عليه و آله را در حال ايمان، ملاقات کند و مسلمان بميرد”.9
نووي به دو تعريف اصوليان و محدثان اشاره کرده و مي گويد:
“در معناي صحابي، اختلاف وجود دارد. [تعريف]معروف نزد محدثان اين است که هر مسلماني است که رسول خداصلي الله عليه و آله را ديده باشد، و اصحاب اصول يا برخي از آنها، بر آن هستند که او کسي است که محققانه در محضر پيامبرصلي الله عليه و آله حضوري طولاني داشته و همنشين آن حضرت بوده است”.10
طريحي صحابي را از منظر علم حديث تعريف کرده و مي گويد:
“و”صَحابي” بر اساس نظر برگزيده جمهور اهل حديث، هر مسلماني است که پيامبرصلي الله عليه و آله را ديده باشد، و گفته شده: از او روايت نموده و نيز گفته شده: يا پيامبر صلي الله عليه و آله او را ديده باشد…”.11
صبحي صالح، در تعريف صحابي مي گويد: اصطلاح “صَحابي” بر کسي اطلاق مي شود که پيامبرصلي الله عليه و آله را در حال ايمان، ملاقات کرده و مسلمان از دنيا رفته باشد.12
مامقاني در تعريف “صَحابي”، به اختلافي که در اين مسئله وجود دارد اشاره کرده و هشت تعريف از صحابي ارائه مي دهد. ايشان شش تعريف را شاذ و مردود شمرده و تعريف هفتم را منسوب به محدثان نموده و آن را اين گونه بيان مي کند: “او هر مسلماني است که رسول خداصلي الله عليه و آله را ديده باشـد و برخي از آنها او را با وصف شناختـــه شده بودن نزد محــدثان، وصف نموده اند”.13
او اين تعريف را قابل مناقشه دانسته و به عدم جامعيت ومانعيت آن اشاره مي کند: در اين تعريف جاي مناقشه مي باشد؛ چراکه اگر فاعل رؤيت، بيننده کوري مانند ابن ام مکتوم يا مانند او باشد، بدون هيچ اختلافي صحابي است، در حالي که حقيقتاً نمي بيند. همچنين، هر کس، پيامبرصلي الله عليه و آله را در حال کفر ببيند و پس از رحلت آن حضرت، اسلام بياورد- مانند فرستاده قيصر- صحابي محسوب نمي شود. همچنان که هر کس آن حضرت را پس از رحلتش و پيش از دفن ببيند – مانند ابي ذؤيب خويلد بن خالد ذهلي- مشمول تعريف صحابي نيست.14
پس از بيان اين مطلب، تعريف هشتم را به جمعي از محققان نسبت داده و مي گويد:
“و از همين جاست که برخي از محققان – مانند شهيدثاني در بدايه – با تعريف هشتمي آن را اين گــونه تعريف نموده اند که: او هر کسي است که پيامبرصلي الله عليه و آله را در حال ايمان ملاقات کند و مسلمان و مؤمن از دنيا برود. اگرچه ميان مؤمن بودن و مرگ او در حال اسلام، ارتدادي واقع شود، بنا بر اظهر”.15
از تعاريف بالا، تعريف ابن حجر عسقلاني، معروف ترين و رايج ترين تعريف از “صَحابي” است که صبحي صالح نظير همان را بيان نموده است. بنابراين، مي توان مهمترين شروط صحابي را اين گونه دسته بندي نمود:
الف) ملاقات با رسول خداصلي الله عليه و آله: اين شرط، در واقع از معناي لغوي “صَحابي” – چنان که به آن اشاره شد – مأخوذ است.16 بايد اين نکته را مد نظر قرار داد که شخصي که به او عنوان “صَحابي” اطلاق مي شود، همين که داراي قدرت “تمييز” بوده کافي است و بلوغ در اطلاق لفظ”صَحابي” بر او لازم نمي باشد.17
ب) مسلمان بودن در هنگام ملاقات: در همه تعاريفي که از صحابه ارائه شده است، اصل اسلام و ايمان، شرطي اصيل در تعريف است.18
ج) مردن در حال ايمان: اين شرط، در تعريف برخي از محدثان آمده است.19
نکته اي که لازم است به آن اشاره شود، اين است که برخي از دانشمندان اسلامي، در معناي بالا مناقشه کرده و اقتضاي معناي “صُحبة” را هم نشيني و مصاحبت زياد دانسته اند؛ غزالي در اين باره مي گويد:
“اسم “صَحابي” جز بر کسي که با او مصاحبت داشته است، اطلاق نمي شود از حيث وضع لغوي، مصاحبتي که ولو يک ساعت است کافي مي باشد، ولي عرف اين عنوان را به کسي اختصاص مي دهد که مصاحبت زياد داشته باشد”.20
آيت الله سبحاني نيز، پس از نقد و تحليل تعاريف صحابي، مي گويد:
“توسعه در مفهوم صحابي…مورد تأييد لغت و عرف نيست؛ زيرا اصحابِ يک شخص، گروهي هستند که با او مدتي طولاني اختلاط و معاشرت داشته اند، پس بر کسي او را از راه دوره ديده يا براي مدتي کوتاهي کلام او را شنيده يا با او سخن گفته يا زمان اندکي با او اقامت گزيده است، صادق نمي باشد”.21
با وجود اينکه مناقشات، مناسب به نظر مي رسد، ولي مقصود از صحابي در اين تحقيق، همان تعريف مشهور مي باشد.
1-2-2. تابعان
اين کلمه، برگردان فارسي “تابعين” مي باشد که از ريشه “تَبَع يَتبَعُ” و به معناي “دنباله روي کردن” و “پيروي نمودن” است.22 “تابِعين” يا “تابِعون” يا “أتباع” جمع کلمه “تابِع” و “تابِعي” است23 که به معناي شخصي است که پيرو و دنباله رو شخص ديگري مي باشد.24
علامه مصطفوي، در مورد اين کلمه مي گويد: “اصل در اين ماده: دنباله روي و حرکت پشت چيزي مادي يا معنوي است، خواه پيروي عملي باشد يا فکري”.25
در تعريف اصطلاحي “تابِعي” اختلاف چنداني بين دانشمندان وجود ندارد و اکثر آنان “تابِعي” را اين چنين، تعريف کرده اند: شخصي که “صَحابي” را با ايمان ملاقات کرده و بر حال ايمان از دنيا رفته باشد.26
نووي تابعي را کسي مي داند که با صحابي، همنشيني و مصاحبت داشته است و قيد “با ايمان از دنيا رفتن” را نياورده است.27
مامقاني، قيود ديگري همچون “حضور و همنشيني طولاني” و “صحت سماع” را نيز بر تعريف اول اضافه مي کند.28
بر اساس آنچه گفته شد، مي توان تابعان را صحابيان صحابه ناميد و طبقات بعد از تابعان را که به نام خاصي خوانده نمي شوند، “اتباع تابعان” ناميد.29
1-2-3. عدالت
در لغت، مترادف “عَدل”، “عُدولة”، “مَعدِلة” و “مَعدَلة” است30 که از لحاظ لغوي به اين معاني به کار رفته است: “تسوية بين دو چيز”،31 “ميانه روي در امور”،32 “متوسط ميان افراط و تفريط”.33
کلمه “عَدل” در اصل، مصدر است و جمع بسته نمي شود، اما گاهي به عنوان اسم فاعل مفرد و جمع، و به معناي “ذو هو” به کار برده مي شود. مثلاً مي گوييم: رجل عدل. به معناي رجل ذو عدل. و يا رجال عدل که معناي آن ذوعدل است.34
اما ابن فارس در مورد ريشه اين کلمه، آن را داراي دو معناي متضاد دانسته و مي گويد: “دو اصل صحيح است، ولي مثل متضادين، با هم متقابلند که يکي از آنها دلالت بر استواء و راستي دارد و ديگري بر اعوجاج و کجي دلالت دارد”.35
برخي ديگر از دانشمندان لغوي گفته اند، زماني به معناي کج روي و انحراف از ميانه روي است که با حرف اضافه “عَن” به کار رود.36
“عَدل” به معاني “فديه” و “مثل و مانند” نيز به کار رفته است و پيوستگي معنايي آن با ريشه اين لغت آشکار است.37
برخي معناي “عَدالة”، در اصطلاح را به معناي لغوي آن بسيار نزديک دانسته و آن را به اين صورت تعريف نموده اند: “صفتي است که مراعات آن باعث احتراز از آنچه به طور معمول مخلّ به مروت است، مي شود”.38
در علم کلام، “عَدالة” عبارتست از: “علوم متعلق به منزّه دانستن خداي تعالي از کار زشت و از اخلال به واجب”.39
اما علم فقه، با ديدي خاص به اين صفت نگريسته است. فقيهان، تعريف هاي گوناگوني از آن ارائه داده اند که مشهورترين آن بين متأخران اين تعريف مي باشد: عدالت، ملکه يا هيأتي راسخ و برانگيزنده بر انجام واجبات و ترک محرمات است و منظور از “برانگيزنده فعل” اين است که اگر از فعليت ساقط شود، عدالت هم ساقط مي گردد.40 در علم فقه، اين صفت براي اشخاصي چون مرجع تقليد، امام جماعت، شاهد دين و وصيت و حکم، صاحب بيّنه و … شرط دانسته شده است.41
برخي از علماي شيعه مانند شيخ طوسي، ميان عدالت فقهي و عدالتي که براي راوي حديث، مورد نياز است، تفکيک قائل شده است؛ به اين معنا که عدالت فقهي را همان تعريف بالا ذکر نموده و عدالت مورد نياز راوي را صرف اطمينان از صدق و اجتناب او از کذب دانسته است.42
در تعريف “عادِل” برخي آن را با همان ديد فقهي “جائِزُ الشَّهادَةِ” تعريف کرده اند.43
برخي ديگر مانندآيت الله مشکيني در تعريف “عادِل” – بدون توجه به صبغه فقهي آن – مي گويد: “[عادل] انساني است که داراي استقامت و درستي در جهتي از جهات وجودش مثل عقيده، اخلاق، سيره يا سلوک در امور دنيا يا وظايف ديني باشد”.44
جمع “عادِل”، کلمه “عُدول” مي باشد.45
تعريف ديگري که با توجه به معناي فقهي عادل مي توان بيان نمود عبارتست ازکسي که کارهاي خوب او بر بدي هايش غلبه داشته باشد، که مي توان او را داراي مروت و غير متهم دانست.46
بسياري از حديث پژوهان اهل سنت، وجود پنج ويژگي اسلام، بلوغ، عقل، عدم ارتکاب فسق، عدم ارتکاب اعمال ناجوانمردانه را نشانه وجود عدالت در شخص دانسته اند.47
آقاي بابايي، کمترين درجه عدالت را همان “وثاقت راوي” عنوان مي کند.48
1-2-4. عدالت صحابه
مقصود از اين عنوان، تحقق عدالت براي تمامي صحابه مي باشد. اين مسئله، در ميان دانشمندان شيعه و اهل سنت، مورد اختلاف است؛
بيشتر اهل سنت، به عدالت تمامي صحابه، قائل مي باشند. ابن عبدالبر مي گويد: “عدالت تمامي صحابه، ثابت شده است”.49
ابن اثير، مي گويد: “صحابه با بقيه راويان در همه… [خصوصيات] مشترکند به جز در جرح و تعديل؛50 زيرا همه آنها عادلند و در آنان جرحي راه ندارد”.51
ابن حجر به اتفاق اهل سنت بر عدالت صحابه، اشاره نموده است.52
اما شيعه، صحابي را مانند ساير راويان مي داند که برخي از آنان، عادل مي باشند و بر خلاف اهل سنت، صحابي بودنِ شخص را در حکم به عدالتش، کافي نمي داند؛ بلکه معتقد است که بايد وثوق و عدالت او بررسي شود.53
علماي شيعه، جهت اثبات عدم عدالت تمامي صحابه، به ادله اي استناد جسته اند. از جمله:
الف) آيات قرآن: مانند (…إِنْ جَاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا…(54 که مسئله عدالت صحابه را نقض مي کند؛ چراکه به گفته مفسران اين آيه در حق وليد بن عقبه نازل گشته که از صحابيان محسوب مي شود.55
ب) بداهت عقلي: به اين مسئله حکم مي کند که مصاحبت با پيامبرصلي الله عليه و آله و رؤيت ايشان، اگرچه افتخار و عزتي را براي شخص به همراه مي آورد، ولي به هيچ وجه، نمي تواند باعث مصونيت او از گناه و خطا شود.56
ج) سنت نبويصلي الله عليه و آله: مانند اين روايت که مي فرمايد:
“يرد عليّ يوم القيامة رهط من أصحابي فيحلؤون عن الحوض، فأقول: يا ربّ أصحابي أصحابي.فيقال: إنّك لا علم لك بما أحدثوا من بعدك، إنّهم ارتدّوا على أدبارهم القهقرى”.57(در روز قيامـــت گـــروهي از اصحــاب من بر من وارد مي شوند و از حوض منع مي شوند، پس مي گويم: اي پروردگار من! اصحاب من! اصحاب من! پس گفتــه مي شود: تو نمي داني که پس از تو چه کردند، آنها به قهقرا بازگشتند و مرتد شدند.)
1-2-5. حديث
در لغت، صفت مشبهه از ريشه “حَدَثَ” و به معناي وجود چيزي است که پيش از اين نبوده است58 و نقيض “قديم” بيان شده است.59
علامه مصطفوي، در تعريف اين کلـمه مي گويد: “حديث هر چيزي است با يادآوري نو مي شود و روايت و نقل مي گردد”.60
اين کلمه، بر خلاف قاعده به “أحَاديث” جمع بسته مي شود61
در اصطلاح، به معناي گزارش و نقل “قول، فعل و تقرير معصومعليه السلام” يا همان “حاکي سنت” مي باشد62 و در اين تحقيق، به قول صحابي و تابعي نيز اطلاق مي شود.
1-2-6. سنّت
از لحاظ لغوي به معناي “طريقه”63 يا “سيرت”64 مي باشد.
سنت، در علوم مختلف، به صورت هاي گوناگون معنا گرديده است:
در فقه، اين کلمه به معناي “مستحب” در مقابل “فريضه” به معناي کار واجب به کار رفته است.65

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

در علم اصول، شيعه آن را “قول، فعل و تقرير معصومعليه السلام” مي داند.66
اصوليان اهل سنت، آن را “قول، فعل و تقرير پيامبرصلي الله عليه و آله” تعريف کرده اند.67 اما محدّثانِ آنان، “سنّت” را با “حديث” مترادف مي دانند.68
1-2-7. خبر
علامه مصطفوي، در باره ريشه و اصل اين لغت مي گويد: “اصل دراين ماده، اطلاع نافذ و علم با تحقيق و احاطه و دقت است”.69
“خُبر”، از نظر لغوي، به معناي “علم به چيزي” يا “دانستن”70 مي باشد.
“خَبَر” به معناي “آن چيزي که نقل يا حکايت مي شود” يا “وسيله اي براي انتقال و رسيدن به علم و آگاهي” است.71
سيد مرتضي، “خَبَر” را اين گونه تعريف مي کند: “جمله اي که به وسيله آن، اِسناد امري به غيرش دانسته مي شود”.72
در علم منطق و اصول، اصطلاحاً آن را به معناي “آن گزاره اي که احتمال صدق و کذب در آن مي رود” مي دانند.73
در علم حديث، “خَبَر” مترادف کلمه “حَديث” مي باشد.74 برخي، آن را اعم از سخنان پيامبرصلي الله عليه و آله و سخن باقي اشخاص دانسته و حديث را آنچه از پيامبرصلي الله عليه و آله نقل شده، تعريف کرده اند.75
1-2-8. خبر متواتر
در لغت، از مصدر “تَواتُر” است که به معناي “پي هم آمدن”76 و “تتابع”77 است.
در اصطلاح به اين معناست: “خبر گروهي که عقل همدستي آنها را بر دروغ جايز نمي شمرد و اين در همه طبقات معتبر است. بنابر اين اگر خبرشان به يک نفر منتهي شود اين خبر متواتر نيست”.78
بنابراين تعريف ها، خبر متواتر خبري يقين آور مي باشد و در حجّيت آن (در فقه و تفسير) بحثي بين علما نيست.79
1-2-9. خبر واحد
در لغت، به معناي “يک” مي باشد80 و در اصطلاح، خبري است که يکي يا سه قيد خبر متواتر را – که عبارت است از “کثرت راويان”، “عدم تباني بر کذب” و “رعايت کثرت در همه طبقات”- ندارد.81
اين نوع حديث، با اينکه عنوان واحد يا آحاد را دارد، ولي ممکن است راويان آن بيش از يک نفر باشد. اما تعداد اين راويان، به حدي نمي رسد که عنوان خبر متواتر بر آن صدق کند.82
به دليل عدم يقيني بودن اين نوع خبر، در حجّيت و ميزان آن، اختلاف است.
1-2-10. روايت
در لغت، به معناي “نقل کردن و گزارش دادن ” مي باشد.83 اما اصل آن، معناي “حمل کردن آب” است. چنان که به شتر يا چارپايي که آب را حمل مي کند، “رَاوية” اطلاق مي گردد.84
زبيدي، مي گويد: “راويه، شتر يا قاطر يا الاغ است که بر آن آب حمل مي شود”.85
در علم حديث، اين لفظ به دو معناي مصدري و اسمي به کار رفته است. مراد از معناي مصدري آن “نقل کردن حديث با سند” مي باشد.86 معناي اسمي آن، مترادف حديث و جمع آن “روايات” است.87
طريحي، روايت را به اين صورت تعريف مي کند:

“خبري که به روش نقل، از ناقلي به ناقل ديگر منتهي مي شود تا به گفتار نقل شده از پيامبرصلي الله عليه و آله يا امامعليه السلام مي رسد. البته حديث متواتر و مستفيض بر اساس مراتب خود و خبر واحد نيز بر طبق مراتبش”.88


دیدگاهتان را بنویسید