اوضاع شيعيان عراق در عصر معاصر47
شيعيان عراق پس از سقوط صدام49
جمعيت شيعي عراق50
ويژگي‌هاي جمعيتي شيعيان عراق50
شيعيان مرکز عراق52
شيعيان جنوب عراق53
شيعيان غرب عراق55
شيعيان شمال عراق56
مؤلفه‌هاي مذهبي مؤثر بر هويت‌يابي شيعيان عراق57
امامت57
شهادت امام حسين (ع)58
مهدويت59
مؤلفه‌هاي اجتماعي مؤثر بر جامع? شيعي عراق60
جايگاه مرجعيت به عنوان سرمايه‌اي اجتماعي60
آحاد شيعيان عراق61
وجود عتبات عاليات و اماکن مقدّس در عراق62
اوقاف شيعي در عراق64
برگزاري مناسک و آيين‌هاي شيعي در عراق66
آيينهاي عزاداري شيعيان عراق67
مراسم روز اربعين حسيني67
انتظار و آيينهاي آن69
عناصر فرهنگي در جامع? شيعي عراق70
مساجد بزرگ و تاريخي72
کتابخانه‌ها73
مجلّات75
چاپ و نشر77
ناشران تخصصي شيعي:78
مراکز فرهنگي79
شبکه‌هاي ماهوارهاي و تلويزيوني80
راديو81
خبرگزاريها81
سايت‌هاي اينترنتي81
آموزش و تحصيلات شيعيان عراق81
دانشگاه و آموزش عالي81
حوزه هاي علميه:83
حوزه نجف83
حوزه سامراء84
حوزه کربلا85
بخش سوّم: جريان‌هاي اسلام‌گراي عراق86
جايگاه جريان‌هاي اسلام‌گراي غير شيعي عراق پس از صدام88
الف). جماعت اخوان المسلمين88
ب). حزب تحرير اسلامي89
فصل سوّم: جريان‌هاي عمد? شيعي در عراق معاصر92
بخش اوّل: جريان‌هاي اسلام‌گراي شيعي عراق پس از صدام94
1.حزب الدعوه اسلامي..95
زمان و مکان تشکيل حزب الدعوه95
مؤسّسين حزب الدعوه96
ساختار تشکيلاتي حزب الدعوه97
ادوار تاريخي سپري شده در حزب الدعوه98
از تأسيس تا روي کار آمدن صدام حسين98
از روي کار آمدن رژيم بعث تا سقوط آن99
از سقوط رژيم صدام حسين تا امروز104
انشعابات حزب الدعوه اسلامي106
2.مجلس اعلاي اسلامي عراق..107
زمان و مکان تشکيل “مجلس اعلاي اسلامي عراق”107
مؤسّسين مجلس اعلاي اسلامي عراق107
ساختار تشکيلاتي مجلس اعلاي اسلامي عراق108
ادوار تاريخي سپري شده مجلس اعلاي اسلامي عراق108
انشعابات مجلس اعلا110
3.جريان صدر……110
زمان و مکان تأسيس جريان‌ صدر110
مؤسسين جريان صدر111
ساختار تشکيلاتي جريان صدر111
ادوار تاريخي سپرسي شده در جريان صدر112
مجموعه‌هاي برآمده از جريان صدر113
4.حزب فضيلت اسلامي..114
زمان و مکان تأسيس حزب فضيلت114
مؤسسين حزب فضيلت اسلامي115
ساختار تشکيلاتي حزب فضيلت اسلامي116
ادوارتاريخي سپري شده در حزب فضيلت116
بخش دوم: جريان‌هاي غير مذهبي شيعي118
جنبش وفاق ملي عراق (العراقيه)119
زمان و مکان تأسيس جريان وفاق ملي119
مؤسسين جريان وفاق ملي119
ادوار تاريخي سپري شده در جريان وفاق ملي120
اهداف و استراتژي‌ها122
کنگره ملي عراق123
زمان و مکان تأسيس کنگر? ملي عراق123
مؤسسين کنگر? ملّي عراق123
ادوار تاريخي سپري شده در جريان وفاق ملّي124
اهداف و استرات‍ژيها128
فصل چهارم: مؤلفه‌هاي اساسي و ديدگاه‌ جريان‌هاي عمد? شيعي عراق130
بخش اوّل: مؤلفه‌هاي نظري131
نقش مرجعيت ديني در جامعه از نگاه جريان‌هاي شيعي131
تعريف مشارکت و مقاومت از سوي جريان‌هاي شيعي عراق133
شکل و الگوي حکومت مطلوب از نظر جريان‌هاي شيعي عراق135
رابط? دين وسياست از نگاه جريان‌هاي شيعي عراق138
بخش دوّم: ديدگاه‌هاي عملي143
موضع سياست خارجي جريان‌هاي شيعي در عراق143
ميزان تأثير جريان‌هاي شيعي بر ساختاهاي قدرت عراق147
ديدگاه جريانها در باره هلال شيعي151
ديدگاه جريان‌ها در مورد توسع? فرهنگي152
ديدگاه جريان‌ها در توسع? سياسي153
ديدگاه جريان‌ها در توسعه اقتصادي155
فصل پنجم: تحولات عراق نوين و رويکرد جريانهاي شيعي عراق157
تحولات عمومي158
1.امنيت در عراق…158
2.انتخابات عراق و روندهاي آن..159
جريانهاي شيعي و ائتلافهاي انتخاباتي162
ائتلاف ملي عراق162
سوابق تاريخي – تشکيلاتي162
وضعيت آرا در انتخابات163
خواسته ها و مواضع163
کيفيت تعامل با ساير گروهها163
ائتلاف دولت قانون164
ترکيب احزاب و شخصيت-هاي حاضر در ائتلاف دولت قانون164
سوابق تاريخي – تشکيلاتي166
وضعيت آرا در انتخابات166
خواسته ها و مواضع166
کيفيت تعامل با ساير گروهها167
ائتلاف العراقيه (حرکت ملي عراق)168
سوابق تاريخي – تشکيلاتي169
وضعيت آرا در انتخابات169
خواسته ها و مواضع170
نوع تعامل با ساير گروهها170
رويکرد جريانهاي شيعي نسبت به انتخابات171
3.روند حضور و خروج اشغالگران از شهرهاي عراق…..174
4.احياي فعاليت حزب بعث..175
5.رويکرد جريان‌هاي داخلي و خارجي نسبت به مواضع شيعيان در عراق….179
تحولات راهبردي181
تعاملات عراق نوين با جمهوري اسلامي ايران181
تاريخچ? مناسبات کشور عراق با ايران182
دوران سلطنت در هر دو کشور182
سقوط نظام پادشاه عراق183
انقلاب اسلامي ايران183
پس از سقوط صدام187
تعاملات سياسي عراق نوين با جمهوري اسلامي ايران191
تعاملات نظامي عراق نوين با جمهوري اسلامي ايران193
تعاملات رسانه‌اي عراق نوين با جهموري اسلامي ايران195
تعاملات علمي و حوزوي عراق نوين با جمهوري اسلامي ايران197

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

تعاملات اقتصادي ايران و عراق199
گردشگري مذهبي بين دو کشور201
مناقشات عراق با جمهوري اسلامي ايران203
اروند رود و تصميمات مقامات دو کشور در مورد آن203
موقعيت اروند رود203
اروند رود تا قبل از سقوط رژيم بعث203
اروند رود، پس از سرنگوني رژيم بعث206
جنگ تحميلي 8 ساله عراق عليه ايران و نوع برخورد دولتمردان دو کشور در حال حاضر207
تصميمات دولت مردان در مورد پرداخت غرامت جنگي عراق به جمهوري اسلامي ايران209
حضور منافقين در خاک عراق211
کردهاي جدايي طلب و تعاملات جريان‌هاي شيعي با آنها213
تحرّکات ضد ايراني بعثيان214
مسأله زيارت عتبات عاليات و تأمين امنيت زوار ايراني218
ايالات متحده آمريکا و عراق نوين220
بهان? آمريکائيها براي حضور در خاک عراق220
انتظارات آمريکا از حضور در عراق221
واقعيت‌هاي عراق پس از حمل? آمريکا در 2003 ميلادي221
شيعيان و رويکرد آن‌ها نسبت به حضور آمريکا در عراق223
آمريکا و رويکرد آنها نسبت به قدرت يابي شيعيان عراق228
فصل ششم: نتيجه‌گيري231
نتيجه گيري232
ضميمه‌ها234
جداول234
نقشه‌ها238
نمودارها245
فهرست منابع247
کتب فارسي:247
مقالات فارسي:252
منابع عربي:254
منابع لاتين256
خبرگزاري ها و روزنامه‌ها258

سايت‌هاي اينترنتي260
ABSTRACT:263
فصل اوّل: کلّيات
بيان مسأله:
امروزه به خصوص پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران، شيعيان در کانون توجّهات بين‌المللي قرار گرفته‌اند؛ به ‌وضوح نمونه‌ي آن را مي‌توان در مطالعات اسلامي و تحليل‌هاي آکادميک ديد، آنجا که در کنار ديدگاه‌هاي جريان اکثريتي اسلام، نقطه نظر شيعيان نيز مي‌آيد. نقش شيعيان چه در کشورهايي که اکثريت جمعيّت را تشکيل مي‏دهند و چه در ميان کشورهايي که اقلّيت قابل ملاحظه‏اي را به وجود مي‏آورند، نقشي تعيين‌کننده بوده‌است. البته روز به روز بر پر رنگ‌ شدن اين تأثيرات در سطح دنيا افزوده مي شود1.
در چند دهه گذشته، اسلام‌گرايان در شکل احزاب و جريان‌هاي گوناگون که بيش از سيصد گروه در خاورميانه و شمال آفريقا تخمين زده مي‌شوند2، به واسطه‌ي مجموعه‌اي از تحوّلات و همچنين تلاش‌هاي خود، در کانون صحنه‌ي فعاليت‌هاي سياسي در کشورهاي اين منطقه قرار گرفته‌اند. حضور آنها نيز خيلي تازگي نداشته و پيشينه‌ي اکثر آنان به دهه‌هاي قبل باز مي‌گردد. اين نيروها حتّي در اوج ملّي‌گرايي در خاورميانه نيز به حيات خود ادامه دادند و به عنوان رقيب ملّي‌گرايان براي رويارويي با پيشروي کمونيسم در منطقه مطرح بودند.3 “در دهه‌هاي اخير تحقّق انقلاب اسلامي ايران نه تنها در عراق شيعي بلکه نقش تعين‌کننده‌اي را در بازيابي هويت شيعي در يک مقياس جهاني و در ميان کلّ مسلمانان جهان ايفا کرده است.”4 از آنجاييکه جريان‌هاي عمد? شيعي پس از سقوط صدّام در پي دستيابي به سهم بيشتر و تأثيرگذارتري از قدرت سياسي و ايجاد امنيّت و ثبات در عراق جديد با اتّکاي به عنصر جمعيت اکثري‌شان به عنوان گروه مسلّط در حاکميت هستند بنابراين، پژوهش حاضر جهت شناختي دقيق از اين جريان‌ها به بررسي ابعاد گوناگون آن‌ها اعم از زمينه‌هاي اجتماعي پيدايش آن‌ها، پيشينه، رويکردهاي فرهنگي، سياسي و اجتماعي و نيز نقش آنها در سپهر سياست و قدرت امروز عراق با رويکردي جامعه شناسانه مي‌پردازد.
اهميّت و ضرورت تحقيق:
فراهم آمدن شرايط مناسب جهت مطالعه جامعه‌شناختي جمعيّت‌هاي شيعي پراکنده در جهان در قالب معرفت ميان‌رشته‌اي شيعه‌شناسي در فضاي دانشگاهي جمهوري اسلامي ايران و در سطوح آموزش عالي کشور، زير نظر اساتيد خبره‌اي که اقدام به راهنمايي دانشجويان علاقه‌مند مطالعات شيعه شناسانه مي‌کنند، اهميّت پرداختن به جمعيت‌هاي شيعي همچون شيعيان عراق و جايگاه امروز آنها را در صحن? نوين عراق برجسته مي‌نمايد. زيرا قرار گرفتن عراق در زمر? کشورهايي که جمعيت شيعي در آن، اکثريت محسوب شده از يک سو، و طغيان موجي از جريان‌ها و ائتلافهاي سياسي- اجتماعي موافق و مخالف قدرت‌گيري شيعيان براي کسب جايگاه مناسب خود در عراق، و علاقه‌ي بيشتر و قوي‌تر جريان‌هاي عمد? شيعي در عراق، براي ورود به رقابت‌هاي انتخاباتي و سياست پارلماني از سوي ديگر ما را جهت انتخاب اين کشور و شيعيان آن رهنمون شده است. تاريخ معاصر عراق مخصوصاً در سالهاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران نشان مي‌دهد که “موج اسلام‌خواهي در عراق چهره‌اي شيعيانه”5 داشته‌است. سرنگوني صدام وتغيير ارزشها و ترجيحات سياسي مبتني بر ايدئولوژي بعث، فضاي جديدي فراهم ساخته است که روندها و رويدادهاي سياسي جديدي مبتني بر ارزشها و قواعد مردممدار شکل گيرد. امروزه درک روندهاي عراق پس از صدّام بخش مهمي از آينده اين سرزمين را رقم خواهد زد. در عراق نوين افراد، طيفها و جريانهاي سياسي مؤثر و مهمي ظهور کردهاند که گرچه تجرب? جديدي از حکومتداري است، امّا ريشه در باورها، انديشهها و مؤلفههاي تمدني و کهن شيعيان عرق دارد. اگر بخواهيم به جريان‌هاي شيعي با توجه به جغرافياي مذهبي بپردازيم اولويت و ضرورت ايجاب مي‌کند پژوهشي مستقل درباره عراق و محيط شيعي آن صورت پذيرد. بنابر ادّعاهاي موجود در فضاي مجازي6 و يک آمار ارائه شده، عراق جزء 4 کشوري است که شيعيان اکثريّت جمعيّت آن را تشکيل مي‌دهند7؛ همچنين شيعيان عراق، علاوه بر نفوس جمعيّتي‌شان، از نظر تأثير فکري و ايدئولوژيک، مهمترين گروه شيعه در جهان عرب به شمار مي‌روند. حمله به عراق و عواقب اشغال آن توسّط نيروهاي نظامي به رهبري آمريکا به اکثريت شيعيان عراق فرصت داد تا به لحاظ سياسي خود را تقويّت کنند. ظهور آگاهي‌هاي سياسي قوي در ميان شيعيان عراق به دنبال شکست سلط? اقليّت سنّي‌تبار و بعثي صدّام حسين در اين کشور، توجّه همگان را به اهميّت هويّت اجتماعي در شکل‌گيري توسع? سياسي کشور جلب نمود.8
از طرف ديگر تحوّلات کشور عراق و نقش شيعيان براي جمهوري اسلامي ايران از اهميّت فراواني برخوردار است؛ زيرا اين تحوّلات تأثير به سزايي در امنيت و منافع ملّي آن بر جاي خواهد گذاشت9؛ ادام? حاکميّت آنها براي شيعيان ايران از اهميّت ويژه‌اي برخوردار است زيرا پيوندهاي مذهبي فراواني بين شيعيان ايران و عراق و نيز ارتباطاتي عميق مابين حوزه‌هاي علميّه نجف، قم، خراسان و اصفهان در طول تاريخ اسلام وجود داشته است. حال اينکه جريان‌شناسي براي مديريت فکري و مهندسي فرهنگي يک جامعه بديهي‌تر از آن است که نياز به توضيح داشته باشد در عين حال يک جريان‌شناسي اجتماعي قابل ‌قبول را مي‌توان شامل: معرّفي مهمترين جريان‌ها، و بيان مؤلفه‌ها و ديدگاه‌ها آنها، شخصيت‌هاي اصلي و تأثيرگذار، محتواي جريان و رويکرد آنها به تحوّلات جاري دانست. بنابراين ضروري مي‌نمايد به دليل مسائل مذکور تحقيقاتي قوي در جهت پويايي اين روابط و اهميّت آنها صورت بگيرد.
اهداف تحقيق:
هدف از اين پژوهش انجام کاري روشمند در حوزه جامعه‌شناسي جريان‌هاي شيعي است که تا به حال با اين موضوع و با توجه به بررسي‌هاي انجام شده در مراکز متعدد دانشگاهي و پژوهشي، مرتبط با شيعيان عراق صورت نگرفته است. پژوهش‌هاي صورت گرفته بيشتر در حوز? علوم سياسي و تاريخي و در بافت کلّي کشور عراق بوده است.
کشور عراق به عنوان اوّلين کشور شيعه نشين در جهان عرب مهمترين گروه شيعه عرب محسوب مي شود که از نظر درصد جمعيتي، موقعيت ژئوپليتيک و ژئواستراتژيکي اين کشور در همسايگي جمهوري اسلامي ايران قرار دارد؛ بررسي، تحليل و شناخت اوضاع جريان‌هاي عمد? شيعي در عراق معاصر با وجود معادله‌هاي سياسي اجتماعي جديد مي‌تواند کمکي به شناخت بهتر زمينه‌هاي همکاري متقابل بين شيعيان ايران و عراق باشد. سياستگذاري‌هاي امنيتي، اطلاعاتي، سياسي، اقتصادي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران و نيز بازنگري سياست‌ها و سوق دادن راهبردها از دلايلي است که انجام مطالعات و تحقيقات کاربردي را در اين منطقه ضروري مي نمايد. ازجمله :
1. وجود اکثريت شيعه‌ي اماميه در ساختار جمعيتي اين کشور و ابتلائات موجود براي اين جمعيت اکثريتي
2. بزرگترين کشور شيعي عرب‌زبان دنياي اسلام
3. همجواري با ترکيه، سوريه، و عربستان و نقش به سزاي عراق پس از سقوط صدّام در معادلات منطقه در ميان کشورهاي عربي
4. وجود مباني نظري مشترک مذهب شيعه و اشتراکات تاريخي- فرهنگي
5. رويکردهاي مختلف اسلامگرايان و تمايل به جمهوري اسلامي ايران، چراکه ايران ام‌القراي جهان تشيع محسوب مي شود.
6. مناقشات داخلي، خطر دخالت‌ گروه‌هاي سلفي و حملات تروريستي در شهرهاي عراق به ويژه در عتبات عاليات
7. حضور مستمر آمريکاييان به انحاء مختلف در عراق
8. حضور نيروهاي ناتو و سازمان هاي بين المللي، نظامي و امنيّتي غرب، در اين کشور
دلائل مشخص‌تري هستند که موجب شد، مطالعه “بررسي اوضاع احزاب و جريان هاي عمده شيعي عراق معاصر” را در اولويّت تحقيقاتي قرار دهيم.
پيشينه تحقيق:
در تحقيق حاضر با توجه به موضوع آن، منابع متعددي به زبان‌هاي مختلف از قبيل پايان نامه، کتب، مقالات مورد مطالعه قرارگرفته‌اند. در اينجا به پايان‌نامه‌هايي به ترتيب سال دفاع، که در اين زمينه، در فضاي آکادميک کشور وجود دارد را مرور خواهيم کرد.
1. رويوران ، حسن، ” نهادهاي شيعيان و آينده عراق”، به راهنمايي احمد ساعي، دانشگاه تهران ،دانشکده حقوق و علوم سياسي 1384
اين پايان نامه در سال 1384 دفاع شده است؛ زماني که از سقوط صدّام مدّتي نگذشته بود. پژوهشگر مدّعي است كه تحوّلات آن روز عراق بر امنيّت كشورمان تأثير گذاراست. تسلّط رژيم اقليّت عرب‌هاي سنّي به رهبري صدّام حسين بر عراق در گذشته با جنگ تحميلي هشت ساله، امنيّت كشورمان را تهديد كرده است و نشان داده كه حضور يك رژيم مستبد در عراق كه با اكثريت كشور مشكل دارد، ممكن است به هر ماجراجوئيِ نظامي بينجامد. رژيم اقتدارگراي بعثي با ايجاد تضاد و جنگ با ايران زمين? مناسبتري براي سركوب شيعيان عراق و شكستن پيوندهاي مذهبي ميان شيعيان عراق و ايران فراهم ساخت. به همين علّت تحوّلات عراق آن روز ارتباط مستقيمي با امنيّت كشورمان پيدا مي‌كرده‌است. ايجاد دولتي مردمي و انتخاب شده ازيك سو و احقاق حقوق اكثريّت شيعه در عراق به ايران قدرت مضاعفي مي‌دهد. چرا كه با روي كار آمدن حكومت اكثريّت شيعي در كشور همسايه، امنيّت ملّي ايران بهتر تأمين مي‌گردد.
فهم تحوّلات عراق و جايگاه شيعيان در آن و شناخت هم? بازيگران داخلي، منطقه‌اي و بين‌المللي، به ايران كمك مي‌كنند تا در اين مسأله خطير بهتر تصميم‌گيري كند.
اما ما درصدديم علاوه بر تحليل تحولات عراق بتوانيم به خود شيعيان عراق نيز کمک کرده که بتوانند در وضعيت خود بهبود ايجاد کنند.
2. مهدي محمّدي بيدختي تحت راهنمايي آقاي دکتر عبّاسعلي رهبر پايان‌نامه‌اي را در دانشکده علوم سياسي دانشگاه آزاد اسلامي، واحد مرکز با عنوان ” بررسي نقش شيعيان عراق در تحولات سياسي-اجتماعي اين کشور” در سال 1385 دفاع کردند؛ محقّق از نيّت‌اش براي انتخاب اين موضوع مي‌گويد که درصدد “بررسي علل ناکامي شيعيان در دستيابي به قدرت سياسي علي رغم اکثريت 65 درصدي در اين کشور و همچنين بررسي علل و عوامل دستيابي به ساختار قدرت پس از سقوط صدام حسين است.”. روش پژوهش توصيفي- تحليلي است. شيعيان داراي اکثريت 65 درصدي مي‌باشند ليکن قبل از سقوط صدّام حسين اجاز? ورود به ارکان قدرت به آنها داده نشده است و پس از اين مقطع زماني تا حدودي شرايط براي جبران گذشته فراهم شده است اين تحقيق در پي آن بوده‌است علل و عوامل دستيابي به قدرت شيعيان در ساختار سياسي اين کشور را مورد بررسي قرار دهد. پژوهشگر در نتيجه گيري‌اش مي‌گويد: ” اينکه کسب 145 و 127 کرسي به ترتيب در اوّلين و دوّمين مجمع عمومي، کسب پست نخست وزيري، اختصاص 17 وزارت‌خانه در دولت انتقالي، آزادي عمل و ضمانت تأمين امنيّت برگزاري مراسمات مذهبي به‌ويژه مراسم حسيني، ممنوعيّت فعاليّت حزب بعث، تأثيرگذاري مثبت مرجعيّت ديني بر تحوّلات سياسي، حضور فعّال کلي? اقشار مردم در انتخابات، همبستگي شيعيان و کردها، تأکيد بر هويّت اسلامي، نشان‌دهنده تأثيرات مثبت شيعيان بر تحوّلات سياسي اخير اين کشور است.
محقّق تتبع نسبتاً مناسبي را حول موضوع انجام داده‌اند اما در بخش نتيجه‌گيري به نظر مي‌سد محقق پاسخي براي سئوال اصلي تحقيق‌اش يعني” علل و عوامل دستيابي به قدرت شيعيان پس از سقوط صدام کدامند؟” نداده‌است. همچنين است که در طول تحقيق چهارچوب نظري خاصّي حاکم بر تحقيق وجود ندارد که مخاطب زنجيره‌هاي تحقيق را در قالب آن ببيند.
3. محمّدعلي ابراهيم خبّازي با راهنمايي آقاي دکتر اکبر اشرفي و مشاوره آقاي دکتر محمدباقر خرّمشاد در دانشکده علوم سياسي دانشگاه آزاد واحد مرکز تهران پايان‌نامه‌اي را با عنوان “تأثير سقوط صدام بر توسعه و نفوذ انديشه‌ي شيعه در حاکميت عراق” در سال 1385 دفاع کرده‌اند؛ هدف پژوهش به نقل از خود محقّق ” بررسي تأثير سقوط رژيم صدّام حسين و نقش گروه‌هاي شيعي در دولت‌سازي عراق پس از صدّام و بررسي ميزان حضور انديشه‌ي سياسي شيعه در حاکميّت و قانون اساسي عراق است”. محقق براي بررسي هدف فوق‌الذکر روش تحقيق‌اش را به شيوه‌ي توصيفي-تحليلي انتخاب کرده‌اند. در اين پژوهش بررسي انديش? سياسي شيعه و پروسه دولت‌سازي در عراق مورد بررسي قرار گرفته است. محقق مدّعي است که نتيجه نشان مي‌دهد بعد از سرنگوني صدّام يک دولت با اکثريّت شيعه در عراق تشکيل گرديد و شيعيان به طور قانوني در حاکميّت اين کشور سهيم شدند ولي به جهت نفوذ آمريکا، انديش? شيعه در ادام? حاکميّت و قانون اساسي عراق محقق نگرديد. در حاليکه نقش برجسته‌ و مثبت مرجعيّت ديني در مسأل? عراق به خوبي حاکي از نفوذ تفکّر شيعي در عراق بوده‌است.
اين پايان‌نامه علاوه بر کتابخانه دانشگاه آزاد با شماره کتابشناسي ملي1308509 و شماره بازيابي 51-40122 در کتابخانه ملي موجود مي‌باشد.
4. محمّدتقي قاسم‌زاده با راهنمايي دکتر محمّدرحيم عيوضي و مشاور? آقاي دکتر عبّاسعلي رهبر در دانشکده علوم سياسي دانشگاه آزاد واحد مرکز تهران رسال? کارشناسي ارشد خود را با عنوان “نقش مرجعيّت شيعه در تحولات سياسي آن کشور از سال 1968 تا 2006” در سال 1386 دفاع کرده‌اند.
اين پايان‌نامه از آن جهت مورد اهميّت است که هدفش بررسي نقش و جايگاه مرجعيّت شيعه در تحولات سياسي عراق از سال 1968 تا 2006 بالاخص بعد از حمله نيرو‌هاي آمريکايي و متّحدانش به کشور عراق مي‌باشد. روش تحقيق اين پژوهش توصيفي- تحليلي و داده‌هاي آن بصورت کتابخانه‌اي، آرشيوي و اينترنتي گردآوري شده است. محقّق در بخش نتيجه‌گيري مي‌گويد: با توجّه به پژوهش انجام شده اين نتيجه حاصل مي‌شود که مرجعيّت شيع? عراق در تاريخ معاصر اين کشور همواره به اشکال گوناگون در تحولات سياسي-اجتماعي عراق ايفاي نقش نموده و بر وحدت و يکپارچگي اين کشور تأثيرگذار بوده است.
5. با توجّه به استقبال حوزه‌هاي علميه به تحقيق و پژوهش دربار? مسائل جديد مي‌توان عنوان‌هايي در زمين? تحقيقات مختلف علوم اجتماعي و علوم سياسي يافت. از جمله اين تحقيقات که به عنوان پايان‌نامه اتمام سطح خاصي از حوزه قلمداد مي‌شود مي‌توان به پايان‌نامه سطح چهار آقاي شمس الله مريجي در رشت? انديشه معاصر مسلمين دانشگاه باقرالعلوم (ع) وابسته به دفتر تبليغات اسلامي با عنوان “مباني فکري و زمينه‌هاي اجتماعي جريان‌هاي معاصر عراق” به راهنمايي و مشاور? حجج اسلام دکتر پارسانيا، دکتر واعظي، دکترقمي و حج?‌الاسلام دکتررجبي، اشاره کرد. ايشان در اين رساله به زمينه‌هاي اجتماعي جريان‌هايي که در عراق شکل گرفته پرداخته است و چگونگي رشد و تحول آنها را مورد بررسي قرار داده‌است. در زمان گردآوري اطلاعات اين پژوهش، کشور عراق به تازگي مورد حمله و اشغال قرار گرفته بود، محقّق مدّعي است که به دليل اوضاع ناآرام اين کشور، امکان هيچ نوع تحقيق ميداني فراهم نبوده‌است، لذا از منابع ديگري استفاده کرده‌اند؛ در اين پژوهش از روش اسنادي استفاده شده‌است. نخست منابع مکتوبي را که دانشمندان عراقي داخل کشور و خارج از آن به رشته تحرير درآورده بودند مطالعه کرده و در مرحله بعد از منابع، مدارک و اسناد محققين ايراني و محققان اين حوزه سود برده‌اند. منابع محققين خارجي از جمله انديشمندان انگليسي از ديگر مآخذ دسترسي به اطلاعات اين پژوهش بوده است. در سراسر تحقيق حاضر محقق نقش حوزه نجف را در ايجاد و جهت‌دهي زمينه‌هاي فکري و فرهنگي جريان‌هاي معاصر عراق بي‌بديل مي‌داند.
اگرچه موضوع در رابطه با جريان‌هاي معاصر در عراق است اما بيشتر به حوز? نجف و تحوّلات آن مي‌پردازد و منظور ايشان از جريان به نظر مي‌رسد جريان فکري باشد چراکه تنها به مسائل نظري پرداخته و به صورت محدود نامي از چند جريان اجتماعي در عراق، آن هم جريان‌هاي شيعي آورده است.
قابل ذکر است موارد ديگري از پايان نامه‌ها به صورت غير مستقيم با اين موضوع در ارتباط هستند که به فراخور استفاده از آن‌ها اسامي‌شان را در منابع تحقيق فهرست کرده و محقق اميدوار است براي غناي کار بدانها مراجعه کند.
سئوال اصلي:
* جريانهاي عمد? شيعي چه جايگاهي در عرصه سياسي نوين عراق دارند؟
سئوالات فرعي:
براي يافتن جواب سئوال اصليِ تحقيق که درصدد است جايگاه شيعيان عراق در عرص? نوين سياسي اين کشور را بررسي نمايد، ضروري‌است سئوالات ديگري را که منشعب از سئوال اصلي ‌باشد را طرح ‌نماييم. از جمله اينکه:
1. شيعيان عراق براي کسب جايگاه مناسب خود در عراق جديد به چه اقداماتي دست زدهاند؟
2. نقاط اشتراک و اختلاف جريان‌هاي مذکور کدام است؟
3. واکنش جامع? عراقي در برابر حرکتها و اقدامات شيعيان عراق براي رسيدن به حقوق پايمال شده خود چگونه بوده است؟
ترديدي نيست که بررسي علل و عوامل مؤثر در احياي تمايلات و مطالبات جامع? شيعي و يافتن پاسخي براي سئوالات فوق در گرو شناخت عميق از ساختارهاي عراق عموماً و بافت عقيدتي و اجتماعي- سياسي شيعيان عراق خصوصاً مي‌باشد.
فرضي? اصلي:
بعد از گردآوري اوّليه مطالب و سعي در جهت جمع‌بندي مطالبِ گردآوري شده، فرضيه چنين بيان مي‌شود.
“شيعيان عراق براي کسب جايگاه مناسب خود، به طور حدّاکثري در فرايندهاي بازسازي عراق نوين مشارکت داشتهاند”.
روش تحقيق
ابتدا آنچه که بايد روشن شود حوز? مطالعاتي اين پژوهش است. آيا از آن رو که احزاب، جريان‌هاي سياسي و گروه‌هاي ذي‌نفوذ، به دنبال کسب قدرت و تأثير گذاري بر سامان سياسي جديد عراق هستند، اين مسأله مربوط به علم سياست مي‌شود؟ و يا از آن جهت که اين گروه‌ها منبعث از آحاد مردم و جامعه هستند، آنهم شيعياني که اکثريت جمعيت کشور عراق را تشکيل مي‌دهند، پس مسأله در علم جامعه‌شناسي بحث مي‌شود؟
با فرض اينکه مي‌توان مرزهاي دقيقي براي جامعه شناسي، متمايز از علوم سياسي، تعريف کرد و با اين پيش‌فرض که تلفيق اين دو علم، به علم ميان‌رشته‌ايي به نام “جامعه شناسي سياسي” منجر خواهد شد که موضوع اصلي آن “بررسي روابط ميان ساخت اجتماعي و ساخت سياسي است”10، بنابراين جايگاه بحث جريان‌هاي عمد? شيعي از حيث اينکه “به نحو? اثرگذاري نيروهاي اجتماعي [شيعي] بر نظام سياسي [عراق] از يک سو، و برقراري پيوندهايي بين اين نظام سياسي و جامعه از سوي ديگر، بر قرار است”11، در معرفت جامعه شناسي سياسي قرار دارد؛ و از حيث اينکه “شيعيان عراق” را “به‌صورت يک کلّ عيني و يک مجموع? واقعي، مفروض گرفته و با اين رويکرد از تکوين و تطوّر تاريخي و تعيّن فعلي آن، و نيز نقش‌ها و فعاليت‌هاي شيعيان [عراق] گفت‌وگو مي‌کند”12، در معرفت بين رشته‌اي شيعه شناسي قرار دارد.
روش گردآوري تحقيق
تحقيق اجتماعي، کوششي براي درک زندگي اجتماعي است.13 محقق در علوم اجتماعي داده‌ها را به روش‌هاي متفاوتي گردآوري ميکند؛ “روش در اينجا به معناي فنون گردآوري و تحليل داده‌ها است”14. از جمله روشهاي گردآوري دادههاي تحقيق، مطالعه اَسنادي15 است. درباره اسناد مکتوب عمدتاً به واقعي بودن اسناد، صحّت اطّلاعات مندرج در آنها و همچنين به انطباق ميان ميدان زير پوشش اَسناد موجود و ميدان تحليل تحقيق توجه خواهد شد16. از مزاياي انتخاب اين روش تحقيق، در دسترس بودن اسناد و مدارک فراواني که به دليل توسع? سريع فنون گردآوري، سازمانها و انتقال دادهها، مرتباً غنيتر ميشود، بوده است.
البتّه از محدوديتهاي اين روش نيز اين است که دسترسي به دادهها هميشه امکان پذير نيست. در پارهاي از موارد محقق به دادهها، دسترسي دارد امّا به دلايل گوناگون (محرمانه بودن، رازداري و احترام گذاشتن به خواست مخاطب و …) نميتواند از آنها استفاده کند17.
توليدِ توصيفهاي “فربه” از محيطهاي اجتماعيِ مورد مطالع? پژوهشگر علوم اجتماعي را بر آن ميدارد که علاوه بر استفاده از روش تحقيق اسنادي، از “روشهاي مصاحبه و مشاهده همراه با بررسي اسنادي مربوط به جريانها و گروههاي مورد مطالعه”، براي فراتر رفتن از توصيف صرف و رسيدن به تبيينهايي از نوع علّي استفاده کند.18 کتب، نشريات، اسناد و مدارک، سه گروه قابل تقسيم در اين روش هستند19.
بنابراين اگرچه مبناي گردآوري داده‌ها در اين پژوهش حاضر، مطالع? اسنادي بوده است امّا ايجاد زمينه‌هاي استثنايي جهت گفتگو با رهبران شيعي جامع? عراق و پرس‌و‌جو از آن‌ها که اصطلاحاً به آن مصاحبه مي‌گويند – با مساعدت‌هاي موسسه شريف شيعه‌شناسي تحت زعامت حضرت استاد جناب آقاي دکتر تقي‌زاده داوري و تيم اخبار شيعيان اين موسسه عموماً و جناب آقاي مهندس علي تقي‌زاده داوري خصوصاً- که متداولترين وسيله بررسي تجربي در جامعه شناسي است، تمسّک جستيم.
بنابراين روش گردآوري اطلاعات و مدارک براي ما بوسيله‌ي تتبّع در آثار مکتوب (کتب، نشريات، آثار اينترنتي و …) و نيز مصاحبه با رهبران شيعي عراق، مصاحبه با کارشناسان و مطّلعين آگاه از امور شيعيان عراق که در ماهنام? اخبار شيعيان به چاپ رسيده اند، حاصل گشت.
روش تجزيه و تحليل داده‌ها
اما پرسش اساسي ديگر در اين قسمت آن است که اطلاعات گردآوري شده از گروهها، جريان‌ها و جناح‌هاي سياسي- اجتماعي شيعي درعراق معاصر، چگونه مورد تجزيه و تحليل قرار خواهد گرفت؟
داده‌هاي گردآوري شده مي‌توانند دوش به دوش فرايند تحقيق، زيربناي يک نظريه شوند. يعني اينکه “اکثر فرضيه‌ها و مفاهيم نه تنها از داده‌ها حاصل مي‌شوند، بلکه در طول پژوهش روي آنها به طور منظم در ارتباط با داده‌ها، کار مي‌شود”20.
ما تلاش مي‌کنيم پس از گردآوري داده‌ها، شروع به پروراندن “مؤلفه‌هايي” کنيم که داده‌ها را توضيح دهند و با آن‌ها به خوبي منطبق شوند. لذا محقّق تمام تلاش خود را جهت اشباع مؤلفه‌ها، از داده‌هاي مورد نظر مربوط به شناخت ديدگاه جريان‌هاي عمد? شيعي در مورد آن مؤلفه‌‌ها، به کار خواهد گرفت. در ادامه اين مولّفه‌ها، مبناي تبيين و تحليل رويکردهاي اين جريان‌ها، براي محقق قرار مي‌گيرند. بنابراين روش تجزيه و تحليل ما در اين پژوهش به شيو? توصيفي- تبيني خواهد بود.
فصل‌دوّم: آشنايي با عراق فعلي
بخش اوّل: مشخّصات عمومي عراق
کشور عراق بر پايه قانون اساسي اين کشور داراي مساحت‌ ?????? کيلومتر مربع است که در رتبه 57 از نظر وسعت در جهان قرار دارد؛ 432162 کيلومتر مربع آن خشکي و 4910 کيلومتر مربع آن نيز آبي شامل: درياچه، باطلاق‌ها و ساير پهنه‌هاي آبي مي‌باشد21 بين 29 درجه و 3 دقيقه تا 37 درجه و 22 دقيقه عرض شمالي و 39 درجه و 13 دقيقه تا 48 درجه و 36 دقيقه طول شرقي قرار گرفته است22. از شمال به جمهوري ترکيه، از شمال غربي به کشور سوريه، از مغرب به اردن هاشمي، از جنوب غربي و جنوب به پادشاهي عربستان سعودي، از سوي جنوب شرقي به خليج فارس و کشور کويت و جانب شرق نيز به کشور جمهوري اسلامي ايران محدود مي‌شود.
1. جغرافياي تاريخي
از آن‌جاييکه شيعيان از همان اوايل ظهوراسلام به اين منطق? جغرافيايي وارد گشتند لذا مرور اجمالي تاريخچ? اين کشور براي اين پژوهش به عنوان مقدم? بحث ضروري مي‌نمايد. بنابراين در اين بخش به بررسي دگرگوني‌هاي اسمي و لفظي عراق و همچنين تاريخچ? اين کشور خواهيم پرداخت.
وجه تسميه
قديمي‌ترين نامي که براي عراق امروزي به کار رفته سومر است که در هزاره پنجم تا هزاره سوم قبل از ميلاد نام دولت و ملتي در جنوب عراق کنوني بوده‌است. پس از دولت‌هاي آکد در مرکز و جنوب ، آشور در شمال و بابل در جنوب آن تأسيس گرديد که به همين جهت به قسمت‌هايي از آن، مملکت آشور، مملکت اکد و مملکت بابل نيز مي‌گفتند.
به دليل جريان دو رود دجله و فرات، عراق را از قديم بين النهرين ناميده‌اند؛ کلم? عراق به گونه‌اي که امروزه مورد استفاده قرار مي‌گيرد پس از فتح ايران به دست مسلمانان وضع و رايج گشته‌است. گروهي از لغت شناسان عراق را به معناي زمين ساحلي23 دانسته‌اند. عراق در ابتدا به جنوب بين النهرين گفته مي‌شد که مجاور خليج فارس است.24
ابوبکر بن قاسم انباري از ابن اعرابي نقل مي‌کند که:
“أخبرنا على بن أبي على البصريّ قال أنبأنا إسماعيل بن سعيد المعدّل قال قال أبو بكر محمّد بن القاسم الأنباريّ قال ابن الأعرابي: إنما سمي العراق عراقا لأنه سفل عن نجد و دنا من البحر.”25
“همانا دليل انتخاب اسم عراق به خاطر اين است که منطقه‌اي است که پايين‌تر از زمين‌هاي بلند و بالاتر از دريا قرار گرفته است.”
و قال قطرب: “إنما سمي العراق عراقاً لأنه دنا من البحر و فيه سباخ و شجر26” قطرب در وجه تسمي? عراق گفته است: عراق به جهت نزديکي به دريا که در آن زمين‌هاي باتلاقي (هور) و درخت وجود دارد، ناميده شده است.
تاريخ عراق معاصر را مي‌توان به پنج دوره تقسيم کرد که طي آن جريان‌هاي خاصّي در عرصه اجتماعي و سياسي به منصه ظهور رسيدند. پنج دوره مذکور بدين شرح است:
1. دوران گذار و کودتاهاي پي‌در‌پي (1930م – 1958م )
2. دولت انقلابي عبدالکريم قاسم (1958 – 1963)
3. کودتاي 1963م و همکاري ملّي‌ها و بعثي‌ها (1963 – 1968)
4. کودتاي 1968م حزب بعث تا سقوط صدام توسّط نيروهاي اشغالگر خارجي (1968م – 2003م)
5. از تشکيل دولت شيعي تا امروز (2003 م تا 2013م). يک دهه استقرار تفکّر شيعي در صحن? سياسي عراق.
2. جغرافياي انساني
کسب شناخت از ويژگي‌هاي انسانيِ جغرافياي عراق، به عنوان ظرفيت‌هاي بالقو? اجتماعي- سياسي در اين کشور، ضروري مي‌نمايد؛ لذا براي فهم جايگاه اجتماعي شيعيان در عراق ضروري‌ است که بدانيم در کنار اين جمعيت اکثريتي، چه گروه‌هاي اجتماعي ديگري با ويژگي‌هاي خاصّ خود در حال زندگي کردن هستند.
مرزهاي سياسي
کل مرزهاي عراق 3859 کيلومتر مي‌باشد که از اين ميان 1609 کيلومتر با ايران، 181 کيلومتر با اردن، 240 کيلومتر با کويت، 814 کيلومتر با عربستان سعودي، 605 کيلومتر با سوريه و 352 کيلومتر با کشور ترکيه مرز مشترک دارد، طول نوار ساحلي اين کشور در خليج فارس که تنها مسير دسترسي به آب‌هاي آزاد است حدود 58 کيلومتر مي‌باشد.27اگرچه طول دسترسي به پهن? خليج فارس را منبع فوق 58 کيلومتر ذکر کرده ولي طبق محاسبات انجام شده از طرف سازمان جغرافيايي نيروهاي مسلّح و بر اساس حريم جزر و مد، نوار ساحلي عراق بين 20 تا 48 کيلومتر برآورد مي‌شود.
تقسيمات كشوري
بر اساس اولين تقسيمات کشوري در عراق سه ولايت موصل، بغداد و بصره تشکيل دهنده عراق فعلي بودند، قانون اساسي مصوّب سال 1970م که يک سال بعد، اصلاحيه‌اي بدان منضم گشت عراق، متشکل از 16 استان (به جزء استان نجف و تکريت که امروزه به استان‌هاي شانزده‌گان? قبلي عراق افزوده شده‌اند) بود.28 که زير نظر فرماندار دولت مرکزي اداره مي‌شد. اما امروزه نظام فدرال جمهوري عراق متشكل از يك پايتخت و چند منطقه و استان غيرمركزي و ادارات محلي است29. هر استان از چند شهرستان و ناحيه و روستا تشكيل شده است.30 به استانهايي كه در قالب منطقه سازمان يافته‌اند اختيارت اداري و مالي گسترده‌اي داده مي‌شود تا بتواند امور خود را براساس اصل مركزيت‌زداييِ اداري، اداره كند. استاندار كه شوراي استان او را انتخاب مي‌كند رئيس اجرايي عالي استان براي اجراي اختيارات، كه شوراي استان به او داده است به شمار مي‌رود.
شهر بغداد با مرزهاي شهري پايتخت جمهوري عراق است31 و مركزيت سياسي اين كشور را دارا است. بغداد با مرزهاي اداري، استان بغداد به‌شمار مي‌رود، براي بغداد قانون خاص تدوين مي‌شود و جايز نيست پايتخت به منطقه‌اي منضم شود.
امروزه كشور عراق به 18 استان (به عربي: المحافظه و به کردي: پاريزگه) موصل، كركوك، دياله، رمّادي، بغداد، حلّه، كربلا، كوت، تكريت، نجف، ديوانيه، سماوه، ناصريه، عمّاره، بصره، دهوك، اربيل و سليمانيه تقسيم ميشود.
از شهرهاي مهم عراق مي‌توان از موصل، بصره، كركوك، كربلا و نجف نام برد.
سه استان سليمانيه ، اربيل و دهوك در شمال و شمال شرق اين كشور ناحيه كردنشين را تشكيل مي دهند و اين سه استان هم اكنون حالت خود مختاري داشته و مركز سياسي آن شهر سليمانيه انتخاب شده است. كردستانِ خودمختار، داراي مجلس و رياست جمهوري است و رئيس جمهور آن هم اكنون32 نيچروان بارزاني است .
پراکندگي جمعيت
ميزان جمعيت عراق در دوران‌هاي مختلف از افت و خيز فراواني برخوردار بوده است. ابراهيم جعفري نخست وزير سابق عراق مي‌گويد: “در ادوار مختلف ادعاهاي متفاوتي به علت نبود آمار دقيقي که جمعيت عناصر تشکيل دهند? جامع? عراق را مشخص کند ارائه شده است”33. با اين وجود در فاصله قرون 8 تا 12 ميلادي جمعيت عراق بين 7 تا 12 ميليون نفر برآورد شده است. امّا حمله مغول و قتل و عام صورت گرفته توسّط آن‌ها، باعث کاهش چشم‌گير جمعيت گرديد. “در سال 1800 ميلادي جمعيت عراق از چند ميليون نفر در قرن هشتم، فقط به 1 ميليون نفر کاهش يافت.34” جمعيت عراق در سال 1932م و همزمان با استقلال و ايجاد اين کشور، حدود 3/5 ميليون نفر تخمين زده شده‌است.35بطور کلي از اواخر دهه‌ي 40 ميلادي جمعيت عراق به‌طور پيوسته روندي افزايشي داشته است. اين نرخ رشد بالا، عليرغم تلفات جمعيّتي ناشي از جنگ‌ها و مهاجرت‌هاي متعدّد طي سه دهه‌ي اخير بوده‌است. در نخستين سرشماري رسمي کشور عراق که در سال 1947 صورت گرفت، جمعيت آن 8 ميليون 300 هزار نفر اعلام شد.36 تا سال 1987 چهار سرشماري ديگر در اين کشور انجام پذيرفت که مقايس? جمعيت اين دوره‌ها نشان از نرخ بالاي رشد جمعيت در طول اين دوره‌ها دارد. جمعيت عراق در سال 2002 ميلادي حدود 24001816 نفر تخمين زده شده است37 که از اين تعداد، 75 درصد ساکن شهرها بوده و پرجمعيت‌ترين شهر آن بغداد، حدود 30 درصد از جمعيت شهرنشين را در خود جاي داده‌است. همچنين طبق پژوهشي که در سال 2004 توسط مرکز توسعه انساني سازمان ملل متحد در بغداد صورت گرفت، جمعيت عراق 585/139/27 نفر اعلام شد که نسبت به سال 1947 (نخستين سرشماري رسمي)، جمعيت اين کشور بيش از هفت برابر شده است.
در گزارش توسعه‌ي انسانيِ سال 2006م جمعيت عراق 000/057/28 نفر اعلام شده است. البته در منبع ديگري رقم مذکور براي جولاي سال 2006، 383/783/26 نفر برآورد شده‌است.38


دیدگاهتان را بنویسید