2-1-1-1 شيوه هاي شروع داستان…………………………………………………………………………………………..31
2-1-1-2شروع داستان هاي صادقي…………………………………………………………………………………………32
2-1-2 گره افكني……………………………………………………………………………………………………………………35
2-1-2-1 گره افكني در داستان هاي صادقي…………………………………………………………………………….36
2-1-3 كشمكش……………………………………………………………………………………………………………………..38
2-1-3-1 انواع كشمكش…………………………………………………………………………………………………………..38
2-1-3-2 كشمكش در داستان هاي صادقي……………………………………………………………………………….39
2-1-3-2-1كشمكش انسان با انسان…………………………………………………………………………………………39
2-1-3-2-2 كشمكش انسان با خود………………………………………………………………………………………….40
2-1-3-2-3 كشمكش انسان با جامعه……………………………………………………………………………………….41
2-1-3-2-4 كشمكش دو گروه از انسان ها با هم………………………………………………………………………..42
2-1-3-2-5 كشمكش انسان با طبيعت……………………………………………………………………………………..42
2-1-3-2-6 كشمكش انسان با حيوان………………………………………………………………………………………..42
عنوان صفحه
2-1-3-2-7 كشمكش حيوان با حيوان……………………………………………………………………………………….42
2-1-3-2-8 كشمكش انسان با عوامل موهوم و فراطبيعي…………………………………………………………….42
2-1-3-2-9 كشمكش انسان با دستاوردهاي بشري…………………………………………………………………….43
2-1-3-2-10 كشمكش هاي جسماني………………………………………………………………………………………43
2-1-3-2-11 كشمكش هاي اخلاقي……………………………………………………………………………………………..44
2-1-3-2-12 كشمكش عاطفي………………………………………………………………………………………………….44
2-1-3-2-13 كشمكش ذهني……………………………………………………………………………………………………45
2-1-4 حالت تعليق يا هول و ولا…………………………………………………………………………………………………46
2-1-4-1 راه هاي ايجاد تعليق در داستان…………………………………………………………………………………….47
2-1-4-2 تعليق و انتظار در داستان هاي صادقي…………………………………………………………………………… 47
2-1-4-2-1 حالت تعليق در داستان با مطرح كردن يك راز سر به مهر………………………………………….47
2-1-4-2-2حالت تعليق در داستان با قرار دادن شخصيت ها در
موقعيت هاي دشوار……………………………………………………………………………………………………………………..49
2-1-4-2-3 حالت تعليق در داستان با پيروزي ظاهري شخصيت منفي
و غافلگيري مخاطب با پيروزي نهايي شخصيت مثبت……………………………………………………………………50
2-1-5 بحران……………………………………………………………………………………………………………………………… 51
2-1-5-1 بحران در داستان هاي صادقي……………………………………………………………………………………….51
2-1-6 نقطه ي اوج………………………………………………………………………………………………………………………56
2-1-6-1 نقطه ي اوج داستان هاي صادقي……………………………………………………………………………………57
2-1-7 گره گشايي……………………………………………………………………………………………………………………….59
2-1-7-1 گره گشايي در داستان هاي صادقي………………………………………………………………………………..59
2-1-8 پايان………………………………………………………………………………………………………………………………..62
2-1-8-1 روش هاي پايان بندي……………………………………………………………………………………………………62
2-1-8-2 پايان بندي در داستان هاي صادقي……………………………………………………………………………….63
2-1-9 روايت…………………………………………………………………………………………………………………………………68
2-1-9-1روايت شناسي……………………………………………………………………………………………………………….69
2-1-9-2 نظريه ي روايت لباو………………………………………………………………………………………………………….70
2-1-9-3 تطبيق دو داستان از داستان هاي صادقي با نظريه ي روايت لباو…………………………………..71
2-1-9-3-1 تطبيق داستان زنجير بر اساس نظريه ي لباو……………………………………………………………..71
2-1-9-3-2تطبيق داستان كلاف سردرگم بر اساس نظريه ي لباو…………………………………………………..75
2-2 شخصيت………………………………………………………………………………………………………………………………77
2-2-1 تعريف………………………………………………………………………………………………………………………………77
2-2-2 اقسام شخصيت…………………………………………………………………………………………………………………77
عنوان صفحه
2-2-3 شخصيت پردازي……………………………………………………………………………………………………………..80
2-2-4 شخصيت در داستان هاي كوتاه صادقي…………………………………………………………………………….81
2-2-4-1 تحليل شخصيت هاي داستان هاي صادقي براساس الگوي
اول “شخصيت ايستا و پويا”………………………………………………………………………………………………………..81
2-2-4-1-1شخصيت هاي ايستا در داستان هاي صادقي……………………………………………………………..81
2-2-4-1-2شخصيت هاي پويا در داستان هاي صادقي……………………………………………………………….82
2-2-4-2 تحليل شخصيت هاي داستان هاي صادقي براساس
الگوي دوم”شخصيت اصلي و فرعي”………………………………………………………………………………………………87
2-2-4-2-1 شخصيت هاي اصلي در داستان هاي صادقي…………………………………………………………..87
2-2-4-2-2 شخصيت هاي فرعي در داستان هاي صادقي…………………………………………………………..88
2-2-4-2-3 شخصيت هاي پس زمينه در داستان هاي صادقي……………………………………………………90
2-2-4-3 تحليل شخصيت هاي داستان هاي صادقي براساس
الگوي سوم”شخصيت هاي قراردادي،نوعي و…”…………………………………………………………………………..94
2-2-4-3-1 شخصيت هاي نوعي در داستان هاي صادقي…………………………………………………………..94
2-2-4-3-2 شخصيت هاي قراردادي در داستان هاي صادقي………………………………………………………100
2-2-4-3-3 شخصيت هاي تمثيلي در داستان هاي صادقي………………………………………………………..101
2-2-4-3-4 شخصيت هاي همه جانبه در داستان هاي صادقي…………………………………………………..103
2-2-5 شگردهاي شخصيت پردازي در داستان هاي كوتاه صادقي………………………………………………..104
2-2-5-1 معرفي شخصيت ها به صورت غير مستقيم………………………………………………………………….104
2-2-5-1-1 معرفي شخصيت ها به نحو غيرمستقيم از طريق عمل داستاني آن ها……………………….104
2-2-5-1-2 معرفي شخصيت ها به نحو غيرمستقيم از طريق گفتگو……………………………………………107
2-2-5-2 معرفي شخصيت ها به صورت مستقيم……………………………………………………………………….110
2-2-5-2-1 معرفي شخصيت ها به صورت مستقيم از طريق توضيح نويسنده………………………….111
2-2-5-2-2 معرفي شخصيت ها به صورت مستقيم از طريق گفتگو…………………………………………..111
2-2-5-2-3 معرفي شخصيت ها به صورت مستقيم از طريق نامگذاري………………………………………112
2-2-5-3 معرفي شخصيت ها از طريق درون پردازي آن ها
(شگرد جريان سيال ذهن)……………………………………………………………………………………………………….. 113
2-2-6 الگوي شخصيت براساس نظريه ي گراماس……………………………………………………………………….128
2-2-6-1بررسي سه داستان صادقي براساس الگوي پيشنهادي گراماس……………………………………….130
2-2-6-1-1بررسي طرح شخصيتي داستان هفت گيسوي خونين………………………………………………..130
2-2-6-1-2بررسي طرح شخصيتي داستان مهمان ناخوانده در شهر بزرگ………………………………….131
2-2-6-1-3بررسي طرح شخصيتي داستان اذان غروب…………………………………………………………………132
2-3 درونمايه……………………………………………………………………………………………………………………………………. 134
عنوان صفحه
2-3-1 انواع درونمايه………………………………………………………………………………………………………………… 135
2-3-2 نحوه ي ارائه ي درونمايه………………………………………………………………………………………………..135
2-3-3 درونمايه ي داستان هاي صادقي……………………………………………………………………………………..135
2-4 زاويه ي ديد……………………………………………………………………………………………………………………………..138
2-4-1 انواع زاويه ي ديد………………………………………………………………………………………………………………138
2-4-2 زاويه ي ديد در داستان هاي صادقي…………………………………………………………………………………141
2-4-3 آشنايي زدايي هاي صادقي در مبحث راوي……………………………………………………………………….147
2-5 سبك…………………………………………………………………………………………………………………………………………148
2-5-1 سبك داستان هاي صادقي………………………………………………………………………………………………..149
2-5-1-1 ويژگي هاي زباني…………………………………………………………………………………………………………….149
2-5-1-1-1 حصيصه هاي لغوي در سبك صادقي…………………………………………………………………………149
2-5-1-1-2خصيصه هاي نحوي در سبك صادقي……………………………………………………………….. ……….157
2-5-1-2 ويژگي هاي ادبي………………………………………………………………………………………………………….159
2-5-1-2-1 ظرافت هاي بياني…………………………………………………………………………………………………….159
2-5-1-2-2 ظرافت هاي بديعي……………………………………………………………………………………………………160
2-5-1-2-3 طنز……………………………………………………………………………………………………………………………….162
2-5-1-2-4 توصيفات داستاني…………………………………………………………………………………………………………166
2-5-1-3 ويژگي هاي فكري……………………………………………………………………………………………………………..169
2-6 نثر……………………………………………………………………………………………………………………………………………….172
2-6-1 نثر داستان هاي صادقي…………………………………………………………………………………………………….172
2-7 لحن……………………………………………………………………………………………………………………………………………174
2-7-1 لحن داستان هاي صادقي…………………………………………………………………………………………………174
2-7-1-1 لحن راوي…………………………………………………………………………………………………………………..174
2-7-1-2 لحن شخصيت ها……………………………………………………………………………………………………….. 175
2-8 فضا و رنگ………………………………………………………………………………………………………………………………..178
2-8-1 فضا و رنگ در داستان هاي صادقي…………………………………………………………………………………….178
2-9 زمان…………………………………………………………………………………………………………………………………………180
2-9-1 زمان در آثار صادقي………………………………………………………………………………………………………..181
2-10 مكان……………………………………………………………………………………………………………………………………..186
2-10-1 شيوه هاي ارائه ي مكان داستان……………………………………………………………………………………187
2-10-2 مكان در داستان هاي صادقي……………………………………………………………………………………….187
2-10-3 شيوه ي ارائه ي مكان در داستان هاي صادقي………………………………………………………………190
عنوان صفحه
فصل سوم : محتواي داستان هاي كوتاه صادقي
3-1 محتوا در آثار صادقي………………………………………………………………………………………………………… 192
منابع و مآخذ ……………………………………………………………………………………………………………………………206
فهرست شكل ها
عنوان صفحه
شكل 1-1 بهرام صادقي در آزمايشگاه زيست گياهي در حال پژوهش ………………………………………….13
شكل1-2تصوير لوح اهدايي مراسم فروغ فرخزاد به بهرام صادقي…………………………………………………..14
شكل1-3تصوير پشت لوح اهدايي مراسم فروغ فرخزاد به بهرام صادقي………………………………………….15
شكل2-1 نحوه ي شكل گيري كشمكش در داستان…………………………………………………………………….. 38
شكل2-2 كشمكش هاي داستان هاي صادقي بر اساس ديدگاه اول……………………………………………….44
شكل2-3 كشمكش هاي داستان هاي صادقي بر اساس ديدگاه دوم………………………………………………45
شكل2-4 طرق مختلف شخصيت پردازي……………………………………………………………………………………..70
جدول2-1 شيوه هاي شخصيت پردازي در داستان هاي صادقي…………………………………………………….108
شكل2-5 شخصيت پردازي در داستان فردا در راه است…………………………………………………………………110
شكل 2-6 شخصيت پردازي در داستان وسواس……………………………………………………………………………..110
شكل 2-7 شخصيت پردازي در داستان كلاف سردرگم………………………………………………………………….110
شكل 2-8 شخصيت پردازي در داستان گردهم………………………………………………………………………………111
شكل 2-9شخصيت پردازي در داستان داستان براي كودكان………………………………………………………….111
شكل 2-10شخصيت پردازي در داستان نمايش در دو پرده…………………………………………………………..111
شكل 2-11شخصيت پردازي در داستان باكمال تأسف………………………………………………………………….112
شكل 2-12شخصيت پردازي در داستان سنگر و قمقمه هاي خالي……………………………………………..112
شكل 2-13شخصيت پردازي در داستان غيرمنتظر……………………………………………………………………….112
شكل 2-14شخصيت پردازي در داستان آقاي نويسنده تازه كار است………………………………………….113
شكل 2-15شخصيت پردازي در داستان سراسرحادثه…………………………………………………………………..113
شكل 2-16شخصيت پردازي در داستان دراين شماره………………………………………………………………….113
شكل 2-17شخصيت پردازي در داستان تدريس در بهار دل انگيز………………………………………………114
شكل 2-18شخصيت پردازي در داستان زنجير…………………………………………………………………………….114
شكل 2-19شخصيت پردازي در داستان قريب الوقوع………………………………………………………………….114
شكل 2-20 شخصيت پردازي در داستان هفت گيسوي خونين………………………………………………….115
شكل 2-21 شخصيت پردازي در داستان اذان غروب………………………………………………………………….115
شكل 2-22 شخصيت پردازي در داستان تأثيرات متقابل…………………………………………………………..115
شكل 2-23 شخصيت پردازي در داستان يك روز صبح اتفاق افتاد ………………………………………….116
شكل 2-24 شخصيت پردازي در داستان صراحت و قاطعيت…………………………………………………….116
شكل 2-25 شخصيت پردازي در داستان آوازي غمناك براي يك شب بي مهتاب…………………..116
شكل 2-26 شخصيت پردازي در داستان خواب خون………………………………………………………………..117
شكل 2-27 شخصيت پردازي در داستان عافيت………………………………………………………………………..117
عنوان صفحه
شكل 2-28 شخصيت پردازي در داستان مهمان ناخوانده در شهر بزرگ………………………………….117
شكل2-29 شگردهاي شخصيت پردازي در داستان هاي بهرام صادقي……………………………………..118
شكل2-30 الگوي شخصيتي گراماس………………………………………………………………………………………….119
شكل2-31 طرح شخصيتي داستان فردا در راه است بر اساس نظريه ي گراماس…………………….120
شكل2-32 طرح شخصيتي داستان مهمان ناخوانده… بر اساس نظريه ي گراماس……………………121
شكل2-33 طرح شخصيتي داستان اذان غروب بر اساس نظريه ي گراماس………………………………… 122
شكل2-34 گونه هاي روايت……………………………………………………………………………………………………. 139
شكل2-35 ساختار روايت در نظريه ي لباو………………………………………………………………………………….141
شكل2- 36سبك داستان هاي صادقي…………………………………………………………………………………………170
شكل2-37 انواع زمان در داستان…………………………………………………………………………………………………180
شكل2-38 انواع مكان در داستان………………………………………………………………………………………………..186
كوته نوشت ها
فر :داستان “فردا در راه است”
وس:داستان “وسواس”
كل:داستان”كلاف سر درگم”
گر:داستان”گردهم”
داس:داستان”داستان براي كودكان”
نم:داستان”نمايش در دو پرده”
سن:داستان”سنگر و قمقمه هاي خالي”
با: داستان “با كمال تأسف”
غي:داستان”غيرمنتظر”
آق:داستان”آقاي نويسنده تازه كار است”
سر:داستان”سراسر حادثه”
زن:داستان”زنجير”
در:داستان”در اين شماره”
قر:داستان”قريب الوقوع”
تد:داستان”تدريس دربهار دل انگيز”
هف:داستان”هفت گيسوي خونين”
اذ:داستان”اذان غروب”
تأ:داستان”تأثيرات متقابل”
يك:داستان”يك روز صبح اتفاق افتاد”
صر:داستان”صراحت و قاطعيت”
آو:داستان”آوازي غمناك براي يك شب بي مهتاب”
خو:داستان “خواب خون”
مه:داستان “مهمان ناخوانده در شهر بزرگ”
عا:داستان”عافيت”
ص:صادقي(در هنگام ارجاع درون متني)
پيشگفتار
تبيين مسئله ي پژوهشي و اهميت آن
امروزه در ارتباط با كليات داستان كوتاه و اصول نقد اين نوع ادبي،مقالات و آثار متعددي به رشته ي تحرير درآمده است. اما بررسي ساختار و محتواي داستان هاي كوتاه همواره مورد كم لطفي پژوهشگران واقع شده است و يا در صورت وجود آثاري معدود در اين زمينه،عمده ي توجه محققان به شاهكارها و آثار بزرگ و زبانزد ادبيات فارسي بوده منحصر گشته و آثار نويسندگان گمنامي چون بهرام صادقي كمتر در مركز توجه قرار گرفته است.
به هر صورت،نگاه عميق به عناصر دروني داستان و كشف الگوي پيوند آن ها دركي همه جانبه تر از ماهيت اين نوع هنر ايجاد مي كند و اين منجر به ايجاد توسعه،خلاقيت و تحول در مسيرِ رو به ركودِ داستان نويسي خواهدشد.
اين مسئله در كنار اهميت غيرقابل انكار داستان كوتاه در طرح درام زندگي انسان و تحقق آمان هاي عظيم،نگارنده را برآن داشت تا به جاي پرداختن به آثار سنتي و شاهكارهاي ادبي به ادبيات معاصر و آثار گمنام اين عرصه بپردازد تا افقي ناشناخته را در اين زمينه در مقابل چشمان علاقمندان آن ترسيم نمايد.درجهت تحقق اين هدف آثار كوتاه بهرام صادقي انتخاب گرديد.
بهرام صادقي نويسنده ي تواناي دهه ي سي و چهل است كه داستان هاي كوتاه طنزآميز وي به عنوان نقطه ي عطف هنر نويسندگي اش با تسلط فراوان بر فرم نوشته شده اند به نحو حيرت انگيزي سال هاي پس ازكودتا را نشان مي دهند و بيش از هر چيز هنر داستان هستند نه گزارش اجتماعي يا رواني.
مهمترين مضمون داستان هايش جست و جو در عميق ترين لايه هاي ذهني بازماندگان نسل شكست است.اين جستجوي خلاقه باعث مي شود كه داستان هايش از لحاظ تنوع و تازگي در شكل و شيوه داستان گويي از بهترين هاي داستان نويسي فارسي گردند.
نوگرايي صادقي يا بهتر بگوييم پسانوگرايي او چه در درونمايه ي داستان ها و چه در شكل و ساختار آنها مسئله اي است كه در نويسندگان هم عصر و نيز نويسندگان نسل بعد از او به ندرت ديده مي شود.
از ويژگي هاي اخلاقي صادقي پرهيز از مطرح شدن و دوري از هرگونه سر و صدا و مصاحبه با روزنامه ها و جرايد و عدم نقد كارهاي ديگران بود و اين يكي از دلايل ناشناخته ماندن او در جهان داستان نويسي است.
در پژوهش حاضر سعي بر اين است كه پرده از هنر و توانايي هاي گمنام و ناشناخته ي او در زمينه ي كوتاه نويسي برداشته شود.
اهداف پژوهش
1) بررسي و تحليل محتوايي و ساختاري داستان هاي كوتاه بهرام صادقي.
2) پرداختن به كنش ها و نقش هاي داستاني از طريق شكستن متن و تجزيه ي آن به عناصر سازنده.
3) پرداختن به ارتباط موجود ميان عناصر تجزيه شده ي داستان و شناخت سبك خاص صادقي از اين طريق.
4) ارائه ي الگويي مشخص و كلي از سبك نويسندگي بهرام.
فرضيات يا پرسش ها
1) در آثار صادقي چه عامل و عنصري نقش تعيين كننده در پيشبرد روند داستان دارد؟
2) تا چه اندازه بهرام صادقي در ارائه ي يك الگوي سبكي خاص خود،موفق عمل نموده است؟
3) توانايي هاي نويسندگي بهرام صادقي در كدام عرصه ي داستاني بيشتر است؟
4) طنز صادقي در شكل گيري زبان و سبك داستان هايش تأثيرگذار است.
5) محتواي آثار صادقي محتوايي اجتماعي-دروني است و اين امر بر ساختار تأثير گذاشته است و بالعكس.
پيشينه ي پژوهش
طبق بررسي هاي انجام شده هيچ اثري تحت عنوان ” تحليل ساختاري و محتوايي داستان هاي کوتاه بهرام صادقي” وجود ندارد. اما اطلاعاتي در زمينه ي زندگينامه ي صادقي و مقداري نقد و تحليل هاي پراکنده در مورد او را در آثار زير مي توان يافت:
كتاب ها:
1- اصلاني،محمدرضا.(1384).بهرام صادقي بازمانده هاي غريبي آشنا،تهران،نيلوفر.
2- اصلاني،محمدرضا.(1381).بهرام صادقي،تهران،قصه.
3- عابديني،حسن.(1369).صد سال داستان نويسي در ايران(1و2)،تهران،پگاه.
4- محمودي،حسن.(1377).خونابي بر زمين نمناک(نقد و معرفي بهرام صادقي)،تهران،آسا.
5- مهدي پورعمراني،روح الله.(1379).مسافري غريب و حيران(نقد و بررسي گزيده داستان هاي بهرام صادقي)،تهران،روزگار.
مقالات:
1- ابومحبوب،احمد.(بي تا).داستان ملکوت از بهرام صادقي،رودکي،ش15.
2- ايوبي،محمد.(1385).که به گردت مي رسد نويسنده؟،نشريه اعتماد.
3- ضرابي،علي اصغر.(1377).بهرام صادقي از چوبک مي گويد،دنياي تغذيه.
4- کلباسي،محمد.(زمستان1385و بهار1386).سايه بر خاک(يادکرد گذشته بهرام صادقي و سير کار و کردار او)،ش41و42.
5-علي پور عسگري،بهناز.(1385).بهرام صادقي(سنگر و قمقمه هاي خالي)،نشريه اعتماد.
6-يزداني خرم،مهدي.(1382).مردي که خلاصه خود بود(به مناسبت بيستمين سال مرگ بهرام صادقي)،شرق.
روش پژوهش
ابتدا به شيوه ي اسنادي و كتابخانه اي عمل نموده و به جمع آوري مقالات و آثار نوشته شده در زمينه ي زندگينامه و آثار بهرام صادقي و يادداشت برداري از اين منابع اقدام شد.در مرحله ي بعد مطالب گردآوري شده طبقه بندي گرديدند و سپس به تجزيه ي ساختار داستان ها به عناصر تشكيل دهنده ي آن و سپس تحليل آن ها به شيوه ي توصيفي اقدام شد. در پايان نيز بررسي محتوايي آثار مدنظر گرفته شد.در اين مسير در بحث از كليات ساختاري داستان كوتاه از منابعي ارزشمند استفاده گرديد كه فهرست آن ها در پايان نوشته ي حاضر آورده شده است.
معرفي فصل هاي پايان نامه
* فصل اول: اين فصل شامل كلياتي چون:تعريف داستان كوتاه و تاريخچه ي آن در ايران و اروپا،تعريف ساختار و ساختارگرايي و آشنايي با زندگي و آثار بهرام صادقي است.
* فصل دوم: اين فصل كه بخش عمده ي نوشته ي حاضر را در مي گيرد به تحليل ساختاري آثار كوتاه بهرام صادقي(حدود بيست داستان چاپ شده در مجموعه ي سنگر و قمقمه هاي خالي) اختصاص مي يابد.در اين بخش ما ابتدا داستان ها را به اجزاي سازنده ي آن ها (پيرنگ،شخصيت،درونمايه، زاويه ي ديد،سبك،نثر،لحن،فضا و رنگ،زمان،و مكان)تجزيه و سپس به بررسي عميق هر يك از اين عناصر در تك تك داستان ها و در نهايت به طور كلي در سبك نويسندگي بهرام اهتمام نموديم.هم چنين در جهت همگام نمودن پژوهش هاي ادبي در ايران با جهان خارج از مرزهاي ايران در پايان بخش شخصيت و زاويه ي ديد به ترتيب از نظريه هاي شخصيت گراماس1 و نظريه ي روايت لباو2استفاده گرديد و به تطبيق چند داستان صادقي براساس اين نظريه هاي ساختاري اقدام شد.
* فصل سوم: در اين فصل به تحليل مختصري از محتواي داستان هاي صادقي پرداختيم.

فصل اول – كليات
1 – 1 داستان كوتاه2
تعريف
داستان كوتاه مانند بسياري از ديگر مفاهيم انتزاعي نظير هنر،زيبايي و شعر تعريفي جامع و نهايي كه مقبول همه باشد ندارد.حتي” برخي اعتقاد دارند كه مفهوم داستان اصولاً تعريف پذير نيست”.(ويل،بي تا:84)
دي.اچ.لارنس3 “فقدان يك تعريف جامع براي اين مقوله از هنر را حاصل تنوع و گوناگوني اين فن مي داند”. (ميرصادقي،1366 :211)
اينكه برخي داستان كوتاه را روايتي كه كوتاه است تعريف كرده اند، نمي تواند تعريف كاملي از داستان كوتاه باشد.در واقع چنين تعريفي تنها ناظر بر وجه كمّي داستان كوتاه است نه بر جنبه ي كيفي آن.برخي نيز قيد كوتاه بودن داستان را در تعداد كلمات آن – بين دو هزار و پانصد كلمه تا پانزده هزار كلمه – و يا زماني كه صرف خواندن آن مي شود – نيم ساعت تا سه ساعت – برآورد كرده اند.(همان)
اما “براندرز متيوز4 تأكيد داشت كه تفاوت رمان و داستان كوتاه تفاوتي ماهوي و مربوط به نوع آن هاست”. (مستور،1379 :11)
“ادگار آلن پو5(1809-1849) براي نخستين بار كوشيد تا به كمك اصولي بنيادين و روشن تعريفي دقيق و كلي از داستان كوتاه به دست دهد.او در اواخر 1841م توانست اصول بنيادين داستان كوتاه را از منظر خودش تدوين كند. به عقيده ي او داستان كوتاه داستاني است كه آن را بتوان در يك نشست خواند. وي اصرار داشت كه نويسنده ي داستان كوتاه بايد به هنگام نوشتن داستانش در پي چيزي باشد كه او آن را “تأثير واحد”6مي ناميد و منظور او از اين اصطلاح،اثر اصلي منحصر به فردي بود كه هر داستان كوتاه بايد بر خواننده ي خود باقي بگذارد و اين اثر چنان قوي باشد كه ساير واژه ها در مرتبه ي پايين تري از آن قرار داشته باشند. پو اضافه كرد كه براي حصول چنين هدفي تمام كلمات و عناصر داستان مي بايست در خدمت القاي آن تأثيرواحد به كار گرفته شوند و به عكس هر كلمه كه در خدمت اين تأثير واحد نباشد فوراً بايد از داستان كنار گذاشته شود”.(ردينگر،1396 :15)
به هر حال مفهوم ” تأثير واحد كه اساس تعريف پو را تشكيل مي دهد ويژگي عامّ همه ي داستان ها نيست و بسياري از داستان ها اصولاً فاقد آن تأثيرگذاري اند كه پو در پي آن بود. به علاوه مفهوم تأثير واحد از وضوح زيادي برخوردار نيست. بسياري از داستان هاي نو بيش از آن كه به دنبال به وجود آوردن تأثير واحد باشند در پي نمايش تصوير يا برداشتي طبيعي از زندگي اند”.(سامرست موام،1364 :335) “پيام اصلي(واحد) مفهوم رساتري است كه همه ي داستان هاي كوتاه به نوعي بايد در صدد بازگويي آن باشند. در هر داستان كوتاه شخصيت پردازي،فضاسازي،زبان،زاويه ي ديد و ساختار بايد به گونه اي سمت گيري شوند كه بتوانند پيام يكتايي را القا كنند”.(مستور،1379 :12)
اكنون مي توان داستان كوتاه را اين گونه تعريف نمود:”روايت منثور كوتاهي كه در آن به قصد بيان پيامي واحد با به كارگيري پيرنگي منظم و منسجم،شخصيت يا شخصيت هاي معدودي را كه در واقعه اي واحد و اصلي به عملي واحد دست مي زنند نشان مي دهد”.(انوشه، 1376 :576)
“پيام واحد” داستان كوتاه را از رمان متمايز مي كند و “واقعه ي واحد” داستان كوتاه را از داستان بلند.البته نبايد فراموش كرد كه به دليل “كثرت سبك هاي داستان نويسي كه پيامد طبيعت هنر و طبيعت پويا و تنوع طلب انسان است به نظر نمي رسد كه هيچ تعريفي بتواند همه ي مصاديق داستان كوتاه را پوشش دهد و تعريف نهايي تلقي شود”.(مستور،1379 :12)

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

سير تحول داستان كوتاه در اروپا
“در اروپا تا اواخر قرون وسطي داستان كوتاه به قصه ها و حكايت هاي كوتاهي اطلاق مي شد كه بيشتر جنبه ي شوخي و مطايبه داشت و موضوع آن اغلب مربوط به مسايل عشقي و روابط جنسي بود،در حقيقت نوعي هزليات و لطيفه ها،مثل قصه هاي دكامرون اثر بوكاچيو و قصه هاي كانتربوري و نظير آن ها”.(ميرصادقي،1360 :71)
داستان كوتاه به شكل امروزي آن در قرن نوزدهم ظهور كرد.”در اواسط اين قرن(1840م)ادگار آلن پو در امريكا و نيكلاي واسيلي يوويچ گوگول7(1809-1852) در روسيه چيزي را بنياد نهادند كه اكنون داستان كوتاه ناميده مي شود”.(مستور،1379 :2)

بنابراين ادگار آلن پو نخستين نظريه پرداز اين شكل ادبي است.”او در سال 1843م اصول انتقادي و فني خاصي را ارائه داد كه تفاوت ميان شكل هاي كوتاه و بلند داستان نويسي را مشخص كرد”.(ميرصادقي،1360 : 72)”وي آگاهانه مي كوشيد تا به هر شيوه ي ممكن عنصر تأثيرگذاري را در داستان هايش،حتّي به بهاي مخدوش كردن واقعيت تقويت كند”.(مستور،1379 : 2)لذا بسياري از داستان هايش فاصله ي بعيدي از واقعيت پيدا كردند.
اما گوگول نقطه ي مخالف او را در داستان نويسي انتخاب كرد.او براي اولين بارداستان هايي ملموس و واقعي آفريد و” براي نخستين بار درباره ي محرومان و فقرزدگان جامعه داستان نوشت و از همين رو – اگر آلن پو پدر داستان كوتاه ناميده مي شود – وي را – نيز – پدر داستان كوتاه واقع گرا مي دانند”.(انوشه ، 1376 :576)
بعد از اين دو استاد بزرگ اين فن، كوتاه نويس ديگر كه تأثير شاياني بر نويسندگان بعد از خود گذاشتگي دو موپاسان8(1850-1893)بود.”وي را مبدع داستان كوتاه حكايي9 مي دانند.موپاسان نيز چون گوگول داستان كوتاه را از حوزه ي محدود خيال پردازي هاي بي قيد و شرط و معيارهاي دست و پاگير ادگار آلن پو بيرون آورد و به واقعيت سوق داد”.(همان)
“اصطلاح داستان كوتاه را نخستين بار براندرز متيوز،نويسنده ي كتاب”فلسفه ي داستان كوتاه”،در سال 1885م در زبان انگليسي پيشنهاد كرد و داستان كوتاه را از داستاني كه كوتاه شده باشد فرق گذاشت”.(ميرصادقي،1360 :73)
بعد از او مي توان آنتوان چخوف10(1860-1904)در كوتاه نويسي نام بردكه “در روسيه مكتب بزرگي از داستان كوتاه نويسي را بنيان گذاشت.داستان هاي او بر اساس تجربه و عينيت بنا شده و برش كوتاهي از زندگي است با كمترين پيچيدگي در طرح. نقش حادثه در داستان هاي چخوف به حداقل مي رسد. موقعيت هايي كه چخوف،شخصيت هايش را در آن ها قرار مي دهد طبيعي و واقعي به نظر مي رسد برخلاف موقعيت هاي غيرطبيعي ادگار آلن پو”.(همان:74)
از ديگر نويسندگان تأثيرگذار در اين نوع ادبي ارنست همينگوي11(1899-1961)است.”او با كمرنگ كردن عنصر طرح در داستان به عنصر گفتگو اهميت بيشتري داد.قصه هاي او هرچند در نداشتن طرح پيچيده به كارهاي چخوف شبيه بودند اما درونمايه ي آن ها بر ابهام و ايهام بنياد نهاده شده بودند”.(مستور،1379 :4)
جز اينها داستان نويسان معتبري چون ويليام سيدني پورتر مشهور به اُهنري12 (1862-1910)،هنري جيمز13 (1863-1916)،دي.اچ.لارنس (1885-1930)،ويليام فاكنر14(1867-1962)وجيمز جويس15(1882-1941) نيز سهم عمده اي در گسترش هنر كوتاه نويسي داشتند.
سه نفر آخر “با خلق شيوه اي كه بعدها به جريان سيال ذهن 16معروف شد داستان نويسي را به عرصه ي تازه اي كشاندند”.(همان)
با آغاز قرن بيستم ميلادي داستان كوتاه تنوع و اوج بيشتري يافت.”داستان كوتاه همگام با تحولات اجتماعي و سياسي و پيدايش ديدگاه هاي جديد فلسفي به انسان و موقعيت او در برابر هستي اكنون بارورتر از هميشه است”.(انوشه،1376 :577)از كوتاه نويسان برجسته ي معاصر مي توان از جان آپدايك17(1932)،ريموند كارور18(1938-1988)و كازا ايشي گورو19(1954)نام برد و اين روند همچنان ادامه دارد.
سيرتحول داستان كوتاه در ايران20
از نقطه نظر تاريخي داستان كوتاه نوين در ايران سه مرحله ي تكاملي را پشت سر مي گذارد:دوران تكوين،دوران رشد و تثبيت،دوران تطوّر.
الف)دوران تكوين:
اين دوران با انتشار مجموعه ي “يكي بود يكي نبود”جمالزاده(1300)پايه گذاري گرديد و با اولين داستان هاي كوتاه صادق هدايت گسترش يافت. “نخستين داستان هاي كوتاه همزمان با اولين رمان هاي اجتماعي منتشر مي شود”.(عابديني،1366: 45)
يكي بود يكي نبود حكاياتي دلپذير و پرهيجان است كه به رغم فقدان محتوايي،از طبعي ظريف و طنزي آموزنده و اصلاح طلبانه برخوردار است.سبك نگارش جمالزاده در اين مجموعه منجر به پيدايش زباني ساده و عاميانه در بين نويسندگان جوان تر گرديد.
صادق هدايت بعد از او با انتشار داستان هاي كوتاهي چون “سه قطره خون” و “زنده به گور” با زباني ساده و قابل فهم،مدرنيسم را وارد ادبيات داستاني ايران ساخت.بعد از اين دو تن داستان هاي كوتاه بزرگ علوي خدمات شاياني به گسترش اين فن كرد.وي با نگارش در زندان مفهومي جديد از رئاليسم را با گونه اي از صنعت ادبي(ادبيات زندان)به ارمغان آوردكه در سال هاي بعدي روندي پايدار در ميان نويسندگان ايراني يافت.از داستان هاي كوتاه وي مي توان به داستان هاي موفق”گيله مرد”،”نامه ها”و”انتظار و عفو عمومي”اشاره نمود.
دو ره ي بسيار كوتاه آزادي نسبي به دنبال كناره گيري رضاشاه در سال1320افق هاي جديدي را به روي داستان كوتاه نوين در ايران گشود.تغييرات سياسي از فشار سانسور و تحريم حاكم بر مطبوعات كاست.دستورالعمل هاي خشك اخلاقي كه نه تنها موضوع داستان ها بلكه به طور كل زبان مكتوب را تحت تأثير قرار مي داد ناگهان شكسته شد.از نخستين نويسندگاني كه به شكستن اين چارچوب دست و پاگير كمك نمود صادق چوبك بود. رويكرد بي پرواي او در اولين داستان كوتاهش،”خيمه شب بازي”،و بعد در”انتري كه لوطي اش مرده بود” به خوبي آشكار است.مي توان گفت “تا قبل از او هيچ نويسنده ي ديگري با چنين اشتياقي به زندگي ولگردان،ترياكي ها،فواحش،مرده شوي ها و ساير فلكزده ها نپرداخته بود”.(عابديني،1366: 160)
از لحاظ سبك شناسي در ادبيات داستاني پس از جنگ جهاني در ايران دو گرايش غالب به چشم مي خورد : برخي مؤلفين نظير چوبك از زبان و سبك محاوره اي بهره مي برند و برخي ديگر نظير ابراهيم گلستان و محمود اعتمادزاده(به آذين)لحن و سبك ادبي و غنايي را برمي گزينند.
گلستان انواع مختلف سبك هاي داستان نويسي را تجربه مي كند و در نهايت در دو مجموعه ي پاياني خود”جوي و ديوار و تشنه”و”مدوّمه”سبك و سياق خاص خود را مي يابد.وي برخلاف نويسندگان مدرن ايراني چندان وقعي به موضوعات فقر و تنگدستي نمي نهاد و داستان هايش اخصاص به دل مشغولي هاي دنياي روشنفكران ايراني داشت.
ب)دوران رشد و تثبيت:
اين دوره با كودتاي28مرداد1332آغاز مي شود و با انقلاب1357پايان مي يابد.جلال آل احمد از پيشگامان اين دوره به شمار مي رود.آزادي نسبي ايجادشده در ايران و همزماني بازار نشر و ترجمه مردم ايران را با آثار برجسته ي ادبيات جهان آشنا ساخت و اين موجب رشد ادبيات و داستان در ايران گرديد.غالب داستان هاي اين دوره بر مصايب مرداني ضدقهرمان تأكيد دارد.
ديگر مؤلف برجسته ي اين دوره كه اولين نويسنده ي شهير زن در ادبيات معاصراست سيمين دانشور بود. شاخصه ي قصه هاي كوتاه پس از كودتا توجه به موضوعات منطقه اي و زندگي روستايي است.از نويسندگان مشهور اين شيوه ي نويسندگي احمد محمود و محمود دولت آبادي را مي توان نام برد.
غلامحسين ساعدي،بهرام صادقي،تقي مدرّسي،هوشنگ گلشيري و اصغر الهي همگي از نويسندگان اين دوره هستند كه آثارشان به جهت پرداختن به زواياي افكار و روانكاوي عميق شخصيت هايشان مورد توجه است.
بهرام صادقي بعد از كودتاي1332معتقد به بي فايده بودن فعاليت هاي اجتماعي و مقاومت هاي سياسي گشت و اين امر منجر به بروز نااميدي،سرخوردگي و شكست در آثارش گرديد،نيز وحشت از مرگ،گرايش به عناصر فراطبيعي و مرموز،اضطراب،هراس و توهمات ماليخوليايي از مضامين تكرار شونده در اكثر داستان هاي كوتاه او هستند.
با پايان يافتن دهه ي40و آغاز دهه ي50اعتراضات عمومي،موجي از سانسور و توقيف را بر فضاي فرهنگي ايران حاكم مي كند.برخي نويسندگان راهي زندان مي شوند.براي فرار از اين فضا و خفقان بسياري از نويسندگان داستان هاي كوتاه به نوعي ادبيات نمادين و تمثيلي روي مي آورند.از جمله داستان كوتاه”معصوم”از گلشيري و نيز”دوالپا”از ميرصادقي به اين شيوه نگاشته مي شوند.
ج)دوران تطوّر:
انقلاب ايران به وقوع پيوست و با اصلاح و تصفيه ي نابساماني هاي اجتماعي و نيز وقوع جنگ تحميلي ميان ايران و عراق نويسندگان با موضوعات جديدي روبرو شدند.در اين سال هاي اوليّه ي پس از انقلاب داستان كوتاه روند رو به رشدي داشت و مورد اقبال عمومي واقع گرديد.شمار داستان هاي كوتاه نويسان به ويژه در ميان زنان افزايش چشمگيري يافت.
قابل توجه است كه پس از انقلاب سبك سنتي داستان نويسي رواج ناگهاني يافت و داستان هاي سنتي در قالبي جديد ارائه شدند:”حكايت هاي اسلامي”.اين شيوه ي جديد داستان ها به شدت مورد تبليغ و حمايت واقع شد و دو خصيصه ي عمده در آن ها دنبال مي شد:دينداري و موضوع مناسب.اين قصه ها به دليل خالي بودن از هرگونه نوآوري و مضامين تكراري و پيش پا افتاده مقبوليّت عام نيافته و ناكام ماندند.


دیدگاهتان را بنویسید