3-1-1-2-5- برنامة پنجم عمراني (1356 -1352)76
3-1-2- سياست‌ها و برنامه‌هاي بهسازي و نوسازي بافت‌هاي شهري در دورة پس از انقلاب اسلامي (1357)77
3-1-2-1- برنامة اول توسعه اقتصادي – اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران
(1366-1362)78
3-1-2-2- برنامه دوم توسعه اقتصادي – اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران
(77-73)79
3-1-2-3- برنامة سوم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران
(1383-1379)83
3-2- طرح‌هاي بهسازي بافت قديم84
عنوان صفحه
فصل چهارم : مطالعات طبيعي، اجتماعي ـ فرهنگي و اقتصادي شهر سبزوار با تاكيد بر
بافت قديم آن88
مقدمه89
4-1- موقع جغرافيايي، حدود و وسعت شهرستان سبزوار90
4-2- موقع سياسي شهرسبزوار درتقسيمات سياسي شهرستان سبزوار90
4-3- خلاصه‌اي بر شرايط طبيعي شهر سبزوار95
4-3- 1- تقسيم بندي منطقه به بخش‌هاي طبيعي95
4-3-2- زمين شناسي و خصوصيات تكتونيكي منطقه96
4-3-3- منابع آب98
4-3-4- خاك شناسي100
4-3-5- آب و هوا و مشخصات آن101
4-3-5-1- شاخص‌هاي اقليمي منطقه103
4-3-5-1-1- درجه حرارت103
4-3-5-1-2- ميزان بارندگي104
4-3-5-1-3- رطوبت نسبي104
4-3-5-1-4- وزش باد105
4-3-5-1-5- موقعيت خورشيد105
4-3-5-2- نمودارهاي اقليمي106
4-4- وضعيت اقليمي سبزوار و آسايش انسان (روش اولگي)108
4-5- تأثير اقليم در ساخت و بافت شهر109
جمع بندي و نتيجه گيري110
مقدمه112
عنوان صفحه
4-6- ميزان جمعيت و پراكندگي آن در شهرستان سبزوار113
4-6-1- پيش بيني جمعيت شهر سبزوار براي سال‌هاي 1390 و 1395 با استفاده از مدل رشد نهايي114
4-6-2- جمعيت، تراكم و نحوه توزيع آن در شهر سبزوار115
4-6-3- ساختار سني و جنسي جمعيت سبزوار119
4-6-4- ويژگي مهاجرت در شهر سبزوار123
4-6-5- وضعيت سواد و آموزش در شهر سبزوار125
4-7- مشخصات جمعيتي بافت قديم127
4-7-1- سهم جمعيتي بافت قديم از جمعيت كل شهر127
4-7-2- چگونگي پراكنش جمعيت در بافت قديم سبزوار127
4-7-3- ساختار سني و جنسي جمعيت بافت قديم سبزوار128
4-7-4- وضعيت مهاجرت در بافت قديم131
4-7-5- تحولات جمعيتي بافت قديم132
4-7-6- توزيع و تراكم جمعيت در بافت قديم133
4-7-7- تراكم خالص و ناخالص شهري در بافت قديم135
4-7-8- وضعيت سواد و آموزش در بافت قديم138
4-7-8-1- بررسي درصد باسوادي در محلات بافت قديم139
4-8- سابقه سكونت140
جمع بندي140
4-9- ساختار اقتصادي و كاركردهاي شهر سبزوار142
4-9-1- تعيين پايه اقتصادي شهر سبزوار142
4-10- ويژگي‌هاي اقتصادي جمعيت بافت قديم145
عنوان صفحه
4-10-1- وضعيت اشتغال در سطح محله‌هاي بافت145
4-10-2- جمعيت فعال و غير فعال بافت قديم147
فصل پنجم : خلاصه‌اي بر جغرافياي شهري و شهرشناسي سبزوار149
مقدمه150
5-1- تاريخ مختصر سبزوار151
5-2- وجه تسميه153
5-3- موقع سبزوار در سلسله مراتب شهري خراسان و كشور154
5-4- روند رشد فيزيكي شهر سبزوار155
5-4-1- توسعه فيزيكي و تغييرات ساخت كالبدي در دورة اول (1345 – 1300)156
5-4-2- توسعه فيزيكي و تغييرات ساخت كالبدي شهر در دورة دوم (1365 – 1345)158
5-4-3- توسعه فيزيكي و تغييرات ساخت كالبدي شهر در دورة سوم (1375 – 1365)159
5-5- اثرات توسعه فيزيكي بر بافت قديم شهر سبزوار162
5-6- نقش عمومي شهر سبزوار164
جمع بندي و نتيجه گيري166
فصل ششم : مشخصات، ويژگي‌ها، محدوديت‌ها و امكانات فيزيكي كالبدي بافت قديم سبزوار168
مقدمه169
6-1- مشخصات جغرافيايي بافت قديم سبزوار170
6-2- بررسي بافت قديم، ويژگيها و مشخصات آن175
6-2-1- تراكم و دانه بندي بافت قديم181
6-2-2- جمع بندي ويژگي‌هاي بافت قديمي شهر سبزوار182
6-3- آثار و بناهاي باارزش تاريخي در بافت قديم سبزوار186
عنوان صفحه
6-4- كاربري‌هاي موجود در بافت قديم سبزوار193
6-5- شبكه‌هاي ارتباطي201
6-5-1- راه‌هاي درون منطقه‌اي201
6-5-2- راه‌هاي درون شهري201
6-5-3- بررسي وضعيت خيابانهاي محصور كنندة بافت قديم به لحاظ ساختار ارتباطي و شرياني آن204
6-5-4- طبقه بندي معابر بافت قديم از نظر سلسله مراتبي بر حسب نقش و عملكرد205
6-5-5- گذرهاي قديمي بافت قديم سبزوار206
6-6- مسائل و مشكلات فيزيكي ـ كالبدي بافت قديم سبزوار210
6-6-1-مشكلات مربوط به شبكة معابر بافت210
6-6-2-كمبود عناصر خدماتي، تأسيساتي و تسهيلات شهري و زير بنايي212
6-6-3- فرسودگي و فشرده بودن بناهاي موجود در بافت قديمي215
6-6-3-1- خصوصيات كالبدي مساكن بافت قديم سبزوار217
6-6-3-1-1- كيفيت ابنيه217
6-6-3-1-2- عمر ساختمان218
6-6-3-1-3- نوع مصالح ساختماني218
6-6-3-1-4- تعداد طبقات218
6-6-3-1-5- نحوة تصرف مسكن219

6-6-3-1-6- مساحت زير بنا و تعداد اتاقهاي واحدهاي مسكوني موجود در بافت قديم220
6-6-4- تعارض بخشهاي بافت قديم با ساختار كلي شهر220
6-6-5- تراكم و تمركز فعاليت‌ها220
6-6-6- كاهش ارزشهاي محله‌اي و سكونتي221
عنوان صفحه
6-6-7- انحطاط كيفيت فرهنگي و بصري221
6-7- امكانات فيزيكي ـ كالبدي بافت قديم سبزوار222
6-7-1- فرسودگي و وجود سطوح مخروبه در بافت222
6-7-2- امكانات شبكة حمل و نقل222
6-7-3- امكانات، تاسيسات و تجهيزات زيرساختي223
6-8- اهداف بهسازي بافت قديم ناشي از مسائل، مشكلات و پتانسيل‌هاي موجود223
فصل هفتم : آزمون فرضيات و نتايج229
7-1- بررسي فرضيه‌ها230
7-1-1- فرضيه اول230
7-1-2- فرضيه دوم235
7-1-3- فرضيه سوم241
7-1-4- فرضيه چهارم248
1-3-5-بافت قديم، عامل تبادل فرهنگ252
2-3-5-طراحي شهري : تجلي و تبلور فرهنگي253
فصل هشتم : ارائه راهكارها و پيشنهادات258
ارائه راهكارها و پيشنهادات259
منابع و مأخذ264
منابع انگليسي :272
منابع الكترونيكي :273
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول (4-1 ) بخش ها، مراكز و دهستانهاي شهرستان سبزوار91
جدول (4-2) : جمعيت و مشخصات آن در شهرستان سبزوار (85-1345)113
جدول ( 4-3 ) تحولات تراكم نسبي جمعيت شهرستان سبزوار طي دهة 1385-1375114
جدول ( 4-4 ) مشخصات نواحي شهري سبزوار بر حسب تقسيمات شش گانه سال 1373116
جدول ( 4-5) درصد گروههاي سني عمده نسبت به كل جمعيت شهر سبزوار در سالهاي
35 تا 85119
جدول ( 4-6 ) توزيع و تركيب سني و جنسي جمعيت سبزوار به تفكيك مرد و زن در سال 1385121
جدول (4-7) نسبت جنسي جمعيت شهر سبزوار طي سالهاي35 تا 85122
جدول (4-8 ) حجم و جمعيت غيربومي در شهر سبزوار123
جدول ( 4-9) جمعيت 6 ساله و بيشتر بر حسب جنس، سن، وضع سكونت به تفكيك استان و شهرستان در سال 1385126
جدول ( 4-10 ) درصد گروههاي سني عمده در بافت قديم شهر سبزوار در سالهاي 65 و 75129
جدول (4-11 ) مقايسه نسبت جنسي در بافت قديم در مقايسه با كل شهر در سالهاي
65 و 75130
جدول ( 4-12 ) منشأ استاني مهاجران وارد شده به بافت قديم سبزوار در سال 1382131
جدول ( 4-13 ) توزيع فضايي جمعيت در بافت قديم در سالهاي 65 و 75 و 85134
جدول (4-14) مقايسه درصد باسوادي شهر سبزوار و بافت قديم سال 65 و 75 و 85.138
عنوان صفحه
جدول (4-15) درصد باسوادي در قطعات (محلات) بافت قديم سبزوار در سالهاي 65 و 75.139
جدول (4-16 ) تعداد و درصد شاغلين در زيربخش‌هاي خدمات و بازرگاني سبزوار در
سال 1375144
جدول (4-17) تعداد و درصد شاغلين در بخش‌هاي صنعت و معدن و ساختمان سبزوار
در سال 1375145
جدول (4-18) مقايسه وضعيت اشتغال در بافت قديم سبزوار به تفكيك قطعات در
سالهاي 65 و 75146
جدول (4-19) مقايسه جمعيت فعال و نسبت فعاليت در بافت قديم و شهر سبزوار در
سالهاي 65 و 75148
جدول (6-1) توزيع كاربري‌ها در بافت قديم سبزوار198
جدول(6-2) نتايج حاصل از نمونه‌گيري‌هاي پرسشنامة الف در خصوص مشكلات ناشي از ضعف دسترسي‌ها در بافت قديم سبزوار211
جدول (6-3) نتايج حاصل از نمونه‌گيري‌هاي پرسشنامة ج در خصوص مشكلات زيست محيطي بافت قديم سبزوار214
جدول ( 6-4 ) طبقه بندي بناهاي مسكوني موجود در بافت قديم سبزوار بر اساس كيفيت217
جدول ( 6-5) تعداد طبقات واحدهاي مسكوني بافت قديم سبزوار219
جدول(6-6) محدوديت‌ها و امكانات فيزيكي ـ كالبدي بافت قديم سبزوار227
جدول (7-1) نتايج حاصل از نمونه‌گيري‌هاي پرسشنامة الف در خصوص پيشنهادات ساكنين بافت قديم جهت بهبود وضعيت دسترسي به خارج از بافت232
عنوان صفحه
جدول(7-2) نتايج حاصل از نمونه‌گيري‌هاي پرسشنامة ب در خصوص مشكلات و محدوديت‌هاي مربوط به عناصر خدماتي در داخل بافت قديم237
جدول (7-3) نتايج حاصل از نمونه‌گيري‌هاي پرسشنامة ب در خصوص پيشنهادات ساكنين بافت قديم جهت بهره‌مندي بهتر از عناصر خدماتي موجود239
جدول (7-4) نتايج حاصل از نمونه‌گيري‌هاي پرسشنامة ج در خصوص مشكلات ناشي از كيفيت و نوع معماري واحدهاي مسكوني موجود در بافت قديم242
جدول (7-5) نتايج حاصل از نمونه‌گيري‌هاي پرسشنامة ج در خصوص مهمترين دلايل نوسازي سكونت‌گاههاي قديمي موجود در بافت قديم از ديدگاه ساكنين بافت244
جدول(7-6) نتايج حاصل از نمونه‌گيري‌هاي پرسشنامة ج در خصوص مشكلات ناشي از فشردگي مساكن موجود در بافت قديم246
جدول(7-7) نتايج حاصل از نمونه‌گيري‌هاي پرسشنامه ج در خصوص پيشنهادات ساكنين بافت جهت حفظ و احياي بافت قديم سبزوار257
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار (4-1) منحني آمبروترميك شهرستان سبزوار (2003-1954)107
نمودار (4-2) بيوكليماتيك اولگي شهر سبزوار- دوره زماني (2003-1954)109
نمودار (4-3) هرم سني جمعيت شهر سبزوار -1385120
نمودار (6-1) توزيع كاربري‌ها در بافت قديم سبزوار199
نمودار (6-2) : مشكلات ناشي از ضعف دسترسي‌ها در بافت قديم سبزوار211
نمودار (6-3) : مشكلات زيست محيطي بافت قديم سبزوار215
نمودار (7-1) وضعيت دستيابي به شبكه معابر بافت قديم در مقايسه با بافت جديد230
نمودار (7-2) وضعيت دسترسي به شبكه ارتباطي بافت قديم در مقايسه با بافت جديد231
نمودار (7-3) پيشنهادات ساكنين بافت قديم جهت بهبود وضعيت دسترسي به خارج از بافت232
نمودار (7-4) ميزان علاقمندي ساكنين بافت جهت سكونت در بافت قديم با توجه به سئوالات پرسشنامه (الف)234
نمودار (7-5) مشكلات و محدوديت‌هاي مربوط به عناصر خدماتي در داخل بافت قديم237
نمودار (7-6) پيشنهادات ساكنين بافت قديم جهت بهره مندي بهتر از عناصر خدماتي موجود239
نمودار (7-7) ميزان علاقمندي ساكنين بافت جهت سكونت در بافت قديم با توجه به سئوالات پرسشنامه (ب)240
نمودار (7-8) مشكلات ناشي از كيفيت و نوع معماري واحدهاي مسكوني موجود در
بافت قديم242
نمودار (7-9) مهمترين دلايل نوسازي سكونت گاه قديمي موجود در بافت قديم از ديدگاه
ساكنين بافت244
عنوان صفحه
نمودار (7-10) : مشكلات ناشي از فشردگي مساكن موجود در بافت قديم246
نمودار (7-11) ميزان علاقمندي ساكنين بافت جهت سكونت در بافت قديم با توجه به سئوالات پرسشنامه (ج)247
نمودار (7-12) پيشنهادات ساكنين بافت جهت حفظ و احياي بافت قديم سبزوار257
فهرست نقشه‌ها
عنوان صفحه
نقشة (4-1) تقسيمات سياسي استان خراسان رضوي به تفكيك شهرستان، بخش و دهستان92
نقشة (4-2) بخش‌ها، مراكز و دهستانهاي شهرستان سبزوار93
نقشة (4-3) سازمان فضايي شهرستان سبزوار94
نقشة (4-4) منطقه‌بندي كالبدي شهر سبزوار118
نقشة (4-5) تراكم خالص مسكوني در بافت قديم سبزوار به تفكيك قطعات(1375)136
نقشة (4-6) تراكم ناخالص شهري در بافت قديم سبزوار به تفكيك قطعات(1375)137
نقشة (5-1) مراحل توسعه فيزيكي شهر سبزوار161
نقشة (6-1) موقعيت بافت قديم شهر سبزوار172
نقشة( 6-2) قطعه بندي بافت قديم سبزوار(براساس محلات)173
تصوير(6-1) عكس هوايي بافت قديم سبزوار سال 1358174
نقشة (6-3) محله‌بندي بافت قديم سبزوار185
نقشة (6-4) موقعيت عناصر و فضاهاي تاريخي در بافت قديم سبزوار192
نقشة (6-5) كاربري‌هاي موجود در بافت قديم سبزوار200
نقشة (6-6) محورهاي ارتباطي شهر سبزوار با شهرستان‌هاي اطراف203
نقشة (6-7) سلسله مراتب راههاي ارتباطي در بافت قديم سبزوار209

پيشگفتار

ايران با تاريخ بلند شهر نشيني داراي كهن شهرها و سكونت‌گاههاي باستاني متعدد و متنوع در زيست بوم‌هاي گوناگون سرزميني است. چشم اندازي گذرا بر سيماي شهرنشيني ايران بافت‌هاي قديمي پرارزشي را به نمايش مي‌گذارد كه ميراث‌هاي فرهنگي اين جامعه كهن در آنها نهفته است اما در چند دهه اخير بافت‌هاي مزبور تحرك و نشاط گذشته خود را از دست داده و در آستانه ويراني و تخريب قرار گرفته و محيطي نامناسب و بسيار كم رونق را براي زندگي ساكنين خود به وجود آورده است ولي با وجود همة اين مسائل در ارزش وجودي آنها جاي هيچ گونه شك و ترديدي نيست و تصور ما بر اين است كه پژوهش و مطالعات بنيادي و شناخت جغرافيايي از اين بافتهاي شهري نخستين گامي است كه براي هر گونه حركت عمراني با هدف بهسازي و باز زنده‌سازي آنها ضرورت كامل دارد.
بطور كلي بافت‌هاي قديم به عنوان بخشهاي مهمي از شهرها كه نشان دهندة گذشته و هويت آنها بوده در بيشتر كشورهاي دنيا مورد توجه ويژه قرار دارند. در كشور ما نيز كه سابقة شهرنشيني كهن و ديرينه‌اي دارد و به عنوان هسته اوليه شهر و قسمتي كه نحوه انديشيدن و نگرش نياكان ما را در جنبه‌هاي مختلف زندگي نشان مي‌دهد مورد توجه معماران و برنامه‌ريزان شهري قرار داشته و عموماً از زاويه و ديد فرهنگ، هنر و زيبايي شناسي آن را بررسي مي‌كنند و با هدف اصلاح كالبدي و سامان دهي آنها برنامه‌ها و راهكارهايي را ارائه مي‌كنند. بافت قديم سبزوار نيز به مانند بافت قديمي ساير شهرها با توجه به دارا بودن ارزشهاي تاريخي و فرهنگي و داشتن مشكلاتي نظير افول كيفيت كالبدي، وضعيت وخيم زيست محيطي، دشواري دسترسي و مشكلات ترافيكي، كمبود عناصر خدماتي و انحطاط كيفيت فرهنگي و بصري نيازمند ارائه برنامه‌ها و راهكارهايي جهت ساماندهي و احياء مي‌باشد. بدين ترتيب تحقيق حاضر در هشت فصل به شرح زير تدوين يافته است.
فصل اول شامل طرح تحقيق مي‌باشد. در اين فصل با طرح مسأله، ضرورت و اهميت آن و با توجه به اهداف آن فرضيات تحقيق مشخص گرديده است و با توجه به محدوده مورد مطالعه جامعه آماري و حجم نمونه، روش تحقيق و چگونگي تجزيه و تحليل اطلاعات مشخص شده است.
در فصل دوم چهارچوب نظريه تحقيق اعم از نظريه‌ها و راهبردهاي ارائه شده در رابطه با بهسازي بافت قديم تبيين گرديده است بررسي ديدگاههاي نظري در اين رابطه و آشنايي با چگونگي برخورد با بافتهاي قديمي در كشورهاي مختلف جهت استفاده در تجزيه و تحليل و ارائه راهكارهاي پيشنهادي مي‌باشد.
در فصل سوم به بررسي سياست‌ها و قوانين مداخله در بافت قديم و بهسازي و نوسازي آن در شهرهاي ايران در مقاطع زماني مختلف پرداخته شده است.
در فصل چهارم به بررسي ويژگيهاي طبيعي، جمعيتي و اقتصادي سبزوار با تأكيد بر بافت قديم پرداخته شده است.
در فصل پنجم به بررسي جغرافيايي شهري و شهرشناسي سبزوار و روند توسعة فيزيكي شهر از آغاز تا اوايل قرن حاضر پرداخته شده است زيرا بهسازي بافت قديم بايد با توجه به پيشينه تاريخي و سير و روند شكل گيري و تحول بافت شهر در ادوار مختلف تاريخي صورت بگيرد.
در فصل ششم به شناخت دقيق بافت قديم سبزوار، ويژگيها، مشخصات شبكه معابر، نحوه توزيع كاربري‌ها در بافت قديم، خصوصيات كالبدي مساكن ، محدوديت‌ها و امكانات فيزيكي ـ كالبدي بافت قديم و اهداف برنامه‌هاي بهسازي بافت پرداخته شده است
و سرانجام در فصل هفتم با استفاده از نتايج پرسشنامه‌ها به بررسي آزمون فرضيات و نتايج پرداخته شده است.
و سرانجام در فصل هشتم به ارائه راهكارها و پيشنهادات پرداخته شده است.

فصل اول :
طرح تحقيق

1-1- بيان مسئله و تشريح ابعاد آن

بافت‌هاي فرسوده و ناكارآمد شهري بخش قابل توجهي از سطح شهرهاي كشور را تشكيل مي‌دهد اين بافتها از يك سو از طيف گسترده مشكلات كالبدي، عملكردي، ترافيكي و زيست محيطي رنج مي‌برند و از سوي ديگر مهمترين پتانسيل شهرها براي استفاده از زمين جهت اسكان جمعيت، تامين فضاهاي باز خدماتي و نيز بهبود زيست محيطي محسوب مي‌شوند. ضمناً مشكلات كالبدي كه بافت‌هاي قديمي با آن روبرو هستند فرسودگي شديد بناها، مشكلات مربوط به شبكه معابر نامنظم و ناكافي در بافت، تراكم و پيوستگي اجزاء بافت، مسائل و مشكلات مربوط به تيپ و نوع بناهاي مسكوني، مسائل ناشي از مصالح به كار رفته و نحوه مرمت بناها و كمبود خدمات و تأسيسات و تسهيلات شهري و زيربنايي و … هستند كه بافت قديمي شهرها را در پاسخگويي به نيازهاي امروزي زندگي دچار نارسايي‌هاي كرده است (شماعي و پوراحمد، 1384، ص 123).
در اينكه شهر پديده‌اي تاريخي است ترديدي وجود ندارد. چنين پديده‌اي نمي تواند از پيشينه خود بگسلد از اين رو در رشد و توسعه فضايي، كالبدي توجه به ويژگيهاي بومي ضروري است. بخش چشمگيري از تاريخ و فرهنگ شهر در كالبد آن تجلي مي‌يابد كه نشان دهنده
ارزشها، باورها، اعتقادات، هنرها، توان فني و ساختار اجتماعي – اقتصادي و سياسي و … نسل‌هاي گذشته است (همان منبع : ص 37).
بافتهاي تاريخي علاوه بر اينكه واجد ارزشهاي زيبايي شناختي و هويت بخشي شهرهاي ما هستند هنوز در بسياري از شهرها محل سكونت و معيشت ميليونها نفر از شهروندان به شمار
مي‌روند (كلانتري و حاتمي نژاد، 1385 : ص 139).
از اين رو، چنانچه در جهت بهبود مشكلات در بافت قديمي شهرها برنامه ريزي اصولي و صحيحي صورت نگيرد روند فرسودگي و تخريب بافت‌هاي قديمي تسريع گشته تا جائي كه حتي حيات شهري به خطر خواهد افتاد.
شهر سبزوار يكي از شهر‌هاي كهن در استان خراسان رضوي مي‌باشد كه به لحاظ تاريخي داراي قدمت طولاني مي‌باشد و بافت قديمي آن داراي ارزش و اعتبار تاريخي مي‌باشد. اقداماتي كه جهت بهبود مشكلات و بافت قديم شهر سبزوار صورت مي‌گيرد نبايد تنها در قالب اقدامات كالبدي، اصطلاحاً بازسازي از نوع تخريب و دوباره ساختن باشد زيرا در بسياري از هسته‌هاي قديمي، آنچه داراي ارزش است نه تنها كالبد موجود و بناها و ساخت شهرهاي آن، بلكه گذرها، مراكز محله اي، روابط اجتماعي بين ساكنين، يادمان‌ها و نشان‌هاي بافت است كه داراي ارزش اجتماعي و فرهنگي است لذا در بسياري از عرصه‌ها بهسازي بافت و اقدام خرد و مشاركتي با مردم ساكن در آن شيوه بسيار مطلوب و پايداري را ارائه مي‌دهد كه مي‌تواند در طول دوره كوتاه مدت صورت پذيرد و رفاه شهروندي را در بافت فراهم سازد.
از آنجا كه بافت قديم شهر سبزوار به مانند بافت قديمي بسياري از شهرها داراي ارزشهاي تاريخي، فرهنگي و اجتماعي مي‌باشد و از سوي ديگر، اين بافت نيز به مانند بافت قديمي ساير شهرها از مشكلات كالبدي، عملكردي، زيست محيطي و اجتماعي رنج مي‌برد لذا جهت جلوگيري از روند فرسودگي و تخريب بافت، برنامه ريزي جهت بهسازي بافت قديم لازم و ضروري است.

1-2- محدوده و مقطع زماني تحقيق

بافت مورد مطالعه در اين تحقيق شامل قديمي ترين محلات و بخشهاي مسكوني شهر سبزوار مي‌باشد كه هستة اوليه شهر را تشكيل داده است و داراي شكلي ارگانيك بوده كه اين بافت در محدودة خيابانهاي طبرسي در جنوب، خيابان اسدآبادي در شمال، خيابان كاشفي در شرق و خيابان عطاملك در غرب قرار دارد و با مساحتي در حدود 2/182 هكتار و جمعيتي بالغ بر 15962 نفر در مركز شهر قرار دارد و داراي هفده محله مي‌باشد. دليل انتخاب شهر سبزوار جهت مطالعه، بعلت آشنايي اينجانب با اين محدوده كه زادگاه من نيز مي‌باشد، بوده و هميشه سعي داشته‌ام كه گامي كوچك براي بهبود مسائل و مشكلات آن بردارم.
از سوي ديگر سبزوار يك شهر تاريخي و كهن با قدمت طولاني در ايران مي‌باشد كه تاكنون مطالعات بسيار كمي راجع به آن صورت گرفته است و اين تحقيق مي‌تواند به معرفي و شناخت آن كمك شاياني نمايد.
در زمينه مطالعات جمعيتي، اقتصادي و اجتماعي نيز از آمار دوره‌هاي سرشماري 75-35 و در بعضي موارد از آمار سال 1385 استفاده شده است. مقطع زماني اين پژوهش نيز در سال 85 و اواخر سال 86 بوده است.

1-3- اهميت و ضرورت تحقيق

اهميت و ضرورت حفظ آثار كهن نه به عنوان پديده‌هايي نمادين، بلكه به دليل شناخت سير تحول و تكامل تاريخ شهرسازي و تمدن شهرنشيني، حفظ هويت و اصالت شهري و تبيين حيات شهري بر اساس شواهد و مدارك علمي همواره مورد توجه بوده است. به طور كلي عناصر و فضاهاي بافت شهري عمري محدود دارند و با گذشت زمان دچار تغيير و فرسودگي مي‌شوند به عبارتي ديگر هيچ فضايي و بنايي بدون بهسازي و مرمت و نوسازي نمي تواند دوام و بقاي طولاني داشته باشد.
بافت قديمي شهرها در ايران كه حامل ارزش‌هاي فرهنگي ـ تاريخي هستند در حال حاضر با مسائل و مشكلات فيزيكي – كالبدي نظير عرض كم معابر، شبكة ارتباطي ضعيف و ضعف و نارسايي در شبكه دسترسي ها، وجود سكونت گاههاي قديمي، كم دوام و به هم فشرده، عدم كيفيت مصالح ساختماني به كار رفته در بناها، و كمبود تأسيسات و تجهيزات خدماتي مورد نياز شهروندان روبرو هستند كه بافت قديمي سبزوار نيز از اين قاعده مستثني نيست و از اين مشكلات رنج مي‌برد. وجود اين مسائل و مشكلات فيزيكي -كالبدي روند فرسودگي و تخريب بافت قديمي شهرها را تسريع مي‌بخشد و باعث ركود و بي رونقي آن و در پي آن باعث مهاجرت ساكنان بومي و قديمي از اين گونه بافت‌ها و جايگزيني مهاجران روستايي و اقشار كم درآمد جامعه در آن
مي‌شود.
از سويي ديگر ركود و فرسودگي بيش از حد بافت‌هاي قديمي باعث پيدايش محله‌هاي مخروبه‌ و خانه‌هاي در حال تخريب در اين بافت‌ها مي‌شود كه مناسب‌ترين مكان را براي ناهنجاري‌هاي اجتماعي و بزهكاري فراهم مي‌آورد كه همه اين عوامل باعث مي‌شود كه ارزش‌هاي غني فرهنگي – تاريخي موجود در اين بافت‌ها رفته رفته به فراموشي سپرده شده و احساس تعلق به خانه، محله و شهر كمرنگ مي‌شود.
لذا وجود اين مسائل و مشكلات ضرورت و اهميت حفظ و احياء و بهسازي بافت قديمي شهرها را مطرح مي‌كند كه در برنامه ريزي جهت بهسازي بافت قديمي شهرها توجه و حفظ اصالت و ارزش‌هاي فرهنگي و تاريخي حاكم بر بافت لازم و ضروري است به طوريكه امروزه در سطح جهان و بويژه در كشورهاي توسعه يافته، ارزش‌ها و مفاهيم فرهنگي در فضاهاي ساخته شدة شهري يكي از دلايل اصلي بهسازي و نوسازي بافت قديمي شهرهاست.

1-4- اهداف تحقيق

در اين مطالعه اهداف چندي مورد نظر است و براساس سوالات و فرضيه‌هايي كه مطرح شده است سعي كرده ايم كه اين اهداف را تقريباً مشخص و در جهت رسيدن به چنين اهدافي اين موضوع را مورد مطالعه قرار دهيم. مهمترين اهداف عبارتند از :
* بررسي و شناخت مقدماتي بافت قديم شهر سبزوار و محدوديت‌هايي كه از جنبه فيزيكي و كالبدي در حال حاضر در آن ديده مي‌شود.
* مطالعه وضعيت شبكه ارتباطي، كوچه‌ها و معابر واقع در بافت قديم شهر سبزوار و انطباق آن با نيازهاي امروزي سكنه واقع در آن و اينكه آيا اين شبكه كاربري مناسب دارد يا خير.
* بررسي و مطالعه تعداد و نحوه پراكندگي عناصر خدماتي واقع در بافت قديم شهر سبزوار و اينكه آيا اين مقدار از لحاظ قدرت خدمات دهي و نحوه دسترسي موقعيت مناسبي دارند و در اين زمينه چه مواردي را بايد پيشنهاد كرد.
* مطالعه وضعيت فيزيكي و ساختاري سكونت گاههاي واقع در بافت قديم سبزوار و رسيدن به اين موضوع كه آيا مسائل فيزيكي آن از قبيل اندازه، نوع مصالح ساختماني و سبك معماري آن با شرايط امروزي مطابقت دارد يا نه و چگونه مي‌توان آن را بهسازي كرد.
* جهت بهسازي بافت قديم شهر سبزوار چه نوع برنامه ريزي شهري بايد در نظر گرفته شود و آيا برنامه ريزي مطابق با فرهنگ گرايي مي‌تواند كارساز باشد و در كنار آن چه برنامه‌هاي ديگري لازم است.
نتايج اين تحقيق جهت برنامه ريزي توريستي و حفظ و احياء اهميت تاريخي و اعتبار بافت قديم اين شهر مي‌تواند مورد استفاده سازمان‌ها و ادارات دولتي نظير سازمان ميراث فرهنگي و جهانگردي، شهرداري سبزوار و فرمانداري اين شهرستان قرار گيرد تا در برنامه‌هاي آينده خود از اين نتايج بهره گيرند.

1-5- سابقه و پيشينة تحقيق

بررسي و تحليل نظريه ها، انديشه ها، شيوه ها، سبك‌ها و الگوهاي متفاوت بهسازي و نوسازي و ساماندهي شهري امكان دستيابي به راهكارهاي مناسب براي زمان حال و مكان و موقع جغرافيايي مورد نظر را براي هر محقق و برنامه ريز شهري فراهم مي‌آورد در اين جا به بررسي و تبيين تعدادي از نظريه‌ها و ديدگاههاي مطرح شده دربارة بهسازي و نوسازي در يك شهر اعم از بافت قديم آن مي‌پردازيم :
ـ شكويي رابطه تكنولوژي و بافت شهري را به اين صورت بيان مي‌دارد : تأثيرپذيري اشكال متنوع واحدهاي انساني با وسايل ارتباطي در داخل شهرها در سه دوره مجزا از هم به شرح زير است :
1-شهرهايي كه بافت آنها تحت تأثير قدم‌هاي انساني است و رفت و آمدهاي روزانه مردم بدون وسايل ارتباطي عملي مي‌شود.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-شهرهايي كه پس از ورود ماشين بخار در صنعت حمل و نقل و ايجاد وسايل ارتباطي تغيير بافت داده اند.
3-شهرهايي كه بافت آنها تحت تأثير تكنولوژي در عصر ما با استفاده از تكنولوژي بسيار پيشرفته تغيير شكل مي‌دهند (شكويي، 1355 : ص 120).
ـ فلامكي معتقد است يكي از راههاي مهم احياء و سامان‌دهي بافت‌هاي قديمي در روند توسعه فيزيكي شهر انطباق كاربردهاي خانه ها، بازارها، مدرسه‌ها و گرمابه‌هاي قديمي با شرايط امروزي است (فلامكي، 1369 : ص 111).
ـ فارابي در مورد بهسازي و نوسازي شهري و ايجاد شهر توسعه يافته معتقد به سعادت و خير جهان هستي است. سعادت و خير در مدينة فاضلة او از طريق همفكري و همكاري شهروندان فراهم مي‌شود بدون همفكري و همكاري عملي انسان قادر به رفع احتياجات روز افزون خود نيست و در واقع، اقدامات بهسازي و نوسازي در هر فضايي منوط به همكاري عملي انسان است (قلمي ،
1374، صص 23 -22).
ـ پوراحمد سال 1376 در كتاب خود تحت عنوان جغرافيا و كاركردهاي بازار كرمان در رابطه با بخش مركزي شهرها به ويژه عنصر بازار در بافت قديم شهري به كاركردهاي بازار و عناصر وابسته به آن در گذشته و حال پرداخته است. وي راههاي ساماندهي و احياء قلب بافت قديم يعني بازار و بطور كلي عناصر بافت قديم را با توجه به مكتب كاركردگرايي و تحول در كاركردهاي بازار دانسته است (پوراحمد، 1376 : ص 77).
ـ شيعه اسمعيل در روند توسعه فيزيكي شهرهاي امروزي معتقد است كه از الگوهاي شهرهاي سنتي در جهت بهسازي و بازسازي بافت قديم و بويژه توسعه فيزيكي بايد استفاده شود و ضمن هماهنگ سازي بخش‌هاي مختلف شهري و ايجاد رابطه و همبستگي بين بخش‌هاي مختلف شهري از مشكلات شهري كاسته شود (شماعي، 1380، ص : 22).
ـ رهنما محمدرحيم در پايان نامه دكتري خود به “روش‌هاي احياء بافت قديم و توسعه شهري نمونه بافت‌هاي مسكوني مركز مشهد با تأكيد بر محله سرشور” پرداخته و عامل احياء بافت قديم را در توسعه اجتماعي و اقتصادي ساكنان بافت قديم معرفي نموده است (رهنما، 1378، ص:73).
ـ راسكين1 نويسنده بزرگ انگليسي معتقد است كه در روند رشد و توسعه شهرها فضاهاي كالبدي قديمي شهرها را نبايد مورد بازسازي و تجديد بنا و حتي مرمت قرار داد وي ساماندهي يك بناي قديمي را بي احترامي به ارزشهاي گذشته مي‌دانست و معتقد بود در روند توسعه فيزيكي شهر، بافت‌هاي قديمي به عنوان سند بدون هيچگونه دخل و تصرف و حتي تعمير و مرمت نگهداري شوند (همان منبع : صص 18-16).
ـ هوسمان2 در دهة 1870 براي اولين بار تجربه احياء و ساماندهي نواحي تاريخي را كه در اثر رشد و گسترش شهر پاريس اتفاق افتاده بود مطرح نمود. وي به الگوي مرمت، به ويژه مرمت بزرگ مقياس يا ساماندهي شهري به جاي مرمت كوچك مقياس اهميت بيشتري مي‌داد. از طرفي تحولات پاريس از زماني كه هوسمان به سمت فرماندار شهر انتخاب شد به اوج خود رسيد. كارهاي آغازين هوسمان با ساخت بناهايي در محله‌هاي جديد حومه شهر پاريس و كشيدن خيابان‌هاي تازه در محلات قديمي و تجديد بناي عماراتي آغاز شد كه در اطراف خيابان‌هاي جديد قرار مي‌گرفتند او در بازسازي خيابان‌ها از قوانين جديد پيروي مي‌كرد براي مثال ارتفاع خانه‌هاي كنار خيابان بايد با عرض خيابان متناسب بود يا شيب بام بايد 45 درجه مي‌بود و محل‌هاي تازه بايد داراي ساختمان‌هاي عمومي مي‌بودند كه احداث آنها به عهدة فرمانداري بود. از اقدامات ديگر هوسمان احداث باغ‌ها و پارك‌هاي عمومي بود هوسمان براي انجام اين امور از وجود همكار بسيار ماهر خود به نام آلفان استفاده مي‌كرد. بخشي از اصلاحات هوسمان، نوسازي تأسيسات قديمي شهر پاريس بود كه اين كار با احداث شبكه ي جديدي براي فاضلاب امكانپذير شد (اميرباني، 1385، ص :50)
ـ ويوله لودو3 (1896-1814) معتقد است شهرها در روند توسعه فيزيكي خود موجب بي رونقي و ركود بافت‌هاي قديمي مي‌شوند. براي حفظ هويت فرهنگي، بخش‌هايي كه بعد از تاريخ اصلي ساخت بناهاي بافت قديم افزوده شده‌اند بايد حذف شوند و اگر قسمت‌هايي از بنا تخريب شده آن را بازسازي و تكميل نمود ضمن اينكه كميت فضاي كالبدي حاكم بر بنا حفظ شود (فلامكي، 1365 : صص : 16-13).
ـ كاميلوبويي تو4 (1914-1836) اين معمار و نويسنده ايتاليايي در تحقيقات خود معتقد است با روند توسعه فيزيكي شهرها بناهاي مركزي شهر و بناهاي تاريخي قديمي رو به تخريب و ويراني مي‌روند. ايشان مفاهيم معماري در امر باز زنده سازي را جايگزين تبعيت از
ويژگي‌هاي شكلي و سبكي بناهاي تاريخي نمود وي معتقد بود با جريان توسعه فيزيكي شهر بايد روح و حيات اجتماعي و اقتصادي به بناهاي تاريخي داده شود و بناهاي تاريخي مرزهاي زمان را پشت سر گذارد و هميشه نقش و كاركرد فعالي در زندگي مردم به عهده داشته باشد (شماعي، 1380، ص: 45).
ـ لوكابلترامي5 (1933-1854) معتقد بود شهرها در طول زمان رشد و توسعه مي‌يابند و بخش‌هاي هسته اوليه آنها به عنوان بافت‌هاي قديمي مورد بي توجهي و بي مهري قرار
مي‌گيرد لذا بايد در روند توسعه فيزيكي شهر جهت ساماندهي و احياء بافت‌هاي قديمي به تاريخ‌نگاري بنا پرداخته شود و متناسب با تاريخ و با استناد به مدارك موجود فرم قسمت‌هاي از دست رفته موجود را بازسازي كنيم (فلامكي، 1365 : صص 16-13).
ـ فلمن و دويس معتقد هستند با توجه به روند توسعه فيزيكي شهر هرگاه بافت قديم مورد بي توجهي به ويژه نارسايي‌هاي شبكه‌هاي حمل و نقل و امكانات خدماتي شهري قرار گيرد ركود و سير نزولي جمعيت رواج خواهد يافت و به دنبال آن پويايي در آن تنزل خواهد يافت.
ـ ريموند مورفي در رابطه توسعه شهري توجه خاصي به بخش مركزي شهر نموده است و معتقد است كه در بخش مركزي شهرها معمولاً دو منطقه در حال توسعه ديده مي‌شود كه عبارتست از : منطقه جذب و منطقه دفع.
1-منطقه جذب : در روند توسعه بخش مركزي شهرها بخشي محسوب مي‌شود كه به سمت واحدهاي مسكوني سالم‌تر و مناسب‌تر پيش مي‌رود و با جذب هتل ها، اداره‌ها و مغازه‌هاي لوكس ارزش و اعتبار خاصي پيدا مي‌كند.
2-منطقه دفع : اين بخش در مقابل منطقه جذب كه در آن فعاليت‌هاي چشمگيري انجام مي‌شود قرار دارد در اين منطقه شهري از بخش مركزي، رستوران‌هاي ارزان قيمت، بنگاه‌هاي رهني، سينماهاي ارزان قيمت و … ديده مي‌شود، يعني منطقه دفع از توسعه برخي از فعاليت‌هاي شهري كه وضع مناسب تري دارند، جلوگيري مي‌كند البته امروز بسياري از سازمان ها، اداره‌ها و فعاليت‌هاي خدماتي مثل هتل‌ها در بخش زيبا و روشن شهر و فضاهاي باز ايجاد مي‌شوند. همچنين بخش‌هاي تجاري در تقاطع راهها و دور از بخش مركزي شهرها تأسيس مي‌گردند تا هم فضاي كافي در اختيار داشته باشند و هم بتوانند كالاهاي لازم را به سهولت از مسيرهاي بيرون از شهر دريافت كنند. خلاصه اينكه عدم دسترسي‌هاي كافي و ارتباط ضعيف در بخش‌هاي مركزي از نظر مورفي موجب دفع جمعيت مي‌شود (شماعي، 1380، ص 25).
سازمان ملل متحد در سال 1974 در رهنمودهاي برنامه ريزي مسكن در كشورهاي در حال توسعه اعلام كرد در روند توسعه فيزيكي شهري و تصرف و اشغال زمين‌هاي اطراف شهرها، دولت‌ها بايد به جاي تخريب و نوسازي بافت‌هاي فرسوده شهر، به بازسازي آنها بپردازند و گروه‌هاي كم درآمدي كه به ناچار در اين بافتها سكني گزيده‌اند با كمك دولت شرايط زيستي بهتري پيدا كند چرا كه در غير اين صورت، دولت مجبور است تا زمين‌هاي پيرامون شهر را به آنها واگذار نمايد (سازمان ملل متحد، 1974 : صص 54 و 41).
كاميلوسيت6 (1903-1843) نخستين شخصي است كه از كاربرد هنر براي زيبايي شهر و اقدامات بهسازي و نوسازي شهري سخن گفته است. او معتقد بود بناي تاريخي به تنهايي ارزش چندان زيادي ندارد بلكه با هماهنگي و ارتباط فضايي با ساير بناها ارزش و هويت خود را باز مي‌يابد او بخش‌هايي را كه بعداً به ساختمان اضافه شده است موجب كاهش انعكاس هويت بنا مي‌دانست وي همچنين بر اين باور بود كه احياي محيط‌هاي قديمي بايد با توجه به نيازهاي امروزين جامعه صورت گيرد.7


دیدگاهتان را بنویسید