3-2 مشخصات رقم موردآزمايش……………………………………………………………………………………40
3-3 آماده سازي زمين…………………………………………………………………………………………………..41
3-4 تيمار هاي آزمايشي………………………………………………………………………………………………..41
3-5 عمليات کاشت و داشت………………………………………………………………………………………….41
3-6 عمليات برداشت……………………………………………………………………………………………………42
3-7 روش نمونه گيري………………………………………………………………………………………………….42
3-8 يادداشت برداري ها و سنجش ها…………………………………………………………………………….42
الف-صفات مرفولوژيک و فنولوژيک………………………………………………………………………………42
ب-ارتفاع گياه………………………………………………………………………………………………………………43
پ-قطر ساقه………………………………………………………………………………………………………………..43
ت-تعداد غوزه در بوته………………………………………………………………………………………………….43
ث-تعداد دانه در غوزه…………………………………………………………………………………………………..43
ج-تعداد ساقه فرعي در بوته…………………………………………………………………………………………..43
چ- شاخص برداشت…………………………………………………………………………………………………….43
ح- وزن هزار دانه…………………………………………………………………………………………………………43
خ- شاخص سطح برگ…………………………………………………………………………………………………43
د-تعيين ميزان روغن……………………………………………………………………………………………………..44
ذ-اندازه گيري کلروفيل ,a ,b کل و کارتنوئيد…………………………………………………………………45
3-9 محاسبات آماري…………………………………………………………………………………………………….46
فصل چهارم…………………………………………………………………………………………………………………47
نتايج و بحث………………………………………………………………………………………………………………..47
4-1 درصد روغن دانه…………………………………………………………………………………………………..48
4-2 وزن هزار دانه………………………………………………………………………………………………………..51
4-3 تعدادغوزه در بوته………………………………………………………………………………………………….52
4-4 تعداد شاخه جانبي در بوته………………………………………………………………………………………54
4-5 ارتفاع نهايي بوته………………………………………………………………………………………………….53
4-6 قطر نهايي بوته………………………………………………………………………………………………………57
4-7 ميزان کلروفيلa ……………………………………………………………………………………………………59
4-8 ميزان کلروفيلb…………………………………………………………………………………………………….62
4-9 ميزان کلروفيل کل………………………………………………………………………………………………….63
4-10 ميزان کارتنوئيد……………………………………………………………………………………………………64
4-11 شاخص برداشت………………………………………………………………………………………………….65
4-12 تعداد دانه در طبق………………………………………………………………………………………………..66

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

4-13 شاخص سطح برگ نهايي …………………………………………………………………………………….68
4-14 نتيجه گيري…………………………………………………………………………………………………………72
4-15 پيشنهادات…………………………………………………………………………………………………………..72
جدول 1-3 نتايج حاصل از آزمايش خاک………………………………………………………………………..41
جدول 2-4 تجزيه واريانس صفات و کيفي در گياه گلرنگ………………………………………………..48
جدول 3-4 مقايسه ميانگين هاي مربوط به صفات کمي و کيفي گلرنگ……………………………….49
جدول 4-4 تجزيه واريانس صفات کمي و کيفي در گياه گلرنگ…………………………………………59
جدول 5-4 مقايسه ميانگين هاي صفات کمي و کيفي گلرنگ…………………………………………….60
جدول 6-4 ضرايب همبستگي بين شاخص هاي کمي و کيفي……………………………………………71
نمودار7-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت درصد روغن……………………………………50
نمودار8-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت وزن هزار دانه…………………………………..52
نمودار 9-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت تعداد غوزه در بوته………………………….54
نمودار 10-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت شاخه فرعي در بوته……………………….55
نمودار11-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت ارتفاع نهايي گياه ……………………………57
نمودار12-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت قطر نهايي ساقه………………………………59
نمودار13-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت کلروفيلa………………………………………61
نمودار14-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت کلروفيلb…………………………………….62
نمودار15-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت کلروفيل کل…………………………………..63
نمودار16-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت کارتنوئيد……………………………………….64
نمودار 17-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت شاخص برداشت……………………………66
نمودار 18-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت تعداد دانه در غوزه…………………………67
نمودار 19-4 تاثيرمتقابل ارقام در محلول پاشي بر صفت شاخص سطح برگ نهايي……………….70
فصل پنجم…………………………………………………………………………………………………………………..73
فهرست منابع………………………………………………………………………………………………………………..73
……………………………………………………………………………………………………………………96Abstrac
چکيده
به منظور مطالعه تاثير محلول پاشي با محرک هاي رشد پلي آمين، بور و موليبدن بر عملکرد و شاخص هاي رشد دو رقم گلرنگ زراعي آزمايشي به صورت فاکتوريل در قالب طرح بلوک هاي کامل تصادفي در چهار تکرار در سال زراعي91-90 در شهرستان دامغان روستاي عبير آباد اجرا شد. تيمار هاي آزمايش شامل محلول پاشي با محرک هاي رشد در سه سطح بدون محلول پاشي يا شاهد، محلول پاشي قبل گلدهي و محلول پاشي بعد از گلدهي و تيمار ارقام گلرنگ شامل رقم محلي اصفهان و رقم پديده بود. محلول پاشي به کمک محلول نيترات بالانسر بود که شامل بور 9% ، موليبدن50 پي پي ام و پلي آمين1ميلي مولار بود. صفات مورد ارزيابي شامل درصد روغن، وزن هزار دانه، تعداد طبق در بوته، تعداد شاخه فرعي در بوته، ارتفاع بوته، قطر ساقه، کلروفيل ,a ,b کل، کارتنوئيد، شاخص برداشت، تعداد دانه در طبق و شاخص سطح برگ بود. بررسي اثر متقابل معني دار بين رقم و زمان محلول پاشي در مورد عملکرد ارتفاع نهايي نشان داد که رفتار ارقام به سطوح محلول پاشي متفاوت بود به طور کلي محلول پاشي با بور، موليبدن و پلي آمين نسبت به تيمار بدون محلول پاشي توانست تا حدودي سبب بهبود عملکرد شود. اما اجزاي عملکرد شامل درصد روغن، تعداد طبق در بوته، ارتفاع نهايي، قطر ساقه نهايي و شاخص برداشت در مرحله ابتداي گلدهي با محلول پاشي بور، موليبدن و پلي آمين بهبود يافتند. در اين آزمايش اثر همبستگي مثبت و معني دار بين روغن و ساير صفات وابسته به آن اثبات گرديد. به طور کلي مي توان نتيجه گرفت رقم محلي اصفهان با داشتن بيشترين شاخص هاي رشد بهتر عمل کرده است.
کلمات کليدي: گلرنگ، محلول پاشي، بور، موليبدن، پلي آمين
1-1- ضروت تحقيق
افزايش روزافزون جمعيت و نياز به کشت گياهان زراعي که به منظور تامين مواد غذايي از جمله برنامه هاي وسيع و دامنه داري است که پژوهشگران را بر آن داشته که در اين زمينه پژوهش هاي جديدي را دنبال نمايند اين بدان معني است که توليد غذا بايد دائماً افزايش يابد تا اينکه از کمبود مواد غذايي در بسياري از نقاط جهان جلوگيري شود (زارعيان، 1380).
به رغم پيشرفت هاي قابل توجه در گسترش كشاورزي و توليد غذا در سال هاي اخير، تعداد افراد دچار سوءتغذيه در جهان همچنان رو به افزايش است. با افزايش جمعيت و نياز به توليد غذاي بيشتر، گرايش به استفاده از منابع آب و خاك شور بيشتر شده و تجارب بسياري هم اكنون در سرتاسر دنيا در مورد استفاده از اين منابع نامطلوب وجود دارد (هاشمي نيا و همكاران، 1997).
دانه هاي روغني به منظور استخراج روغن از دانه آن ها پرورش مي يابند ولي به عنوان منبع با ارزش پروتئين نيز مطرح هستند و بقاياي محصول بعد از روغن کشي بدين منظور به کار مي رود. کاشت دانه هاي روغني از دير باز بخش مهمي از کشاورزي کشور ها از جمله بسياري از کشور هاي شرقي را تشکيل مي داده است و برخي از آن ها جزو اقلام عمده صادراتي اين کشور محسوب مي شده اند (سيفي و همکاران، 1390).
در سال هاي 2002-2001 توليد محلي دانه هاي روغني تنها 29 درصد کل مصرف را تامين مي کرد و71 درصد باقي مانده از طريق واردات تامين مي شد Anonymous, 2002)).
با توجه به افزايش نياز روز افزون جوامع بشري به ويژه کشور ما به فراورده هاي دانه هاي روغني مديريت صحيح زراعي براي افزايش عملکرد از اهميت زيادي برخوردار است (ناصري و همکاران، 1389).
افزايش مصرف سرانه روغن نباتي و فشار ناشي از هزينه هاي خريد و واردات آن در کشور هاي مصرف کننده مانند ايران از جمله عواملي هستند که اهميت توسعه کشت دانه هاي روغني و گسترش برنامه هاي علمي و تحقيقاتي را در اين زمينه بيش از پيش روشن مي سازد (سعيدي، 1383).
پيش بيني مي شود که جمعيت دنيا تا سال 2025 به 8 ميليارد نفر برسد و اغلب مدل ها پيش بيني کرده اند که کمبود جدي مواد غذايي در مناطق گرمسيري از سال 2000 به بعد تشديد خواهد شد. تقاضا براي مصرف مواد ايران از کشور هايي است که کاشت برخي از دانه هاي روغني مثل کنجد، کرچک، گلرنگ و پنبه در آن قدمت دارد (فيروزه و همکاران، 1385).
با توجه به تنوع آب و هوايي در ايران امکان کشت بسياري از دانه هاي روغني با کيفيت خوب و ارزش اقتصادي بالا وجود دارد که يکي از اين گياهان گلرنگ مي باشد (ناصري و همکاران، 1389).
1-2- هدف تحقيق
هدف از اين پژوهش بررسي اثر محلول پاشي بور، موليبدن و پلي آمين در بهبود عملکرد کمي و کيفي محصول و صفات فيزيولوژيک و مورفولوژيک ارقام مورد مطالعه گلرنگ و بررسي عکس العمل دو رقم محلي اصفهان و پديده به محلول پاشي برگي قبل و بعد از گلدهي با ريز مغذي ها (بور, موليبدن و پلي آمين) براي رسيدن به بيشترين محصول انجام شد.
1-3- تاريخچه
گلرنگ يکي از منابع مهم تامين روغن نباتي بوده و به همين جهت سطح زير کشت آن در سال هاي اخير افزايش يافته و به حدود 8000 هکتار در سطح کشور رسيده است (کيهانيان، 1385).
سابقه کشت گلرنگ در کشور مصر به 3500 سال قبل مي رسد و به احتمال قوي در شمال شرقي هندوستان، ايران يا ترکيه اهلي شده است (آلياري، 1379).
تاريخچه کشت اين گياه در مصر به 4000 سال و در چين به 2000 قبل مي رسد. گلرنگ از قديم در هندوستان، ايران، خاورميانه و شرق آفريقا کشت مي شده است (ابراهيم زاده، 1385).
کاشت گلرنگ به چندين قرن پيش بر مي گردد که به منظور استفاده از گلبرگ هاي رنگي آن جهت رنگ هاي خوراکي، طعم دهنده غذا، چاشني، روغن دانه و رنگرزي منسوجات در کشور هاي شرق دور مورد استفاده قرار مي گرفته است(Esendal, 2001).
گياه گلرنگ در سطوح کوچک يا به صورت حاشيه اي براي حفاظت از محصولات در حاشيه کرت ها کشت مي شده است و هم اکنون نيز در مناطقي از هندوستان براي جلوگيري و جبران خسارت عوامل مختلف بر
گندم در کشت مخلوط به صورت رديفي کشت مي شود( Hirmath et al., 1992) .
گلرنگ زراعي از قديم الايام به عنوان يک زراعت فرعي و با هدف توليد رنگ از گل هاي آن در مناطق مختلفي از ايران نظير خراسان، آذربايجان و اصفهان کشت مي شده است (خواجه پور، 1370).
در ايران کشت گلرنگ به عنوان يک گياه روغني از سال1336 آغاز و بر اساس آمار منتشر شده ميزان توليد دانه هاي گلرنگ در سال هاي 1355-1350 هفت هزار تن در سال بود که در سال 1385 به شش هزار تن کاهش و پس از آن توليد گلرنگ در ايران سير نزولي داشت (پهلوان، 1383). گلرنگ در سال هاي اخير به عنوان يک گياه مناسب جهت کاشت علوفه مورد توجه قرار گرفته است (Landau et al., 2005).
1-4- کليات
گلرنگ يا كاشفه با نام علمي(Carthamus tinctorius L) وابسته به راسته سينادره (Cinadrea)، تيره كاسني(Asteraceae) در انگليسي با نام(Safflower) و در فرانسه (Cathame) ناميده مي شود. خصوصيات مطلوب و خاص اين گياه نظيراستفاده هاي طبي و صنعتي و غذايي از گلبرگ هاي آن کيفيت روغن دانه و وجود بيش از 90 % اسيدهاي چرب غير اشباع به خصوص اسيد چرب لينولئيك و اولئيك، مقاومت نسبتاً بالا به شوري و خشكي سازگاري وسيع به درجه حرارت هاي پائين زمستان و بالاي تابستان و فصل رشد كوتاه در كشت تابستانه از جمله مواردي است كه آن را به عنوان گياه روغني با ارزشي مطرح نموده است (احمدي و اميدي، 1373).
گلرنگ با اسامي زعفران بدل، زعفران خاردار، زعفران رنگرزي و… نيز شناخته مي شود. خاستگاه اين گياه مناطقي واقع در بين قسمت هاي شرقي مديترانه و خليج فارس ميباشد (خواجه پور، 1383).
گلرنگ به عنوان يك گياه بومي كشور ايران، با تحمل نسبتاً بالايي كه به شوري و خشكي نشان مي دهد و همچنين به علت دارا بودن روغني با كيفيت عالي مي تواند نقش مهمي در گسترش سطح زير كشت گياهان روغني در كشور داشته باشد. دسترسي به ارقام متحمل به خشكي ميتواند توسعه كشت اين گياه را در شرايط اقليمي خشك فراهم سازد Forozan, 1997)).
گياهان تحمل متفاوتي به شوري دارند و ممكن است، به ويژه پس از استقرار، كاملاً به آن مقاوم باشند. گلرنگ يكي از گياهان زراعي نسبتاً مقاوم به شوري به حساب مي آيد و در شرايط شور نيز قادر به توليد محصول قابل قبولي است. آستانه تحمل به شوري گلرنگ بالا حدود5/7 دسي زيمنس بر متر براي عصاره اشباع خاك و آستانه كاهش عملكرد آن 6 دسي زيمنس بر متر مي باشد Shannon, 1997)).
گلرنگ يکي از گياهاني است که به لحاظ بومي بودن و سازگاري با شرايط اقليمي حاکم بر کشور از ويژگي هاي ارزشمندي برخوردار است و علاوه بر اين تحمل پذيري آن به شرايط محدوديت رطوبت و شوري و امکان کاشت بهاره و پاييزه به همراه نقش مفيد آن در تناوب زراعي و با توجه به نياز روز افزون کشور به روغن گياهي، گلرنگ مي تواند به عنوان يک گياه صنعتي و روغني مهم مطرح باشد (زينعلي، 1378).
امروزه با معرفي رنگ هاي مصنوعي ارزان قيمت، گلرنگ به عنوان منبع توليد رنگ ارزش زيادي ندارد ولي روغن آن با توجه به کيفيت بسيار بالا هنوز به عنوان يکي از مرغوب ترين انواع روغن شناخته مي شود و کشت گلرنگ در ايران ساليان دور عمدتاً جهت استفاده از رنگ آن در صنايع قالي بافي معمول بوده ولي به دليل نبودن ارقام با عملکرد بالا و طولاني بودن دوره رشد، سطح زير کشت آن محدود بوده است
(فروزان، 1378).
گلرنگ يکي از گياهان بومي ايران است و وجود تيپ هاي وحشي گلرنگ در نقاط مختلف کشور نشان دهنده دامنه سازگاري بالاي اين گياه با آب و هواي کشوراست، در حقيقت مي توان آن را جزء گياهان فراموش شده به شمار آورد (زينعلي، 1378).
گلرنگ سرما دوست و روز بلند و منشا آن جنوب آسياست و دير باز در چين ، هند، ايران و مصر کشت مي شده است. اين گياه در قرون وسطي در ايتاليا، فرانسه و اسپانيا نيز کشت مي شد و بعداً به آمريکا، مکزيک ونزوئلا و کلمبيا برده شد در آغاز به منظور استفاده از رنگ حاصل از گلبرگ هاي حاصل از آن در رنگ آميزي پارچه و تزيين غذا کاشته مي شد ولي امروزه علاوه بر آن کشت اين گياه به خاطر توليد روغن، کنجاله و تهيه مواد دارويي و لوازم آرايشي انجام مي گيرد (Cho and tae, 2000).
گلرنگ گياهي است يکساله داراي ساقه اي به ارتفاع 30 تا 60 سانتي متر و منشأ اوليه آن در عربستان بوده و از آنجا تدريجاً به نواحي ديگر انتقال يافته است‏ پرورش آن امروز در بعضي نواحي معمول است.
(Omidi and Ahmadi, 2001)
گلرنگ گياهي روز بلند است و در طول رويش به هواي گرم و تابش نور مناسب نياز دارد. اين گياه به سرماي طولاني و سخت حساسيت نشان مي دهد. بطوري که برگها در دماي (2-) درجه سانتي گراد دچار سرمازدگي شده و گياه خشک مي شود. اين گياه را بايد در مناطق گرم و خاکهاي مناسب با ضخامت زياد سطح الارض کشت کرد، اگر چه گلرنگ در هر نوع خاکي قادر به رويش است ولي خاکهاي عميق و داراي بافت متوسط را ترجيح مي دهد. خاکهاي تهي از مواد غذايي و همچنين خاکهايي که آب را در خود نگه مي دارند براي گلرنگ مناسب نمي باشند. گلرنگ با داشتن ريشه عميق و توسعه يافته به خشکي مقاوم است توان گلرنگ در جذب آب از خاک بيش از گندم و جو مي باشد، اما راندمان مصرف آب در گلرنگ کمتر از گندم و جو است. نياز رطوبتي گلرنگ در دوران جوانه زني و سبز شدن به دليل داشتن پوسته مجزا از دانه حقيقي، بيش از گندم است. پس از سبز شدن، تحمل گلرنگ به تنش رطوبتي افزايش مي يابد. وقوع تنش رطوبتي، بخصوص پس از ورود گياه به فاز زايشي، به رشد و عملکرد گياه آسيب زيادي مي رساند. بطور کلي مقاومت گلرنگ به خشکي مشابه گندم وجو ميباشد و مقاوم ترين گياه دانه روغني به خشکي به شمار مي رود .(Omidi, 2002)
مقاومت گلرنگ به شوري خاک از جو، پنبه و چغندر قند کمتر است، ولي از سورگوم بيشتر است. گلرنگ در گروه گياهان مقاوم به شوري قرار دارد. حساسيت گياه به شوري در دوران سبز شدن زياد است، بخصوص در روش کاشت به صورت جوي و پشته که شوري در ناحيه بذر تمرکز ميابد (Omidi, 2002).
گلرنگ را ميتوان با هر گياهي به تناوب کشت کرد. زمان کاشت بستگي به شرايط اقليمي محل رويش دارد. گلرنگ در مناطق گرمسير به عنوان يک محصول پائيزه کشت مي شود ولي در مناطق سرد آنرا به صورت بهاره کشت مي کنند. زمان مناسب براي کشت پائيزه گلرنگ مهر- آبان و براي کشت بهاره آن اوايل ارديبهشت خواهد بود Omidi and Ahmadi, 2001)). گلرنگ به راحتي ميتواند در مناطقي که درجه حرارت پايين و خاک هايي با حاصلخيزي کم دارند رشد و نمو موفقي داشته باشد
Koutroubas and papakosta, 2005)). گلرنگ به عنوان يک گياه پر اهميت اقتصادي از زمان آغاز تاريخچه ثبت شده آن تا سال هاي اخير شناخته شده است (Fathy and nakhlawy, 1991). گلرنگ يکي از دانه هاي روغني پهن برگ يکساله است که به طور عمده با محصولات دانه ريز جلگه هاي وسيع غربي سازگاري دارد (patil et al., 2009).
گلرنگ به شوري و خشکي متحمل تر از ساير گياهان روغني است در مناطق خشک و شور که رشد ساير دانه هاي روغني مشکل است مي تواند به راحتي کشت شود (2009 .(Patil et al., گلرنگ هزينه هاي توليد پايين و آب کم و مواد مغذي کم نياز دارد و به عنوان جايگزين براي محصولات مختلف است با اين حال به طور کلي عملکرد گلرنگ توليد پايين تري از ساير محصولات روغني دارد به همين دليل توسعه رقم گلرنگ هيبريدي لازم است که مي تواند توليد ارزان قيمت و عملکرد حداقل 25 درصدي بهتر از گرده افشاني آزاد ومحتواي روغن 45 درصد يا بالا تر داشته باشد .(Cosge and kaya, 2008)
گلرنگ يکي از گياهان خانواده کاسني و بومي خاورميانه است که ضمن برخورداري از خصوصيات برجسته اي مانند مقاومت به خشکي و شوري، استعداد کشت در زمين هاي حاشيه اي را نيز دارد (اميدي، 1386).
گلرنگ را مي توان به صورت بهاره و پاييزه کشت نمود در مناطقي که داري زمستان ملايم و بارندگي هاي زمستانه هستند به دليل بيشتر بودن پتانسيل عملکرد در دانه و انطباق بيشتر بارندگي هاي سالانه با فصل رشد گياه و در نتيجه کاهش نياز به آبياري گلرنگ به عنوان گياه پاييزه کشت مي شود و در مناطقي که داراي زمستان هاي سخت و طولاني مي باشد کشت بهاره آن مرسوم است (Smith, 2005).

گلرنگ گياهي کم توقع و مقاوم به خشکي است. ريشه عميق، برگ هاي مومي و پوست ضخيم عامل سازگاري گياه با مناطق بياباني مي باشد (Smith, 2005). در ايران به دليل سازگاري گلرنگ به شرايط اقليمي و قابليت کشت در مناطق خشک و بياباني کشت و مصرف خوراکي آن مورد توجه قرار گرفته است (مروتي و همکاران، 1389). خصوصيات مطلوب و خاص اين گياه نظير استفاده هاي طبي، صنعتي و غذايي از گلبرگ هاي آن وجود کنجاله به عنوان غذاي مناسب براي دام هاي نشخوار کننده، کيفيت بالاي روغن دانه به خاطر وجود بيش از 90 درصد اسيد هاي چرب غير اشباع، مقاومت نسبتاً بالا به شوري و خشکي، سازگاري وسيع به درجه حرارت پايين زمستان و بالاي تابستان و فصل رشد کوتاه در کشت تابستانه همواره از جمله مواردي است که آن را به عنوان گياه روغني با ارزش مطرح ساخته است (درباغشاهي و همکاران، 1383 )
1-5- توليد دانه هاي روغني در ايران و جهان
روند افزايش به گونه اي است که جمعيت 6 ميلياردي سال 1999 به 9 ميليارد نفر در سال 2050 خواهد رسيد و از طرفي سطوح قابل کشت در دنيا در سال حدود 25/0 هکتار براي هر نفر بوده است و در سال 2050 با رشد جمعيت به 15/0 هکتار براي هر نفر خواهد رسيد از طرفي درکشورهاي توسعه يافته و در حال توسعه تقاضا براي کنجاله غني از پروتئين و روغن خوراکي گياهي باعث شده از مقدار توليد غلات کاهش و دانه هاي روغني افزايش يابد به طوريکه از سال 1978 تا سال 1999 توليد غلات 21% رشد داشته و به سطح توليد 948/1 ميليون تن رسيده است ولي در مدت مشابه توليد دانه هاي روغني 95% رشد داشته است و به سطح 277/2 ميليون تن رسيده است به عبارتي سبد غذايي دنيا از مصرف نشاسته به مصرف چربي و پروتئين گرايش پيدا کرده است (سيفي و همکاران، 1390).
1-6- مشخصات گياه شناسي
گلرنگ گياهي است پر شاخ و برگ، ريشه عميقي داشته به طوريکه اين ريشه در شرايط مناسب 2 الي 3 متر در خاک نفوذ مي کند. شکل ساقه استوانه اي بوده که از رشد محور لپه حاصل ميشود. رنگ ساقه در اوايل رشد سبز بوده ولي به مرور کم رنگ شده و در مرحله رسيدگي به رنگ کرم يا کاهي در مي آيد ساقه عاري از کرک است در گلرنگ با افزايش شاخه هاي انشعابي از قطر ساقه اصلي کاسته مي شود (آلياري و همکاران، 1379).
ارتفاع ساقه بستگي به نوع رقم داشته ولي با توجه به شرايط آب و هوايي و تراکم بوته قابل تغيير بوده و مي تواند از 50 تا 200 سانتي متر نوسان داشته باشد (آلياري و همکاران، 1379).
اين گياه يک ساله است ولي گونه هاي چند ساله نيز دارد. داراي يک ريشه اصلي نسبتاً عميق و يک ساقه محکم مرکزي است که به گل ختم مي شود. ارتفاع گياه بر حسب واريته آن متفاوت است. شاخه ها ممکن است پراکنده يا جمع باشند و برگ ها خاردار يا بي خاراند (يزدي صمدي و عبد ميشاني، 1383).
گل ها به صورت مرکب و شکل قوزه مانندي را تشکيل مي دهند. دور غوزه ها برگچه ها يا براکته هايي قرار دارند و گلچه ها را در بر مي گيرند. هر گل شامل تعداد زيادي گلچه است که تعداد آن از 20 تا 100 عدد در يک گل متغير است (يزدي صمدي و عبد ميشاني، 1383).
گلرنگ گياهي است اتوگام و مقدار آلوگامي در آن بسته به واريته و حشرات تغيير مي کند. داراي بذر سفيد يا کرم رنگ است و به طور تر کيبات بذر شامل:30 تا 50 درصد پوست، 3 تا 10 درصد آب 25 تا 40 درصد روغن، 12 تا 20 درصد پروتئين مي باشد (يزدي صمدي و عبد ميشاني، 1383).
گلرنگ از تيره لوله گلي ها ست که هر گل شامل گلبرگ بوده و جام گلچه هاي آن پيوسته و لوله مانند است تعداد پرچم ها 5 عدد است که در ناحيه ميله مستقل مي باشد و در قسمت بساک متصل بوده و به صورت يک ميله در آمده اند که کلاله را در بر مي گيرند (احمدي، 1371). گلدهي از حاشيه طبق ها شروع شده و به طرف مرکز طبق ادامه مي يابد گلدهي يک طبق ظرف 3 تا 5 روز تکميل مي شود اما گلدهي کامل طبق ها در يک بوته ممکن است 10 تا 40 روز در مناطق مختلف به طول مي انجامد. هر گل منفرد توليد يک دانه مي کند و هر طبق 20 تا حداکثر 100 دانه دارد رنگ گل در ارقام مختلف اين گياه و نيز در يک رقم طي مراحل مختلف رشد گل (جوانه، شکوفايي، پژمردگي) متغير است به طور کلي گل هاي گلرنگ به رنگ هاي سفيد، زرد روشن، زرد مايل به قرمز تا قرمز تيره مشاهده کرد (زارعيان، 1380).
ابتدا گل هاي دايره هاي مياني و سپس داخلي باز مي شوند اين عمل چندين روز تا يک هفته ممکن است طول بکشد. گلدهي يک بوته به شدت تحت تاثير عوامل محيطي قرار مي گيرد گلچه ها به صورت لوله اي و اکثر خودگشن هستند به نحوي که دگرگشني در آن ها اغلب کمتر از 10% است (رجب نسب، 1377). دانه گلرنگ به اشکال مختلف هرمي، تخم مرغي و هلالي ديده مي شود انداژه و وزن دانه هاي گلرنگ در شرايط مختلف متفاوت است طول دانه هاي گلرنگ معمولا بين 5 تا 9 ميلي متر است و عرض آن تقريباً نصف طول آن و حدود 3 تا 6 ميلي متر است وزن صد دانه گلرنگ از 2 تا 4 گرم متغير است (باقري، 1383).
تعداد دانه در هر بوته حدود 1000 الي 2500 بوده و پوسته خارجي آن 45% از کل وزن دانه را تشکيل مي دهد که اين امر باعث کاهش راندمان استخراجي روغن از دانه مي شود (رجب نسب، 1377).
ميوه در گلرنگ همانند آفتابگردان از نوع کافشه يا فندقه است که اغلب از آن به عنوان دانه ياد مي شود دانه گلرنگ به رنگ هاي سياه، زرد، سفيد يا کرمي با سطح خارجي صاف ديده مي شود. زياد بودن درصد پوسته از نظر تجاري يک نقص محسوب مي شود زيرا باعث کاهش مقدار روغن و ميزان پروتئين کنجاله مي شود (زارعيان، 1380). وزن صد دانه گلرنگ بين 27/0-57/1 گرم متغير است ولي بيشتر ژنوتيپ هاي وزن صد دانه اي بين 06/3 تا 85/5 گرم دارند (پهلوان، 1383).
1-6-1 ريشه: اين گياه داراي ريشه اي قوي و گسترده مي باشد. اين ويژگي به گياه امکان مي دهد تا رطوبت و مواد غذايي را از اعماق نسبتاً زياد جذب نمايد. به همين جهت گلرنگ را گياهي کم توقع و مقاوم به خشکي به شمار مي آورند.
1-6-2 برگها: پس از جوانه زني گلرنگ و ظهور برگهاي لپه اي، برگهاي حقيقي گلرنگ ظاهر ميشوند. برگ هاي اين گياه بر اساس نوع واريته و محل آن روي گياه، صاف يا خاردار مي باشد. برگهاي پايين فاقد خار، در حالي که برگهاي فوقاني معمولاً خاردار هستند. بعضي از واريته ها نيز کاملاً بدون خار مي باشند.
در ابتدا برگها گلرنگ روي زمين خوابيده است. به اين دوره از رشد گياه مرحله روزت مي گويند. در اين مرحله ساقه هنوز طويل نشده و ديده نمي شود. طول دوره روزت به درجه حرارت، ژنوتيپ و طول روز بستگي داشته و در هواي سرد و طول روز هاي کوتاه، طولاني تر از هواي گرم و در طول روز هاي بلند مي باشد. طول دوره روزت بين حداقل چهار هفته (در کشت بهاره) تا حداکثر سه ماه (در کشت پاييزه) متفاوت است.
1-6-3 ساقه: با گرم شدن هوا فاصله ميان گره هاي ساقه زياد و در نتيجه ساقه اصلي طويل مي شود. ساقه اصلي در گلرنگ به صورت قائم و تقريبا گرد است، و طول آن در ارقام مختلف بين 25 تا 210 سانتي متر متغير مي باشد. هنگامي که گياه به ارتفاع 40 – 30 سانتي متري رسيد ساقه ها در قسمت فوقاني گياه منشعب مي شوند و ساقه هاي فرعي را تشکيل مي دهند. ساقه اصلي و هر يک از ساقه هاي فرعي به يک گل ختم مي شوند.
1-6-4 گل: گل ها به صورت مرکب هستند و شکل غوزه مانندي را تشکيل مي دهند. تعداد غوزه ها در يک بوته ممکن است از 15 تا 150 عدد در يک گياه باشد.
1-6-5 دانه: در هر غوزه 20 تا 100 عدد دانه تشکيل مي شود. دانه هاي اين گياه از نظر ظاهري خيلي شبيه به بذور کوچک آفتابگردان هستند و رنگ آنها سفيد يا کرم رنگ است. وزن هزار دانه گلرنگ زراعي از 29 تا 50 متغير است (پورداد، 1381).
1-7- حرارت و رطوبت
بذر گلرنگ مي تواند در دماي 5 درجه سانتيگراد جوانه بزند، ولي جوانه زدن به کندي صورت مي گيرد و 2 تا 4 هفته به طول مي انجامد. درجه حرارت مطلوب براي جوانه زني بذر گلرنگ بين 15 تا 20 درجه سانتيگراد مي باشد. در اين صورت بذر گلرنگ 3 تا 4 روز پس از کاشت جوانه مي زند. در خارج از محدوده حرارتي 5 تا 30 درجه سانتيگراد جوانه زني به سختي صورت مي گيرد. گياهان جوان گلرنگ نسبتاً مقاوم به سرما هستند. اما بيشترين مقاومت گياه به سرما و يخبندان در طول دوره روزت مي باشد.
بيشتر ارقام گلرنگ سرماي تا 7- درجه سانتيگراد را در مرحله روزت تحمل مي کنند و برخي ارقام حتي سرماي 17- درجه سانتي گراد را تحمل مي کنند (شهيدي، 1381).
پايان يافتن مرحله روزت و شروع رشد طولي ساقه، حساسيت گياه به سرما بيشتر مي شود. در اين هنگام که گياه به سرعت در حال رشد است، درجه حرارت حدود 4 درجه سانتيگراد و کمتر از آن به بيشتر ارقام خسارت مي زند. گلرنگ در زمان گلدهي و تشکيل بذر احتياج به دماي گرم و خشک دارد و در اين صورت تامين رطوبت به درجه حرارت زياد تابستان مقاوم است. رطوبت زياد در هنگام گلدهي باعث حمله شديد بيماري ها مي شود و عملکرد را کاهش مي دهد. در بسياري از کشور ها گلرنگ به صورت ديم کشت مي شود. حداقل 300 ميليمتر باران براي کشت ديم اين گياه لازم است اما براي برداشت حداکثر محصول ميزان بارندگي سالانه بايد 600 ميليمتر باشد (حيدري، 1379).
1-8- طول فصل رشد
گلرنگ را مي توان به صورت بهاره يا پاييزه کشت نمود. در مناطقي که داراي زمستان ملايم و بارندگي هاي سالانه با فصل رشد گلرنگ و در نتيجه کاهش نياز به آبياري، گلرنگ به عنوان يک گياه پاييزه کشت مي گردد و در مناطقي که داراي زمستان هاي سخت و طولاني مي باشد کشت بهاره آن مرسوم است. حداقل دوره رشد لازم براي زراعت بهاره گلرنگ 140 -110 روز و در زراعت پاييزه معمولا بيش از 200 روز مي باشد (حيدري، 1379).
طول فصل رشد براي تکميل چرخه زندگي گلرنگ به اينکه کشت در پاييزه يا بهار انجام مي شود همچنين به تاريخ کاشت، شرايط محيطي منطقه در طول فصل رويش، نوع رقم و تغييرات طول روز در طي فصل رشد بسيار متغير است حداقل فصل رشد لازم براي زراعت بهاره گلرنگ 110تا120روز است در کشت پاييزه معمولا دوره رشد گلرنگ بيش از 200 روز طول مي کشد (باغخاني، 1385).
1-9- خاک
گلرنگ در رابطه با نوع خاک کم توقع است با اين حال بيشترين عملکرد گلرنگ از خاک هاي عميق با بافت متوسط (تقريبا لومي شني) حاصلخيز، داراي زه کشي مناسب و اسيديته خنثي به دست مي آيد. خاکهاي کم عمق، صرف نظر از ميزان حاصلخيز بودنشان، به ندرت عملکرد بالايي دارند و اين عملکرد پايين همواره ناشي از کمبود رطوبت است.
خاک هايي که داراي حاصلخيزي زياد و از نظر ازت غني هستند براي زراعت گلرنگ چندان مطلوب نيستند، زيرا باعث افزايش رشد رويشي آن به قيمت کاهش محصول مي گردند.
همچنين خاک هايي که فاقد زه کشي سطحي باشند براي کشت گلرنگ مناسب نيستند، زيرا چنانچه آب ايستادگي در مزرعه چند روز طول بکشد، بوته هاي گلرنگ کاملاً از بين خواهند رفت (زينعلي، 1378).
گلرنگ کاملاً مقاوم به خشکي است. اما مقاومت گلرنگ به خشکي فقط در صورتي است که ذخيره اي از رطوبت در اعماق خاک وجود داشته باشد. زيرا منشا اين مقاومت، ريشه عميق گياه است، که مي تواند رطوبت اعماق مختلف را به خوبي مورد استفاده قرار دهد. گلرنگ نسبت به شوري خاک مقاوم است و مي تواند تا 7 ميلي موس برسانتيمتر را به راحتي تحمل نمايد. مقاومت گلرنگ به شوري، در زمان جوانه زدن تقريباً نصف مراحل ديگر رشد است (کوچکي، 1372).
ارقام 1-10-
گلرنگ داراي ارقام بسيار متنوعي است که از نظر رنگ، ارتفاع بوته، شکل ساقه، خاردار بودن، ميزان روغن، ترکيب اسيد هاي چرب، ميزان پروتئين، مقاومت به سرما، حساسيت به بيماري ها و آفات، طول فصل رشد، وزن دانه و صفات ديگر با هم تفاوت دارند (خواجه پور، 1383). ارقام گلرنگ که در کشور زراعت مي شوند شامل ارقام محلي و خارجي مي باشند. به طور کلي ارقام محلي نسبت به ارقام خارجي داراي عملکرد بيشتر مقاومت بالا به بوته ميري، خار کم و يا بي خاري بوده ولي دوره رشد بيشتري دارند. تعدادي از ارقام محلي معروف هستند شامل: ارقام با کد 2881، 2819، 3147 ……. و تعدادي از ارقام خارجي شامل فريو، يوت، ريو، ويلا و….هستند (آلياري و شکاري، 1379). ارقام ايراني داراي گل قرمز مي باشند ولي ارقام خارجي بيشتر به رنگ زرد، نارنجي يا سفيد هستند (رجب نسب، 1377).
توده محلي اصفهان، معروف به کوسه به دليل مقاومت زياد به گرما و احتمالاً به علت دارا بودن مقدار حساسيت به طول روز، به عنوان محصول دوم (بعد از برداشت جو و يا گندم) بطور وسيعي در اطراف اصفهان، بخصوص در بخش هاي اطراف مرداب گاو خوني مورد کشت قرار مي گيرد. توده کوسه به سرما نيز بسيار مقاوم است و از تيپ بهاره- پاييزه مي باشد. اين توده بدون خار بوده و اغلب گل هاي آن قرمز رنگ مي باشد. توده کوسه براي کاشت بهاره در نواحي با زمستان سرد، براي کاشت پاييزه، بهاره و تابستانه در نواحي با زمستان نيمه سرد و کاشت بهاره و تابستانه در نواحي با زمستان کمي سرد مناسب مي باشد. وجود مقداري حساسيت به طول روز در توده کوسه ممکن است با سازگاري اين توده به کشت پاييزه نواحي با زمستان کمي سرد و ملايم متناقض باشد و باعث زيادي ارتفاع و خوابيدگي بوته گردد (آذري، 1380).
رقم جديد پديده حاصل انتخاب تك بوته از توده محلي گلرنگ اروميه با استفاده از روش سلكسيون لاين هاي خالص است. لاين فوق از سال 1369 وارد آزمايش هاي مقايسه عملكرد گلرنگ كشور شد (اميدي و احمدي، 2001).
1-11- پراکنش و سطح زير کشت
250 گونه مختلف اين گياه از اسپانيا تا شمال آفريقا و غرب آسيا تا هندوستان پراکنده شده اند. وجود تيپ هاي مختلف وحشي که در سراسر کشور پراکنده شده نشان از سازگاري بالاي اين گياه روغني با آب و هواي کشور ما دارد (اميدي و همکاران، 1386). يکي از عمده ترين دلايل پايين بودن سطح زير کشت گلرنگ کم بودن عملکرد و عدم رقابت آن با ساير گياهان روغني و غلات است (زاهدي و همکاران، 1387).
عدم حساسيت جدي گلرنگ به طول روز موجب گسترش اين گياه در مناطق مختلف با عرض هاي جغرافيايي متفاوت است (زارعيان، 1380). گلرنگ در نواحي بين عرض هاي 20 درجه جنوبي تا 40 درجه شمالي پراکنده است (ياري، 1383). سطح زير کشت گلرنگ در جهان در سال 2004 معادل 795118 هکتار و توليد دانه آن 731425 تن بوده است سطح زير کشت گلرنگ در کشور حدود 6000 هکتار با متوسط عملکرد 1 تن در هکتار است و بيشترين سطح زير کشت اين گياه مربوط به استان هاي اصفهان، خراسان و يزد است (خوشحال و همکاران، 1388). گلرنگ در 15 کشور مختلف مثل هند، آمريکا و مکزيک توليد مي شود که تقريبا 70 درصد از کل توليد جهاني گلرنگ را بر عهده دارند و تنها حدود 8 درصد ساليانه در بازار هاي بين المللي مبادله مي شود (Abbadi et al., 2005). ميزان سطح زير کشت گلرنگ حدود 10 تا 11 هزار هکتار گزارش شده است که طبق برنامه ريزي هاي انجام شده ميزان کشت گلرنگ رو به افزايش بوده و پيش بيني مي شود در سال زراعي 87-88 به حدود 29 هزار هکتار در سطح کشور برسد (مروتي و همکاران، 1389).
1-12- مشکلات و مسائل زراعت گلرنگ در ايران
با توجه به مشکلاتي که تعدادي از آنها در زير آورده شده است گلرنگ هنوز نتوانسته در ايران جايگاه اصلي خود را به دست آورد:
– دوره رويشي طولاني
– حساسيت به بيماري ها و آفات متعدد
– عدم قدرت رقابت گلرنگ با کلزا از نظر عملکرد روغن با وجود مرغوبيت آن
– عدم توانايي رقابت با محصولات از قبيل صيفي جات به خاطر قيمت نازل خريد دانه گلرنگ
– پيوستگي صفت خاردار بودن با روغن بالا و مقاوم بيشتر به آفات همراه با سختي برداشت واريته هاي خاردار (ابراهيم زاده، 1385).
1-13- منشا ومراکز تشابه گلرنگ
واوليوف در سال 1951 سه منطقه را به عنوان مبدا کشت گلرنگ معرفي نموده است.
هندوستان: به دليل تنوع و کشت سنتي آن
افغانستان: به دليل تنوع و مجاور با گونه هاي وحشي
اتيوپي: به دليل وجود گونه هاي وحشي گلرنگ (باغخاني، 1385)
مراکز شباهت گلرنگ زراعي 1-14-
پس از بررسي 13 خصوصيت مرفولوژيک مربوط به حدود 2000 ژنوتيپ گلرنگ جمع آوري شده از30 کشور دنيا خصوصيات مرفولوژيک گلرنگ هاي موجود در مراکز شباهت مختلف در جدول زير را نشان داد (زارعيان، 1380).
جدول 1-1- مشخصات عمومي ارقام گلرنگ به نقل از (زارعيان، 1380)
رنگ گل

اندازه طبق
حالت خارداري
تيپ شاخه دهي
ارتفاع بوته
مرکز
قرمزمتوسطخاردار-بدون خارمتوسطبلندخاور دورنارنجي,سفيد,قرمزکوچک-متوسطخاردارزيادکوتاههند و پاکستانقرمز,نارنجي,زرد,سفيدمتوسط-بزرگبدون خارکمبلندخاورميانهقرمز,نارنجي,زرد,سفيدمتوسط-بزرگخاردار-بدون خارکممتوسطمصرزرد,قرمزمتوسط-کوچکخاردارمتوسطکوچک-متوسطسودانقرمزکوچکخاردارزيادبزرگاتيوپيقرمزمتوسطخاردار-بدون خارمتوسطبلندخاور دورنارنجي,سفيد,قرمزکوچک-متوسطخاردارزيادکوتاههند و پاکستانقرمز,نارنجي,زرد,سفيدمتوسط-بزرگبدون خارکمبلندخاورميانهقرمز,نارنجي,زرد,سفيدمتوسط-بزرگخاردار-بدون خارکممتوسطمصرزرد,قرمزمتوسط-کوچکخاردارمتوسطکوچک-متوسطسودانقرمزکوچکخاردارزيادبزرگاتيوپي
1-15- ترکيبات شيميايي


پاسخی بگذارید