کلياتي در مورد مارها
مقدمه
کشور ايران بين 25 تا 40 درجه عرض شمالي در 64 درجه طول شرقي واقع شده است. دوسوم وسعت ايران در نيمه جنوبي منطقه معتدله شمالي و يک سوم منطقه گرم زمين قرار گرفته و هم چنين هم عرض بودن آن با دريا، آب و هواي معتدل يا نسبتاً گرم مديترانه اي بايد بر ايران حکم فرما باشد، ولي نزديکي با مدار راس السرطان باعث شده که نواحي بياباني نيمکره شمالي ناحيه وسيعي از سرزمين ايران را در بر مي گيرد و بر شرايط آب و هوايي آن تأثير چشمگيري بگذارد(رستگار پويايي)
با اين وجود قرار گيري موقعيت ايران در مسير وزش باد هاي مرطوب غربي و وجود ارتفاعات بلند، تنوع گياهي و جانوري را به شدت تحت تأثير قرار داده است و زيستگاههاي گوناگون و متعددي را به وجود آورده است اين عوامل موجب پيدايش تنوع قابل توجهي از خزندگان شده است.خزندگان به دليل تغذيه ازآفات گياهي و کنترل محصولات کشاورزي و در تنظيم جمعيت هزاران گونه از بي مهرگاني که از آنها استفاده غذايي مي کنند. اهميت و نقش بسزايي دارند. در بسياري از کشورها گونه هاي زيادي از خزندگان بخصوص لاک پشت ها خوراکي هستند و به عنوان يک غذاي مقوي مصرف مي شوند.(2و3)
تاکنون 212 خزنده، شامل 11 گونه لاک پشت،79 گونه مار، 120 گونه سوسمار، 1 گونه کرم سوسمار و 1 گونه کروکوديل در ايران گزارش شده است.(16)
مهمترين مطالعات را در مورد مارهاي ايران محمود لطيفي انجام داده و نتايج آن را در کتاب مارهاي ايران ارائه داده است.
بزرگترين خانواده در مارهاي ايران و جهان ،خانواده کلوبريده مي باشد که شامل 78% کل مارهاي جهان است.(6)
منطقه مارکوه در جنوب شرقي شهرستان دامغان واقع شده و به علت داشتن موقعيت خاص و کمترين بارندگي سالانه فقط جانوراني را مي توان يافت که نسبت به کمبود آب مقاومت بيشتري دارند.
در سالهاي 1389 و 1390 منطقه مارکوه مورد بررسي و مطالعه قرار گرفت و مجموعا 10 نمونه مار شامل 3 گونه از 3 جنس و 2 خانواده جمع آوري شد.
1-1-خاستگاه خزندگان:
درباره پيدايش خزندگان نظريه ها و عقايد مختلفي وجود دارد. مطالعه فسيل شناسي ثابت مي کند که اين جانوران بيش از 100 ميليون سال پيش (136-65) و قبل از ظهور پستانداران بر روي کره زمين وجود داشته اند. محل و مبدأ ظهور خزندگان به طور کامل و دقيق مشخص نيست. ظاهراً خزندگان مانند ساير موجودات از زندگي در آب منشأ گرفته اند و سپس به خشکي نقل مکان کرده اند. خزندگان مانند ماهيان نيستند که منحصراً در آب زندگي کنند و يا دوزيستان که به خاطر نوزادانشان به حومه آب رفته باشند.(8)
خزندگان در دوران کربونيفر 165 ميليون سال پيش به وجود آمده اند.(4). مارها در دوران دوم زمين شناسي (دوره ژوراسيک) از نوعي خزنده دريايي از بين رفته به نام اژيالوزوريده(Aigialosauridae) جدا شده اند. اين خزندگان از تيره وارانيده و از فوق خانواده پلاتي نوتا بوده و داراي اندامي کوچک و دمي قوي براي شنا بوده اند و در اوايل دوره کرتاسه هم در آب و هم در خشکي زندگي مي کرده اند. اولين اثر سنگواره اي مارها از جنس منقرض شده دينيليزي ايده(Dinilysia pataponia) به دست آمده است.
پالئوفيس(Paleophis) از قديمي ترين مارهاي شناخته شده است که به اواخر دوره کرتاسه و اوايل دوره ائوسن تعلق دارد. اين مار داراي شکلي ابتدايي، بدني کوتاه و با ساختاري قوي است و پيتون ها و بوآها را از تبار تغيير شکل يافته آن مي دانند. انواع جنس هاي بوئيده (Boidae)در دوره کرتاسه و ائوسن شناسايي شده اند.(5)
اجداد خزندگان دوزيستاني به نام Labyrinthodontia بودند.(7)
شکل 1-1: اجداد خزندگان ( دوزيستاني به نام labyrinthodontia)
امروزه نمونه هاي حد واسطي در بين مارها و مارمولک ها به چشم مي خورد که از جمله آن ها مي توان به Pseudopus apodus (لوس مار) اشاره کرد که نوعي مارمولک بدون دست و پا است.
شکل 1-2: لوس مار (pseudopus apodus)
2-1- طبقه بندي خزندگان:
خزندگان به سه گروه طبقه بندي مي شوند:
1-Anaspida: که جمجمه در آن ها فاقد استخوان گيجگاهي مي باشد. اين گروه امروزه شامل لاک پشت ها مي باشند. اين گروه از موجودات در حدود 200 ميليون سال پيش در دوران ترياس حاصل شده اند.
2-Eurosids: داراي يک سوراخ گيجگاهي در قسمت بالاي جمجمه اند: شامل:
نوتوساروس(Nothosaurs)،پلسيوساروس(Plesiosaurs)،پلاکودونت(Placodonts)وايکتيوساروس (Ichthyosaurs).
3-Diapsida: شامل کليه خزندگان و پرندگان به جز لاک پشت ها مي باشند. جمجمه در اين موجودات داراي دو سوراخ گيجگاهي مي باشد.
ازگروه دياپسيدا چهار گروه حاصل مي شوند:
1-Lepidosaurus : شامل مارمولک يال دار Sphenodonمارها و مارمولک ها مي باشند به همراه آمفيسبانيا(کرم سوسمارها).
2-Archosaurus: شامل دايناسورها و اجداد آن ها(منقرض شده) و شامل کروکوديل ها و پرندگان مي باشد.
3-Sauropterygians: که شامل چندين گروه از خزندگان آبزي منقرض شده است.
4-Synapsids: در اين موجودات 1 جفت سوراخ گيجگاهي وجود دارد که شامل پستانداران است.(7و11)
3-1- مشخصات کلي خزندگان:
1-سطح بدن خزندگان از پوست شاخي و خشکي پوشيده شده است. جلد معمولاً داراي پولک و غدد پوستي است.
2- غالباً دو جفت زائده حرکتي در اين جانوران به چشم مي خورد. هر زائده معمولاً داراي5 انگشت بوده که براي دويدن، خزيدن يا بالا رفتن به کار مي رود. زوائد حرکتي در لاک پشت هاي دريايي به صورت باله تغيير شکل يافته است و جانور به هنگام شنا کردن در آب از آن ها استفاده مي کند. دست و پا در مارمولک بسيار کوتاه و در مارها کاملاً از بين رفته است.
3-اسکلت کاملاً استخواني شده است.
4- قلب از دو دهليز کامل و يک بطن با ديواره ناقص تشکيل شده است. گلبون هاي قرمز هسته دار بوده و مقعر الطرفين هستند.
5-تنفس به وسسيله شش ها انجام مي گيرد.
6- داراي جفتگيري و لقاح داخلي هستند.
7-از لحاظ جنين شناسي خزندگان از ماهيان و دوزيستان متمايز هستند. خزندگان مانند پرندگان و پستاندارن داراي کيسه هاي جانبي هستند.
8- حرارت بدن پرندگان و پستانداران با متابوليسم هاي دروني بدن تنظيم مي شود ولي خزندگان قادر به انجام اين عمل نيستند. لذا سرما و گرما را با حرکت خودشان از محيط کسب ميکنند.(7و8و9)
4-1سابقه مطالعاتي مارها در ايران
بعد از بلانفورد(Blanford,????) نوشتـه هاي داراي اهميت خزندگـان ايران از دانشمنـداني مانند نيکولسکي (Nikolsky,??????????) است که کـار او متـکي به نمونـه هاي جمع آوري شـده توسـط زارودنـي بوده است، ورنـر(Werner?????) فهرسـتي از گونه هاي شناخته شده را منتشر سـاخت. اندرسون (Anderson,1963) فهرستي از فـون خزنـدگان ايران و جغـرافياي زيسـتي آن ها تهيـه کـرد. Leviton و همـکارانش در سـال 1992 حاصل مطالعـات خـود را بر روي دوزيـستان و خزنـدگان جنوب غربي ايـران، شمال شرقي عربـستان، عراق و کويت در کتابي تحت عنوان Handbook to Middle East Amphibians and Reptiles منتشر نمودند . منابعي که در رده بندي خزندگان از آن استفاده مي شود عبارتند از(1979-1985) Anderson ، (1984) Latifi و (1992) Leviton. (6). در حال حاضر معتبرترين کتاب در دسترس در خصوص شناسايي مارهاي ايران تاليف دکتر لطيفي با عنوان مارهاي ايران مي باشد. به استناد اين کتاب، نمونه ها طي 24 سال از کل ايران جمع آوري و شناسايي شده اند که شامل 8 خانواده، 28 جنس و بيش از 60 گونه مي باشند (8). چون نمونه ها توسط افراد مختلف جمع آوري شده اند، و جستجو به صورت منطقه به منطقه صورت نگرفته است، مطمئناً گونه هاي بدون شناسايي باقي مانده اند. کتاب ديگري با عنوان مار شناخت از رضا فرزان پي درباره مارهاي ايران نوشته شده است.
بر اساس مقاله ي Annotated checklist of Amphibians and Reptiles of Iran جديدترين آمار مربوط به انواع مارهاي ايران شامل 79 گونه متعلق به 37 جنس و 6 خانواده مي باشد (16). همچنين در کتاب حيات وحش ايران چنين آمده که از 13 خانواده مار زنده در جهان، 7 خانواده در ايران، شامل 63 گونه در 35 جنس مار خشکي زي و 9 گونه از 5 جنس مار دريايي وجود دارد. از اين 72 گونه ي مار، 42 گونه غير سمي و 22 گونه سمي مي باشد (6).
خانواده هاي مختلف مارهاي ايران به شرح زير مي باشد (8):
1. تيفلوپيدهTyphlopidae
2. لپتوتيفلوپيده Lyptotyphlopidae
3. بوييدهBoidae
4. کلوبريدهColubridae
5. الاپيدهElapidae
6. هيدروفيدهHydrophidae
7. ويپريدهViperidae
8. کروتاليدهCrotalidae
اخيرا کروتاليده را زير خانواده ويپريده ه شمار مي آورند (16).
5-1- طبقه بندي مارها
مارها به سه دسته تقسيم مي شوند:
1-مارهاي غيرسمي(Aglypha): اين مارها فراوان ترين مارهاي دنيا از لحاظ تعداد گونه و تعداد جمعيت مي باشند. فاقد دندان هاي نيش(Fang) مي باشند البته غدد سمي در اين مارها وجود دارد ولي اندامي براي تزريق سم به بدن طعمه ندارد.
2-مارهاي نيمه سمي(Opistoglypha): اين مارها کمترين مارهاي دنيا مي باشند . داراي دندان هاي نيش مي باشند.اين دندان ها کوتاه، ناقص و در عقب دهان قرار دارند و کارايي موثري در شکار و نيش زدن ندارند مگر آنکه گاز گرفتن کاملاً عمقي باشد.
3-مارهاي سمي(Venomous Snakes): مارهاي سمي شامل دو دسته اند:
الف) مارهاي سمي از نوعProteroglypha داراي دندان هاي سمي کوتاه، ثابت بوده و از لحاظ موقعت قرار گيري در جلوي دهان موجود قرار گرفته اند. اين گونه دندان ها در مارهاي خانواده کبري(Elapidae) ديده مي شود. معمولاً سم اين نوع مارها از نوع نوروتوکسين مي باشد.
ب) مارهاي سمي از نوعSolenoglypha داراي دندان هايي سمي بزرگ متحرک و از لحاظ موقعيت در جلوي دهان قرار دارند. اين دندان ها در مارهاي خانواده افعي يا (Viperidae) ديده مي شود. معمولاً سم اين مارها از نوع هموتوکسين است.(8).
امروزه 6 گروه از رده خزندگان در جهان موجوداند که شامل:
1-مارها (Snakes)2-مارمولک ها (Lizards)3-مارمولک هاي کرمي شکل(Worm Lizard) 4-مارمولک هاي يالدار(Tuatara) 5- لاک پشت ها(Turtles and tortoises) 6- تمساح ها(Crocodilians) مي باشند.(9)
6-1- مشخصات ظاهري مارها:
شکل مارها متفاوت و اکثرا استوانه اي شکل و قابل انبساط است. دم مارها معمولاً مدور يا گرد است مگر در مارهاي دريايي که دمي مسطح و پهن دارند. طول مارها متغيير و از 15 سانتيمتر تا 4/11 متر مي رسد. بدن پوشيده از پولک بوده و شکل و تعداد اين پولک ها در گونه هاي مختلف متغيير است و براي شناسايي گونه ها به کار مي رود.(1و8)
الف: پولکهاي ناحيه سر
ب: پولکهاي سطح پشتي و شکمي
ج: پولکهاي دمي و مخرج
شکل 1-3: وضعيت پولکهاي مار
7-1-آناتومي مارها:
1-مارها فاقد جناغ، قفسه سينه، لگن، دست و پا هستند. البته در مارهاي کرمي شکل و بوآ آثاري از دست و پا در اطراف مخرج ديده مي شود.
2- اسکلت شامل جمجمه، ستون فقرات و دنده ها مي باشد که تعداد دنده ها بين 400-100 عدد متغير است( معمولاً 200عدد)
3-فاقد مثانه هستند.
4- کليه از نوع متانفريک است و مواد دفعي به صورت اسيد اوريک دفع مي شود.
5- مار نر داراي همي پنيس براي جفتگيري مي باشد. همي پنيس در آن ها 2 شاخ و حاوي اسپيکول هايي مي باشد که به جانور در حين جفت گيري کمک مي کند. نکته قابل توجه اينکه تنها يکي از شاخ هاي همي پنيس در عمل جفتگيري مورد استفاده قرار مي گيرد.
6- فک پايين متحرک است و همچنين در قسمت وسط نيز ناپيوسته است و از هم مي تواند باز شود و اين امکان را به مار مي دهد که طعمه هايي به مراتب بزرگتر از اندازه دهان خود را ببلعد.
7- پوست کاملاً انعطاف پذير، محکم و قابليت الاستيکي بالايي دارد.
8- مارها فاقد پلک بالا هستند. پلک پايين همانند لايه اي محافظ کل کره چشم را پوشانده و از آن محافظت مي کند.
9- قلب داراي دو دهليز کامل و يک بطن با ديوارهاي ناقص است که تا حدودي خون تيره و روشن را از هم جدا مجزا مي کند.
10- گلبول هاي قرمز هسته دار، بيضي شکل و از دو طرف مقعر مي باشند.
11- شش چپ تحليل رفته و در برخي گونه ها يکي از تخمدان ها کاملاً از بين رفته است.
12- مارها گوش خارجي ندارند. داراي گوش داخلي و مياني اند.(1و5و8و11)
8-1- نقش مارها در زندگي انسان
درباره خزندگان سمي و خطر احتمالي آنها و عواقب گزش مارها داستان هاي زيادي نسل به نسل نقل شده است و اين امر به ترس و وحشت مردم از اين موجود خوش خط وخال افزوده است.
عمر قديمي ترين يادداشت هاي طبي که در اين مورد تهيه شده است به 1600 سال پيش از ميلاد مسيح مي رسد که به مصريان قديم بر مي گردد. به نظر مي رسد که نحوه شناسايي جانوران سمي و درمان گزش آنها نخست در اين کشور پيشرفت کرده و بعداً به يونان و ازآنجا به امپراتوري روم راه يافته و گسترش پيدا کرده است.
در حدود 2400 گونه مار در جهان شناسايي شده است که تنها 400 گونه از آنها سمي هستند. از لحاظ کثرت انتشار گونه هاي مختلف مار در جهان به ترتيب مي توان قاره هاي استراليا، آفريقا، آمريکا، آسيا، اروپا را نام برد. در بعضي از کشورها مانند چين، برمه، ژاپن مار يکي از غذاهاي مطبوع در بين مردم است حتي در برخي از کشورها از تخم مار هم استفاده مي شود. در قديم از روغن مار براي از بين بردن غده ها و معالجه سرما زدگي دست و پا و بر طرف کردن بعضي دردهاي عصبي استفاده مي شد. برخي از مردم کشورهاي آسيايي معتقدند که مخلوطي از مار مرده و ارسنيک در درمان سفليس موثر است(5).
فرآورده هايي که از سم افعيهايي مانند بوتروپس و يا راسل ساخته مي شود که در درمان بيماري هموفيلي و خونريزي هاي شديد از قبيل خونريزي رحم و شبکيه چشم و دهان به کار مي رود. همچنين از سم مار زنگي و کريت فرآورده هايي تهيه مي شود که در درمان بيماري صرع، آسم و دردهاي عصبي لومباگو و سياتيک مورد استفاده است. همچنين از پوست مار در صنعت چرم سازي استفاده مي شود و از آن کفش، کمربند، کيف و بعضي لوازم لوکس ديگر ساخته مي شود.
در ادبيات و افسانه هاي عاميانه کشورهاي مختلف داستان هاي زيادي درباره نقش مارها در زندگي مردم يافت مي شود. بعضي از سرخپوستان با مارها به انجام مراسم ويژه اي مي پردازند. اين مراسم را از قديمي ترين مراسم مذهبي با مار مي دانند که تا زمان حال ادامه داشته است. به طور کلي مار در رابطه با انسان در نقش اقتصادي مذهبي،هنري، پزشکي، و ادبي ظاهر شده است(8).
9-1-حواس در مارها:
1-حس بينايي: چشم عضو بينايي اين موجودات است. اين عضو در مارهاي روز گرد کارايي بالايي داشته و در نتيجه بينايي در آنها خوب است ولي در مارهاي شب گرد کارايي مناسبي نداشته و ديد آنها کم است. البته در برخي مارها اين اندام تحليل رفته و فاقد کارآيي است( کورمارها و مارهاي کرمي شکل)(8).
مارها در حالت سکون قادر به تشخيص اجسام ثابت در طول زمان نمي باشند به اين معني که اگر جسمي در مقابل ماري قرار گيرد مار تنها براي مدت اندکي جسم را تشخيص مي دهد و پس از آن مدت جسم در مقابل آن ناپديد مي شود مگر آن جسم حرکتي داشته باشد و اين به دليل ويژگي اندام بينايي اين موجود است(14).
2- حس بويايي: زبان عضو بويايي در اين موجودات است. زبان همراه اندامي به نام جاکوبسون اين عمل را انجام مي دهد. جاکوبسون اندامي است در سقف دهان اين موجودات که در ارتباط مستقيم با مغز جانور است . زماني که جانور زبان خود را بيرون مي آورد، زبان مولکول هاي بو را از فضا جمع آوري کرده و در هنگام بازگشت به حفره دهاني با اندام جاکوبسون برخورد مي کند. در اثر اين برخورد ماهيت مولکول هاي بودار به مخ مخابره و مورد تجزيه و تحليل قرار مي گيرد و در نتيجه مار بو را حس مي کند(7).
3- حس چشايي: در مارها بسيار ضعيف و يا کاملاً از بين رفته است(8).
4- حس لامسه: توسط فلس هاي شکمي انجام مي شود. مار با استفاده از اين فلس ها مي تواند ارتعاشات موجود در اطراف خود را دريافت کرده و از اطرافش با خبر گردد(10).
5- حس شنوايي: شنوايي در مارها ضعيف است. فاقد پرده صماخ و گوش خارجي مي باشند، در نتيجه نسبت به امواج موجود در فضا واکنش نشان نداده و کر مي باشد. تنها صداهايي با فرکانس پايين(بين 100تا 700هرتز) را تشخيص مي دهند(1).
در برخي از گونه هاي واقعي و پيتون در ناحيه سر حفره هايي به نام پيت وجود دارد(شکل3). اين حفرات در افعي ها بين چشم و سوراخ بيني به تعداد يک جفت در طرفين سر ديده مي شود. در درون هر پيت انبوهي از پايانه هاي عصبي آزاد قرار دارند که تمامي آن ها از عصب 5 جمجمه اي منشأ گرفته اند. اين اعصاب انرژي گرمايي ساطع شده از سطح بدن موجود طعمه را که به صورت امواج مادون قرمز پخش مي گردد را دريافت کرده و به اين ترتيب در امر شکار به مار کمک مي کند. امواج دريافتي مادون قرمز موجي بين 5000 تا 15000 نانومتر را دارند(14).
حساسيت حفره هاي پيت در افعي ها 4 برابر بيشتر از بواها است(5).
شکل 1-4: موقعيت قرارگيري حفره پيت در افعي
10-1- رفتار شناسي در مارها:
در مجموع مارها موجودات آرامي هستند. مکان هاي خلوت و متروکه را براي زندگي انتخاب مي کنند. معمولاً زندگي انفرادي دارند و تنها زندگي مي کنند. در برخي گونه ها فقط در زمان جفت گيري زندگي دوتايي دارند و پس از جفت گيري مجددا از هم جدا مي شوند.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

مارها نسبت به تغييرات محيطي حساسند و واکنش هاي شديدي نشان مي دهند. اين واکنش ها شامل رفتار اعتصاب غذا، توقف در رشد و توليد مثل بروز مي کند. رفتار اعتصاب غذا تا مواردي تا مرگ ادامه مي يابد. مارها معمولاً در اول روز براي دريافت انرژي گرمايي از نور خورشيد بر روي تخته سنگ آمده و ساعت ها مشغول اين عمل ميشوند. مارها در شرايط عادي به ندرت نيش مي زنند مگر آنکه احساس خطر کنند و براي دفاع از خود اين عمل را انجام مي دهند(8).
11-1- رژيم غذايي در مارها:
رژيم غذايي بر حسب نوع و سن مارها متفاوت است. غذاي مارها عمدتا از حشرات، دوزيستان، خزندگان، پرندگان، پستانداران، تخم پرندگان تأمين مي شود. آنزيم هاي موجود در معده مارها قادر است بخش هاي عمده اي از بدن شکار را هضم به جز مواردي از قبيل مو، ناخن، پر که قابل هضم نمي باشند. کليه فرايندهاي فيزيولوژيکي بدن وابسته به دما است و هر چه دما بالاتر رود فعاليت ها شديدتر خواهد بود(10).
12-1- شيوه هاي شکار در مارها:
مارها به سه شيوه شکار مي کنند:
1-گرفتن مستقيم طعمه: در اين روش مار مستقيماً به طعمه حمله کرده پس از گرفتن و کشته شدن طعمه آن را مي بلعد. اين روش در اکثر مارهاي غير سمي ديده مي شود.
شکل 1-5: گرفتن مستقيم طعمه
2-گرفتن طعمه و پيچيدن به دور آن: که در اين روش مار پس از آن که طعمه را گرفت به دور آن حلقه زده و با فشارهايي که به بدن آن وارد مي کند باعث شکستن استخوان ها و خفگي طعمه و در نهايت مرگ آن مي شود و سپس طعمه را مي بلعد. اين روش در مارهاي بزرگ مثل پيتون، بوآ، آناکوندا ديده مي شود.
شکل 1-6: گرفتن طعمه و پيچيدن به دور آن
3- تزريق سم به بدن طعمه: در اين روش که در مارهاي سمي ديده مي شود مار پس از حمله به طعمه توسط دندان هاي سمي خود به بدن طعمه سم را تزريق مي کند . سم باعث کشته شدن مي شودو مار پس از آن که از مردن طعمه اطمينان حاصل کرد اقدام به بلع آن مي کند(10)
شکل 1-7: تزريق سم به بدن طعمه
13-1- نقش مارها در طبيعت و زنجيره هاي غذايي:
مارها جانوراني شکارچي و گوشتخوارند. تاکنون گزارشي از وجود مار گياه خوار ارائه نگرديده است. بدين جهت مارها در طبقات بالايي هرم زنجيره هاي غذايي در يک اکوسيستم قرار مي گيرند و جزء مصرف کنندگان ثانويه به حساب مي آيند. البته مارها خوشان مورد تغذيه بسياري از پرندگان و پستانداران ديگر و حتي برخي از انسان ها قرار مي گيرند .
مهمترين نقش مارها در طبيعت کنترل و نابودي جمعيت حيوانات موذي از جمله موش ها است و به همين جهت مارها در طبيعت از جانوران مفيد به حساب مي آيند و به بخش کشاورزي خدمت بزرگي مي کنند(10).
14-1- انواع سم مارها:
کيسه سم در مارها به لحاظ موقعيت در بخش سر و زير چشم ها به تعداد يک جفت و يکي در راست و يکي در چپ واقع شده اند. هرکدام از اين کيسه ها توسط دندان هاي نيش ترشحات خود را به بيرون هدايت مي کنند. تاکنون 3 نوع سم در مارها شناسايي شده است که شامل:
1-سم هاي عصب گرا(Neurotoxin): در مارهاي خانوادهElapidae
2-سم هاي خون گرا(Hemotoxin): در مارهاي خانواده Viperidae
3- سم هاي ماهيچه گرا(Myotoxin): در مارهاي خانوادهHydrophidae
اين سم براي مار علاوه بر نقش دفاعي در هضم غذا نيز به مار کمک مي کند . غدد سمي در مارها نوع تغيير يافته غدد پاروتيد در پستانداران است(8).
15-1-ترکيبات موجود در سم مار و فرآورده هاي توليدي آن:
ترکيبات سمي در گونه هاي مختلف مارها با هم متفاوت است. همچنين سن، فصل و دما در اين ترکيب مؤثر است. سم يک ترکيب پيچيده است از آنزيم ها و بسياري مولکول هاي کوچک ديگر که بيشترين زير واحد آن نوروتوکسين و کلاژناز است.سم مار حاوي فسفوليپازA يا ترکيبي از آن است. بعضي از فسفوليپازها غير سمي و برخي ديگر به شدت سمي و عصب گرا و ماهيچه گرا هستند. سم اغلب افعي ها داراي اندوپپتيداز و آرژينين هيدروليز مي باشد که در بروز کاهش فشار خون، خونريزي و نکروز بافتي نقش دارد. سم مار جعفري داراي آکارين است که اثر شديد پروترومبين را دارد و اختلالات رفتاري را باعث مي شود. سم مار کبري جنوب و کفچه مار مانند ساير گروه الاپيده داراي پلي پپتيد نوروتوکسين همراه با فلجي پس سيناپسي اعصاب ماهيچه اي است. سم مار شاخدار ايراني خاصيت پيش سيناپسي نوروتوکسين و فسفوليپاز دارد. سم مارهاي دريايي داراي خواص نوروتوکسين و مايو توکسين و فسفوليپازي است.
علاوه بر آنزيم ها، مقادير مختلفي از ترکيبيات پلي پپتيدي يا ليپيدي، کربوهيدرات ها، يون هاي فلزي مانند سديم، پتاسيم، منيزيم، روي، کلسيم، مس، منگنز و از عناصر غير فلزي سموم مي توان فسفر و کلر را نام برد که نسبت هاي مختلف در سم مارها وجود دارد.

به طور کلي 90 تا 92 در صد وزن خشک سم مارها بيش از يک توکسين اصلي است. به طور کلي آثار مسموميت با سم مار به دو گروه موضعي و سيستميک تقسيم مي شود. آثار مسموميت موضعي عبارت اند از: ورم موضعي، نکروز بافتي و از آثار مسموميت سيستميک مي توان مسموميت ها ي عصبي، خوني، عضلاني، قلبي و کليوي را نام برد. به طور خلاصه سم مارها ممکن است حاوي فاکتورهاي نوروتوکسين، پروتئوليتيک انعقاد کننده خون، فسفاتازها، کولينسترازها، هيالونيدازها،آمينو اسيد اکسيدازها و آنزيم هاي ديگر است.
آنزيم هاي پروتئوليتيک در سم هاي هموتوکسين باعث تخريب سلول هاي ماهيچه اي شده و از رساندن خون به سلول ها جلوگيري به عمل مي آورد و احتمالاً باعث آزاد سازي هيستامين مي شود. فسفاتازها نقش بسيار مهمي را در مسموميت ها بازي مي کنند و باعث هموليز خون و ناراحتي هاي قلبي مي شوند. اين هموليز ظاهر شده به علت تبديل شدن لستين به ايزولستين است که روي ماهيچه هاي قلب و عمل فيبرين سازي اثر دارد و با ايجاد نقصان در پتاسيم و آب بدن و همچنين مورد حمله قرار دادن سلول هاي اندوتليوم، باعث خونريزي در شش ها مي شود.
اگر ميزان سم هاي پروتئوليتيک در محل گزش کم باشد باعث ايجاد تورم و درد و اگر زياد باشد باعث ايجاد نکروز موضعي مي شود.
سم هاي نوروتوکسين عوارض مختلفي از جمله فلجي، تنگي نفس،اختلال در بينايي، فلج عضلاني، اختلال در اعصاب جمجمه اي، افتادگي پلک ها، تنگي مردمک چشم، ناتواني در اداي کلمات، اختلال در بلع، ريزش آب دهان، گيجي، تهوع، استفراق شديد، خواب آلودگي، بيهوشي، تشنج که همگي در ظرف کمتر از 30 دقيقه رخ مي دهد را باعث مي شوند. سم مارهاي دريايي سبب مسموميت هاي عضلاني، فلج عضلات چشم، گشادي مردمک چشم، قفل شدن دهان، اختلال در بلع، نارسايي هاي حاد کليوي و بالاخره نارسايي هاي کبدي مي شود.
آنزيم هاي ريبونوکلئاز و دزوکسي ريبونوکلئاز که عمل هيدروليز را افزايش مي دهند و همچنين اريپسين، فسفواستاز، کولين استراز در سم مارهاي کبرا وجود دارد. همچنين وجود آنزيم هاي افيواکسيداز باعث آزاد شدن پروتئاز و باندهاي چربي و در نتيجه اتوليز و عفونت مي شود. در سم مارهاي هموتوکسين، ستيناز قسمت داخلي و شفاف اندوتليال را مورد حمله قرار مي دهد و ليزوستين توليد شده در تخريب و از بين بردن سلول ها موثر است و سرانجام پروتئاز به گلبول هاي قرمز حمله کرده و موجب تخريب آن ها مي شود(8).
16-1-مکانيسم عملکرد سم در ايجاد ورم، تاول و نکروز بافتي:
ترکيبات فسفوليپازي موجود در سم مارها به ويژه فسفوليپاز A، باعث ايجاد شکاف در فسفوليپيدهاي غشاء پلاسمايي مانند فسفاتيديل کولين مي شوند. در اثر اين شکاف غشاء سلولي تخريب شده و عوارض آن در انسان به صورت ورم، تاول و نکروز بافتي قابل مشاهده است.
17-1- مکانيسم عملکرد سم در ايجاد فلج:
سم هاي نوروتوکسين موجود در سم مارهاي کبري(Elapidae) باعث بلوکه شدن محرک هاي ارسالي از اعصاب به ماهيچه ها و در نتيجه فلجي مي شود. اين سم ها به داخل سد خوني-مغزي نمي توانند نفوذ کنند.
سم برخي مارها(کبري، مامبا، برخي از افعيها، کريت، لاتيکودا) بر روي گيرنده هاي نيکوتيني استيل کولين موجود در ماهيچه ها اثر خود را اعمال مي کنند که اين اعمال به صورت پس سيناپسي نشان داده مي شود.
18-1- مکانيسم عملکرد سم در ايجاد خونريزي:
سم مارها مي تواند باعث ايجاد اختلالاتي در انعقاد خون شود. سم مي تواند باعث فعال سازي پروترومبين ها شود و يا با تاثير مستقيم بر روي فيبرينوژن و تبديل آن به فيبرين باعث خونريزي شود(5).
19-1-توليد مثل در مارها:
مارها به سه شکل توليد مثل مي کنند:
1-Oviparous(تخم گذار): در اکثر خزندگان ديده مي شود. تخمک ها پس از لقاح و شکل گيري پوسته هاي آهکي به دور آن ها به محيط رها مي شوند.
2-Viviparous(زنده زا): دربرخي از گونه هاي افعي ديده مي شود. در اين روش جنين ها در بدن جنس ماده باقي مي مانند و در طي اين مدت از مواد ترشح شده توسط اويداکت تغذيه مي کنند. پس از رشد کامل، نوزادان به همراه کيسه هاي جنيني اطرافشان به محيط رها مي شوند. در اين نوع توليد مثل پوشش آهکي تشکيل نمي شود.
3-Ovovivparous(تخم گذار-زنده زا): در اين روش تخم ها پس از لقاح و تشکيل جنين ها، آن ها براي مدتي در بدن باقي مي مانند ولي پس از رشدي ناقص در بدن مادر پوشش آهکي( تخم) به دور آن ها ترشح شده و به محيط رها مي شوند. در اين روش تخم ها حاوي جنين هاي زنده مي باشند(5).
فصل دوم
مواد و روشها
1-2- منطقه مطالعاتي :
منطقه مار كوه در جنوب شرقي شهرستان دامغان واقع شده است و در شمال آن روستاي يزدان آباد واقع شده است و در سي و پنج درجه و سي دقيقه عرض شمالي و پنجاه و چهار درجه و سي دقيقه تا سي و پنج درجه و چهل دقيقه عرض شمالي و پنجاه و چهار درجه و چهل دقيقه طول شرقي واقع شده است.
2-2- خاك منطقه :
از آنجايي كه منطقه ماركوه گرم و خشك است ، خاك آن اكثراً از نوع سيروزوم مي باشد . اين خاك ها داراي رنگ خاكستري روشن هستند و مقدار مواد آلي در آنها بسيار كم و فوق العاده آهكي مي باشند . در اين خاك ها مقدار مواد آلي لايه سطحي حدود 5% است .
3-2- پوشش گياهي :
پوشش گياهي آن تنك و بيشتر از نوع گياهان خشكي پسند مي باشد و به صورت بوته ها و درخچه ها و انواعي شامل گز ، خارشتر ،‌اسپند ، گون ، ارمنه به صورت غالب ديده مي شوند ، بطور كلي جز زمين هاي پست بوده و از پوشش گياهي فقيري برخوردار است .
4-2- آب و هوا :
منطقه ماركوه در جنوب شرقي دامغان واقع شده و تحت تأثير آب و هواي گرم صحرايي قرار دارد و باد كوير كه بسيار گرم و سوزان است به مدت چند روز در اواسط تيرماه از سمت كوير وزيده و باعث خشكي هوا مي شود .

5-2- نمونه برداري :
با جمع آوري اطلاعات از منطقه مورد مطالعه ايستگاه هاي مختلف انتخاب و نمونه برداري انجام شد .
6-2- زمان نمونه برداري :
نمونه برداري از فروردين 1389 تا تير 1390 در تمام شرايط آب و هوايي و در روز ( از ساعات اوليه روز تا غروب آفتاب) صورت گرفت .
7-2- وسايل مورد نياز :
دستكش ضخيم و يكبار مصرف ، چراغ دستي ،‌چكمه ، عصاي مخصوص ،‌تور ، دوربين عكاسي ،‌سرنگ ،‌ ‌كوليس ، متر ، خط كش ، ‌الكل اتيليك ، فرمالين ، كلروفرم ،‌كيسه ، ‌ظرف مخصوص ، دفترچه يادداشت ، مداد و خودكار ،‌پاك كن .

8-2- روش هاي جمع آوري نمونه :
اولين قدم در صورتي كه محقق در گرفتن مار مشكل داشته باشد ، استفاده از افرادي كه در گرفتن مار مهارت خاص دارند . نمونه هاي غير سمي يا نمونه هاي كوچك كه حركت كند دارند با دست به راحتي گرفته مي شوند ولي براي گرفتن مارهاي سمي و غير سمي كه حركت سريع و حالت تهاجمي دارند داشتن دستكش و چكمه و عصاي مخصوص ضروري است .
چوب را روي گردن مار گذاشته با دست چپ ناحيه گردن و با دست راست دم آن را گرفته و از ناحيه دم درون كيسه يا ظرف پلاستيكي قرار مي دهيم و در آن را محكم مي بنديم و روي آن مشخصات مار و محل و تاريخ جمع آوري را يادداشت مي كنيم و از زيستگاه و پوشش گياهي منطقه عكس مي گيريم و نمونه ها را به آزمايشگاه منتقل مي كنيم . بعد از بررسي نمونه هاي زنده آنها را در الكل اتيليك يا فرمالين فيكس مي كنيم . به بدن مارها مقداري الكل از چند نقطه تزريق مي كنيم تا از درون فاسد نشوند . درون هر ظرف يك مار قرار مي دهيم .
9-2- روش نگهداري و مطالعه نمونه ها :
نمونه ها را پس از جمع آوري به آزمايشگاه آورده و ابتدا روي نمونه هاي زنده مطالعه مي كنيم و عكس هاي لازم را از نمونه گرفته و سپس آن را با كلروفرم بيهوش كرده و در فرمالين يا الكل اتيليك فيكس و در فرصت مناسب كارهاي شمارش يا مطالعات مورفومتريك انجام مي دهيم . اگر نياز به نگهداري مار باشد آنها را در آكواريوم در دماي 25 – 30 درجه نگهداري كرده و هر 15 روز يكبار به آنها غذا مي دهيم . شناسايي مارها توسط كليد و اندازه گيري با كوليس و متر و … صورت مي گيرد .
10-2- روش مطالعه نمونه در زيستگاه :
وقتي مار را در زيستگاه مشاهده مي كنيم با استفاده از دوربين حركات مار را مشاهده مي كنيم و به رفتار آنها در زمان خارج شدن از لانه و شكار و استراحت و … دقت مي كنيم .
11-2- بررسي بيومتريك و مريستيك :
با استفاده از كوليس و خط كش و متر و … به بررسي بعضي از صفات كه درشناسايي مارها مهم است و در جدول 1-2 به آنها اشاره شده مي پردازيم .
جدول 1-2- اندازه گيري قراردادي قسمت هاي مختلف بدن مار
علامت اختصاريتعريفملاحظاتCALطول دماز لبه پاييني مخرج تا انتهاي دمLطول كل بدناز لبه پولك و سترال پاييني تا انتهاي دمSL تعداد فلس هاي لب بالاـــــــILتعداد فلس هاي لب پايينـــــــIOS تعداد فلس هاي بين دو چشمـــــــION تعداد فلس هاي بين دو بينيـــــــSQ تعداد فلس هاي پشتي در يك رديف عرضي ( در قسمت مياني )VSTR تعداد فلس هاي شكميدر يك دريف طوليUS تعداد فلس هاي دميدر يك رديف طولي D تاريخ جمع آوري ـــــــR محل جمع آوري ـــــــ
فصل سوم:
نتايج
در اين فصل به معرفي و توصيف مارهاي جمع آوري شده مي پردازيم . خلاصه نتايج حاصله در جدول 3-1 نشان داده شده :
جدول 3-1: موقعيت تاكسونوميك و فراواني نمونه هاي يافت شده
درصدتعدادجنس و گونهزيرخانوادهخانواده505Splarosophis diadema schirazianaColubrinaeColubridae303Pseudocerastes persicusViperinaeViperidae202Vipera lebetina obtusaViperinaeViperidae
نمودار 3-1: درصدفراوانيجنسهايخانوادههايموردمطالعه
خانواده کلوبريده Family:colobridae
خصوصيات: بزرگترين و متنوع ترين خانواده مارها مي باشد. اندازه آنها بسيار متفاوت جنس نر وماده آنها غالباً هم شکل است ولي دم ماده ها بلندتر است که به تدريج باريک مي شود. پولکها در سطح فوقاني سر وسيع و قرينه مي باشند. پولک هاي سطح پشتي بدن صاف يا تيغه دار هستند. معمولاً چشم مار بزرگ و مردمکشان گرد يا عمودي است. استخوان فک بالا به طور افقي قرار گرفته و ثابت است. اين خانواده شامل دو گروه متفاوت مارهاي غير سمي و نيمه سمي است.از اين خانواده جنس شتر مار شيرازي جمع آوري و شناسايي شد که جز مارهاي غير سمي است و مشخصات آن به شرح زير است.


پاسخی بگذارید