1-2-1- وسواس هاي فکري24
1-2-2- وسواس هاي عملي يا اجبارها 28
1-3- ويژگي ها و نشانه هاي آشکارسازي وسواس33
1-4-شيوع وسواس….37
1-5-اصطلاحات و مفاهيم مرتبط با وسواس در فقه و اصول……40
1-5-1- شک و وسواس40
1-5-2- يقين45
1-5-3- احتياط50
1-5-4-سوءظن و شناخت آن………..55
فصل دوم: آسيب شناسي وسواس63
مقدمه64
2-1- علل و ريشه هاي بروز وسواس65
2-1-1- عوامل زيست شناسانه بروز وسواس66
2-1-2 – ريشه ها و علل شخصي بروز وسواس74
2-1-3- عوامل روان شناسانه ايجاد وسواس82
2-1-4- عوامل محيطي تاثيرگذار در شکل گيري وسواس98
2-1-5- ريشه ها و علل پيدايش وسواس از منظر فقه و آموزه هاي ديني110
2-2- تحقيق ميداني درباره ي “ميزان تأثير عامل ترس از عدم مقبوليت تکليف، برايجاد وسواس”117
2-2-1- روش پژوهش117
2-2-2- جامعه ي آماري117
2-2-3- روش اجراي پژوهش117
2-2-4- روش تجزيه وتحليل داده ها118
2-2-5- توصيف وتحليل داده ها با توجه به سوالات پرسش نامه118
2-2-6 – نتايج تحقيق124
2-3- آثار ونتايج وسواس125
2-3- 1- زيان هاي جسمي وسواس125
2-3- 2- زيان هاي روحي و رواني وسواس126
2-3- 3- زيان هاي اجتماعي وسواس127
2-3- 4- زيان هاي خانوادگي وسواس128
2-3- 5- بدعت گزاري هاي ناشي از وسواس129
2-3- 6- بدگمان کردن ديگران نسبت به دين129
2-3- 7- اسراف و تبذير به واسطه ي وسواس130
2-3- 8- محروميت ازفضيلت ها به سبب وسواس131
2-3- 9- بطلان عمل وسواسي132
2-3- 10- زيانهاي اقتصادي وسواس132
فصل سوم: پيشگيري و درمان اختلال وسواس ازمنظر روان شناسي و فقه اسلامي133
مقدمه134
3-1-پيشگيري از بروز وسواس…135
3-1-1-پيشگيري از بروز وسواس از منظرعلم روانشناسي………………..135
3-1-2- تدابير فقه اسلامي وآموزه هاي ديني در پيشگيري از بروز وسواس140
3-1-3-آشنايي درست با فلسفه ي عبادات و مفاهيمي نظير گناه، ثواب، طهارت و نجاست……………….181
3 -2- راه هاي درمان وسواس195
3-2-1- درمان وسواس از نظر علم روان شناسي195
3-2 -2- درمان وسواس در اسلام204
3-3-نتايج تحقيق..228
3-4-پيشنهادها..235
3-5-پيوست ها237
3-5-1- پرسش نامه237
3-6- فهرست منابع239
3-6-1- فهرست منابع فارسي239
3-6-2- فهرست منابع عربي244
3-6-3-فهرست مقالات……..246
3-6-4- فهرست منابع الکترونيکي و اينترنتي247
3-7-.چكيده ي انگليسي251
فهرست تفصيلي مطالب
چکيده1
مقدمه2
بيان مسئله3
سوالات تحقيق4
فرضييه هاي تحقيق4
ضرورت واهميّت مسئله4
اهداف تحقيق5
ادبيات وپيشينه ي تحقيق6
روش تحقيق6
سازمان دهي مطالب يا ساختار تحقيق6
فصل اول: کليّات9
مقدمه10
1-1-شناخت وسواس.11
1-1-1-وسواس در لغت11
1-1-2- وسواس دراصطلاح13
1-1-2-1- وسواس در اصطلاح روان شناسي13
1-1-2-2- مقايسه مفهوم وسواس در روان شناسي با مفهوم آن در فقه، عرف و آموزه هاي ديني18
1-2-انواع وسواس….24
1-2-1- وسواس هاي فکري24
1-2-1-1- ويژگي هاي بارز افکار وسواسي25
1-2-1-1- 1- افکار وسواسي مزاحم وناخوانده اند26
1-2-1-1- 2- افکار وسواسي ناخواسته اند26
1-2-1-1- 3- افکار وسواسي مقاوم اند26
1-2-1-1- 4- افکار وسواسي غيرقابل کنترل اند26
1-2-1-1-5- با ماهيّت و شخصيّت فرد در تضادّند26
1-2-1-1-6- افکار وسواسي با ترس و اضطراب شديد همراه هستند27
1-2-1-2- راهبردهاي ناکارآمد در برخورد با افکار وسواسي27
1-2-1-2- 1-اجتناب از احياي فکر وسواسي27
1-2-1-2- 2-انکار افکار27
1-2-1-2- 3- فرونشاندن افکار27
1-2-1-2- 4- سرزنش وانتقاد از خود27
1-2-1-2- 5- توجه برگرداني27
1-2-1-2- 6- جايگزيني فکر28
1-2-2- وسواس هاي عملي يا اجبارها 28
1-2-2- 1- ويژگي هاي بارز اعمال وسواسي28
1-2-2-2- گونه هاي وسواس عملي30
1-2-2-2- 1- وسواس به تقارن يا نظم وترتيب30
1-2-2-2- 2- وسواس هاي وارسي30
1-2-2-2- 3- وسواس انبار کردن واحتکار31
1-2-2-2- 4- وسواس نسبت به آلودگي وتمييزي31
1-2-2-3- انواع وسواس عملي از ديد قرآن و روايات31
1-2-2-3-1- وسواس در نيت31
1-2-2-3-2- وسواس هاي اعتقادي31
1-2-2-3-3-وسواس در زمان عبادات31
1-2-2-3- 4- وسواس در وضو32
1-2-2-3-5- وسواس بروز حَدَث32
1-3- ويژگي ها و نشانه هاي آشکارسازي وسواس……………………..33
1-4-شيوع وسواس…….37
1-5- اصطلاحات و مفاهيم مرتبط با وسواس در فقه و اصول…….40
1-5-1- شک و وسواس40
1-5-1-1- شناخت و تعريف شک40
1-5-1-2- اقسام شک41
1-5-1-2- 1 – شک از ديدگاه اصول فقه42
1-5-1-2- 2-شک از ديدگاه فقهي42
1-5-1-3- منشأ و مبناي شک42
1-5-1-4- مقايسه ي کثيرالشک با فرد وسواسي43
1-5-2- يقين45
1-5-2- 1- شناخت يقين45
1-5-2-2- راه هاي رسيدن به قطع و يقين47
1-5-2-2-1- روش اول48
1-5-2-2- 2- روش دوم48
1-5-2-2-3- روش سوم48
1-5-3- احتياط50
1-5-3-1- شناخت و تعريف احتياط50
1-5 -3- 1-1- احتياط در لغت50
1-5- 3-1-2- احتياط در اصطلاح51
1-5-3-1-3- احتياط در أخبار و روايات52
1-5-3-2- اقسام احتياط53
1-5-3-2- 1- احتياط واجب و مستحب53
1-5-3-2- 1-1- احتياط واجب53
1-5-3-2- 1-2- احتياط مستحب53
1-5-3-2- 2- احتياط شرعي و عقلي54
1-5-3-2- 2-1- اصل احتياط شرعي54
1-5-3-2- 2-2- اصل احتياط عقلى54

1-5-4-سوءظن و شناخت آن55
1-5-4-1- ويژگي هاي شخصيتي فرد مبتلا به سوء ظن ( بيماري پارانوئيد)55
1-5 -4-2- سوءظن از نظر قرآن وروايات56
1-5-4-3- عوامل ايجاد کننده ومنشأ سوءظن58
1-5-4-3-1- فشار رواني و تغييرات مهم زندگي60
1-5-4-3-2- هيجانات منفي60
1-5-4-3-3- رخدادها و احساسات دروني افراد و عوامل خارجي و محيطي60
1-5-4-3-4- نوع و شيوه ي تعبير و تفسير افراد از وقايع دروني و بيروني60
1-5-4-3-5- شيوه ي تفکّر و نتيجه گيري و قضاوت از رخدادهاي دروني و بيروني61
1-5-4-4 – تفاوت سوءظن با خطورات ذهني (وسواس فکري)61
فصل دوم: آسيب شناسي وسواس63
مقدمه64
2-1- علل و ريشه هاي بروز وسواس65
2-1-1- عوامل زيست شناسانه بروز وسواس66
2-1-1-1- نقش وراثت در ايجاد وسواس67
2-1-1-2- عوامل جسمي اثر گذار در ايجاد وسواس68
2-1-1-2-1- کارکرد نابهنجار مغز واثر آن در بروز وسواس69
2-1-1-2-1- 1- ناهنجاري در کارکردهاي مغز70
2-1-1-2-1- 2- ناهنجاري هاي نوروشيميايي ِ مغز70
2-1-1-2-2- ضعف قواي جسماني73
2-1-1-2-3- گلودرد استرپتوکوکي73
2-1-2 – ريشه ها و علل شخصي بروز وسواس74
2-1-2- 1- حبّ ذات74
2-1-2 – 2- فراموشي خدا74
2-1-2-3- فعاليت ها و نشخوارهاي ذهني74
2-1-2 -4- ترس وکمروئي واحساس ناامني75
2-1-2- 5- ضعف روحي75
2-1-2 -6- تحوّلات زمان بلوغ و وجود خلاء هاي عاطفي گوناگون76
2-1-2-7- نوع شخصيت فرد و خطاهاي شناختي موجود77
2-1-2-7-1 – فيلتر ذهني79
2-1-2-7-2- خرافات و رفتارهاي وارسي تکراري79
2-1-2-7-3- استنباط اشتباه از کنترل79
2-1-2-7-4- شخص سازي79
2-1-2-7-5- ذهن خواني79
2-1-2-7-6- برداشت اشتباه از تغيير80
2-1-2-7-7- سرزنش کردن80
2-1-2-7-8- تعميم مبالغه آميز80

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

2-1-2-7-9- تفکر قطبي يا تفکّر سياه و سفيد80
2-1-2-8 – كمال گرايي80
2-1-3- عوامل روان شناسانه ايجاد وسواس82
2-1-3- 1- رويکرد رفتاري نسبت به ريشه هاي وسواس83
2-1-3- 2-رويکرد تحليلي و روان کاو ي نسبت به ريشه هاي وسواس83
2-1-3- 2-1 – اضطراب85
2-1-3- 2-2- ترس89
2-1-3- 2-3 – تضادهاي روحي يا تعارضات دروني91
2-1-3-3- رويکرد شناختي رفتاري نسبت به ريشه هاي وسواس93
2-1-3-3-1- انواع تفکرات غيرمنطقي95
2-2-3-4 – عوامل هيجاني يا خُلقي موثر در بروز وسواس97
2-1-4- عوامل محيطي تاثيرگذار در شکل گيري وسواس98
2-1-4- 1- خانواده و تأثيرگذاري آن در بروز وسواس98
2-1-4- 1-1- وراثت99
2-1-4- 1-2- تربيت و شيوه ي آن، روش هاي تربيتي نامطلوب99
2-1-4- 1-3- حوادث دوره ي کودکى100
2-1-4- 1-4 – احساس ناامني و تاکتيک مهرطلبي100
2-1-4- 1-5- تحقير و سرزنش کردن101
2-1-4-2- آموزش ها و يادگيري ها ي رفتاري102
2-1-4-3-تأثير نحوه ي بيان احکام فقهي در ايجاد وسواس103
2-1-5- ريشه ها و علل پيدايش وسواس از منظر فقه و آموزه هاي ديني110
2-1-5-1- علل بروز وسواس از ديدگاه قرآن110
2-1-5-1- 1- شيطان111
2-1-5-1- 2- نفس113
2-1-5-1- 3- مردم113
2-1-5-1- 4- لجاجت113
2-1-5-2- علل بروز وسواس از منظر اهل بيت عصمت و طهارت (ع)114
2-2- نتايج تحقيق ميداني درباره ي “ميزان تأثير عامل ترس از عدم مقبوليت تکليف، برايجاد وسواس”117
2-2-1- روش پژوهش117
2-2-2- جامعه ي آماري117
2-2-3- روش اجراي پژوهش117
2-2-4- روش تجزيه وتحليل داده ها118
2-2-5- توصيف وتحليل داده ها با توجه به سوالات پرسش نامه118
2-3- آثار ونتايج وسواس125
2-3- 1- زيان هاي جسمي وسواس125
2-3- 2- زيان هاي روحي و رواني وسواس126
2-3- 3- زيان هاي اجتماعي وسواس127
2-3- 4- زيان هاي خانوادگي وسواس128
2-3- 5- بدعت گزاري هاي ناشي از وسواس129
2-3- 6- بدگمان کردن ديگران نسبت به دين129
2-3- 7- اسراف و تبذير به واسطه ي وسواس130
2-3- 8- محروميت ازفضيلت ها به سبب وسواس131
2-3- 9- بطلان عمل وسواسي132
2-3- 10- زيانهاي اقتصادي وسواس132
فصل سوم: پيشگيري و درمان اختلال وسواس ازمنظر روان شناسي و فقه اسلامي133
مقدمه134
3-1-پيشگيري از بروز وسواس135
3-1-1-پيشگيري از بروز وسواس از منظرعلم روانشناسي135
3-1-1-1- راهکارهاي فردي پيشگيري از وسواس136
3-1-1-2- راهکارهاي پيشگيري وسواس در خانواده، مدرسه و جامعه137
3-1-2- تدابير فقه اسلامي وآموزه هاي ديني در پيشگيري از بروز وسواس140
3-1-2-1- اصول و قواعد فقهي موثّر در پيشگيري از وسواس140
3-1-2-1-1- اصالة الطهارت يا قاعده ي طهارت141
3-1-2-1-2- قاعده تجاوز وفراغ143
3-1-2-1-3- اصل استصحاب146
3-1-2-1-4- قاعده نفي عسر وحرج147
3-1-2-1-5- اصل برائت151
3-1-2-1-6- قاعده عدم لزوم احتياط در تمام موارد152
3-1-2-1-6-1- احتياط هاي ناروا و ايجاد وسواس در افراد157
3-1-2-1-7- قاعده تسهيل158
3-1-2-1-8- قاعده صحت161
3-1-2-1-9- قاعده ي اضطرار164
3-1-2-1-10- قاعده ي لاضرر168
3-1-2-1-11- اصل “لا شك لكثير الشك”170
3-1-2-1-12- قاعده بازار مسلمانان173
3-1-2-1-13- اصل حليت175
3-1-2-1-14- اصل اباحه176
3-1-2-1-15- قاعده يَد177
3-1-2-1-16-قاعده يقين179
3-1-2-1-17-قاعده ميسور180
3-1-3-آشنايي درست با فلسفه ي عبادات و مفاهيمي نظير گناه، ثواب، طهارت و نجاست181
3-1-3-1- تعريف عبادت181
3-1-3-1-1- فلسفه و مبناي عبادت182
3-1-3-1- 2- مقدمات عبادت185
3-1-3-2- شناختن مفهوم گناه و ثواب189
3-1 -3-2- 1- تعريف گناه190
3-1 -3-2- 2- شناختن مفهوم ثواب وعقاب191
3-1-3-3- شناختن مفهوم طهارت و نجاست192
3-1-3-3- 1- تعريف طهارت192
3-1-3-3- 2- تعريف نجاست193
3 -2- راه هاي درمان وسواس195
3-2-1- درمان وسواس از نظر علم روان شناسي195
3-2-1-1-رويکرد رفتار درماني در درمان وسواس195
3-2-1-2-رويکرد شناخت درماني در درمان وسواس197
3-2-1-3-رويکرد روان کاوي در درمان وسواس199
3-2-1-4-رويکرد گروه درماني به وسواس200
3-2-1-5-رويکرد خانواده درماني در وسواس201
3-2-1-6-درمان پزشکي اختلال وسواس202
3-2-1-6-1- دارو درماني202
3-2-1-6-2- جراحي مغز203
3-2-1-6-3- درمان با الکتروشوک203
3-2-1-6-4- تحريک مغناطيسي از راه جمجمه TMS204
3-2-1-6-5- تحريک عمقي مغز204
3-2 -2- درمان وسواس در اسلام204
3-2-2-1- درمان وسواس فکري در اسلام204
3-2-2-2- درمان وسواس عملي در اسلام210
3-2-2-2-1- درمان محيطي211
3-2-2-2-2- اخلاقي211
3-2-2-2-3- روان درماني212
3-2-2-2-4-اصلاح محيط211
3-2-2-2-5- روان کاوي وروان درماني212
3-2-2-2-6- درمان مذهبي213
3-2-2-2- 7-درمان پزشکي و طب سنتي218
3-2-2-2-8-درمان پيشنها شده در احکام و استفتائات وسواس222
3-3-نتايج تحقيق228
3-4- پيشنهادها235
3-5-پيوست ها237
3-5-1- پرسش نامه237
3-6-فهرست منابع239
3-6-1- فهرست منابع فارسي239
3-6-2- فهرست منابع عربي244
3-6-3- فهرست مقالاتError! Bookmark not defined.243
3-6-4- فهرست منابع الکترونيکي و اينترنتي244
3-7-چكيده ي انگليسيError! Bookmark not defined.248
فهرست جداول
جدول 1-2. توزيع فراواني موارد نگراني و وسواس بر اساس جنسيت119
جدول 2-2. توزيع فراواني موارد نگراني و وسواس بر اساس سن119
جدول 3-2. توزيع فراواني موارد نگراني و وسواس بر اساس ميزان تحصيلات120
جدول 4-2. توزيع فراواني موارد نگراني و وسواس بر اساس ميزان تحصيلات يا مطالعات ديني121
جدول 5-2. توزيع فراواني موارد وسواس، ترديد و نگراني بر اساس جنسيت122
جدول 6-2. توزيع فراواني موارد وسواس، ترديد و نگراني بر اساس سن122
جدول7-2. توزيع فراواني وسواس، ترديد و نگراني بر اساس ميزان تحصيلات123
جدول 8-2. توزيع فراواني موارد نگراني و وسواس بر اساس ميزان تحصيلات يا مطالعات ديني………….123
فهرست نمودارها
رسم توضيحي1 -2- رابطه ي اضطراب با ايجاد اعمال وسواسي88
نمودار 1-3- تأثير روش مواجهه و جلوگيري از پاسخ به اضطراب در يک دوره درمان……………………199
چکيده
اختلال وسواس فکري عملي (OCD) که از دسته ي اختلالات اضطرابي محسوب مي شود، يک ناهنجاري رفتاري و شخصيّتي است که از دير باز، جنبه هاي گوناگون زندگي بشر را تحت تأثير عوارض مستقيم و غيرمستقيمِ خود قرار داده است. محتواي اين وسواس ها که منعکس کننده ي نگراني ها ودغدغه هاي مردم در هر فرهنگي مي باشد، عمدتاً جنبه ي مذهبي داشته است. صرف نظر از علت ها، وسواس اساساً يک ناهنجاري و انحراف از معيارهاي متعادل شناختي، رفتاري، عرفي و مذهبي است که داراي ماهيّت تدريجي و پيش رونده است؛ يعني در ابتدا بسيار خفيف بوده و بيماري تلقّي نمي شود. اما با گذشت زمان و ريشه دوانيدن تا اعماق روح و روان انسان، آثار فلج کننده ي روحي و جسمي آن ظاهر مي گردد و اين زماني است که بيمار خطر را جدّي گرفته و براي درمان ، اقدام مي کند که البته بسيار دير است و مشکلات و هزينه هاي زيادي را در بر خواهد داشت.
در اين پژوهش از دريچه ي متفاوتي به ريشه هاي مذهبي بروز وسواس پرداخته شده و تأثيرِ نحوه ي بيان احکام و دستورات ديني در ايجاد وسواس مورد تأکيد قرار گرفته است. در ادامه امکان تطابق روش هاي درمان وسواس، در شيوه هاي درماني روان شناسانه با تدابيري که در فقه اسلامي و آموزه هاي ديني، براي مقابله با اين اختلال پيش بيني گرديده، بررسي شده است.
نتايج حاصل از اين پژوهش نشان داد که اولاً در نزد دينداراني که مقيّد به رعايت تمام و کمال احکام شريعت هستند، ترس از بطلان اعمال و عدم مقبوليّت آن ها در درگاه الهي، عاملي است اضطراب برانگيز که موجب مي شود فرد براي رهايي ازاين اضطراب، و يقين پيدا کردن نسبت به صحت عمل خود، به طور وسواس گونه اي به عمل کردن بر اساس احتياط و انجام و تکرار جزئياتي روي آورد که در رسائل احکام، به عنوان شرطِ اتيان کامل عمل، تبيين شده اند؛ و ثانياً مشخص شد که شارع مقدّس براي پيشگيري از آسيب هاي وسواس و نيز درمان آن در صورت لزوم، قواعد و اصولي را پيش بيني نموده است که تأثيرگذاري آن ها در پيشگيري و درمان، همانند شيوه هاي درماني، در روان شناسي و روانپزشکي، مي باشند. همچنين اين پژوهش اثبات کرد که با بهره گيري از تدابير انديشيده شده در فقه اسلامي، مي توان باورهاي شناختيِ غيرمنطقي و نادرستي را که افکار و رفتار افراطي و وسواسي را در فرد مومن و متديّن، شکل داده و مديريّت مي کنند، مجدّداً به مسير و مجراي اصلي خود بازگردانيده و تعادل شخصيتي و رفتاري فرد را بار ديگر بر وجودش حاکم ساخت.

کليد واژه ها: وسواس فکري- عملي اجباري، احتياط، شک، يقين وسواسي، اضطراب، شناخت رفتار درماني، قواعد فقهي.

مقدمه

بيان مسئله
وسواس از ديدگاه روانپزشکي به فکر، عقيده ويا احساس تکرار شونده ومزاحم گفته مي شود که عمل به آن يک رفتار خود آگاه وتکراري است ودر نهايت منجر به بروز رفتار اجباري در انسان مي شود. وسواس جنبه هاي گوناگوني دارد و به دو نوع اصلي تقسيم مي شود: وسواس فکري مثل وسواس در اعتقادات و وسواس عملي مثل وسواس در طهارت ونجاست، که هرکدام نشانه ها، ريشه ها و پيامدها ي خاص خود را به همراه دارد.
با اندکي دقت و توجه انسان‌ هايي را در پيرامون خود مي بينيم که گرچه داراي ظاهري سالم هستند، ولي نوعي تفاوت آشکار در اعمال و رفتار آنان نسبت به رفتارهاي متداول و متعارف افراد عادي جامعه وجود دارد. اين افراد بيش ازحدّ متعارف، در امور عادي، اعمّ از مادي و معنوي، سخت‌ گيري مي‌کنند، به همه چيز شک دارند، به کسي اطمينان نمي‌کنند و در بسياري از امور زندگي کارهاي خود را با ترديد و وسواس انجام مي ‌دهند. چنانچه اين افراد درمان نشوند، وضعيت اسفناک تري پيدا مي کنند و زندگي نامطلوب و ناخوشايندي را ادامه خواهند داد.
اختلال وسواس يک اختلال اضطرابي مزمن است که مي تواند به مدت طولاني همه ي زندگي فرد وسواسي را درگيرنمايد. اما با وجود مشقّت بار بودن، روش هاي درماني مختلف از قبيل: روان درماني، دارو درماني شناخت رفتار درماني و مراقبه ي شخصي مي توانند به درمان و رفع اين اختلال کمک کنند.
پژوهش حاضر به بررسي وسواس از ديدگاه علم روانشناسي وروانپزشکي ونيز مطالعه ي آن ازمنظر فقه اسلامي مي پردازد وبه دنبال آن است که تأثير احکام فقهي مرتبط با اين اختلال را، به ويژه اصول و قواعد مربوط به طهارت ونجاست وعبادات را، در کنترل و درمان وسواس مورد تجزيه وتحليل قرار دهد؛ وپاسخ برخي از سوالات متعدّدي را که در اين زمينه مطرح است، بيابد. از ميان سوالاتي که در مورد جنبه هاي گوناگون وسواس، در اين پژوهش، محور تامّل وتفکّر قرار گرفته اند، مي توان به موارد زير اشاره نمود: چگونه مي توان با بکارگيري اصول وقواعد فقهي از ابتلاء به وسواس پيشگيري کرد؟ آيا وسواس همان عمل به احتياط است يا مقوله اي متفاوت از آن؟ آيا وسواس به خرج دادن در مورد قالب ومقدّمات عبادات موجب غنا بخشيدن و وزين نمودن آنها مي شود يا برعکس آنها را از درون سبک واندک مي سازد؟ راه هاي پيشگيري از ابتلا به وسواس کدامند؟ آيا فقه اسلامي درخلال احکام ودستورات اسلامي درمان ويژه اي را براي مبتلايان به وسواس پيش بيني کرده است؟ آيا برخي از مسائل واحکام فقهيِ مطرح شده در رسائل احکام، خود به نوعي زمينه ساز وبرانگيزاننده ي فکر يا عمل وسواس گونه در مکلّفيني که از نظر زيستي ورواني مستعدّ ابتلاء به اختلال وسواس مي باشند، محسوب نمي شوند؟ و بالاخره اين که آيا علم روانشناسي مي تواند به فقيه کمک کند تا احکام مرتبط با موضوع ومحتواي وسواس ( احکام طهارت ونجاست، عبادات…) را به گونه اي بيان کند که راه ظهور وبروز وسواس را سد کند ودر صورتي که بروز يافته است آن را زايل گرداند؟
پاسخ دادن به اين سوالات ونظاير آنها، مستلزم کاوش وکنکاش موشکافانه درمورد جنبه هاي گوناگون و بسيارمهم وتعيين کننده ي وسواس مي باشد؛ مثل شناخت وسوسه ووسواس، علل وعوامل پيدايش، آثاروعوارض متعدد ناشي از آن، احکام وقواعد فقهي پيش بيني شده به منظور پيشگيري از بروز وسواس در فقه اسلامي، روش هاي درمان آن از نظر علم پزشکي وروانپزشکي، روانکاوي، طب سنّتي، راهکارهاي درماني عملي وشناختي ارائه شده در فقه اسلامي وآموزه هاي ديني وهمچنين بررسي ارتباط نزديک بين نوع برداشت از فلسفه عبادت با بروز رفتارهاي وسواس گونه در افراد ونيز شناخت ودرک مفاهيمي همچون نجس، پاک، گناه، ثواب، احتياط، شک ويقين وتاثيرِ نحوه ي برداشت ازاين مفاهيم در شکل گيري وسوسه هاي خنّاس در مکلّفين ومتديّنين وبالاخره اثبات مطابقت وهمپوشاني درمان ها و پيشگيري هاي روانشناسانه با راهبردهاي پيشگيرانه ودرمان هاي ارائه شده براساس قواعد فقهي اي که مبناي صدور احکام مربوط به اين اختلال ونابساماني اجباري تلقّي مي گردند.
سوالات تحقيق
1- احتياط، افراط، تقيّد، حساسيت وجزئي نگري هاي بيش از اندازه در انجام تکاليف و واجبات ديني، چرا وچگونه مي تواند موجب بروز اختلال وسواس گردد؟
2- آيا همپوشاني وتطابق درمان هاي مبتني بر اصول روانپزشکي، روانشناسي وروانکاوي با راهکارهاي پيشگيرانه ودرماني ارائه شده در فقه اسلامي ( مثلاً قواعد فقهي) امکان پذير است؟
فرضييه هاي تحقيق
1- به نظر مي رسد دقّت بيش از حد در انجام تکاليف ديني به سبب ترس از عدم مقبوليّت آن ها دردرگاه الهي، موجب پيدايش استرس واضطراب شديد و در نتيجه سبب بروز وسواس در افکار، رفتار وعملکرد روان انسان مي گردد.
2- تدابير پيشگيرانه ودرماني وسواس در فقه اسلامي برمبناي خصوصيات روحي – رواني نوع انسان ودر راستاي حفظ سلامت وبهداشت روان او، تدوين يافته اند.
ضرورت واهميّت مسئله
همان گونه که تحقيقات متعدّد روانشناسانه نشان داده اند ريشه و اساس بيماري وسواس، اضطراب، ناتواني فكري وضعف اراده است، واز طرفي ممکن است اين ويژگي هادرهر انساني صرف نظر از مليّت، دين ومذهب ويافرهنگش، به وجود آيد. بنابراين اين اختلال نمي تواند منحصربه ملت خاصي باشد ودر هر جامعه اي بر اساس آداب و سنن، فرهنگ ومذهبش به نوعي آشکار مي شود. علاوه بر اين، در هر طبقه با توجه به خصوصيات صنفي مربوط به آن به شکل خاصي بروز مي کند. به عنوان مثال، گروهي از پزشکان وپرستاران درمورد ميکروب ها وبيماري ها، بعضي از محصّلين علوم ديني در طهارت و نجاست و حلال وحرام، برخي از دانشمندان، در تأليف و تصنيف كتاب و اکثر مادران نسبت به سلامتي وبيماري فرزندانشان دچار وسواس شده و نيرويي نامرئي آنان را دچار شك و ترديد مي سازد واين شك و ترديد به تدريج، درساير شئون زندگي آنان نيز ساري وجاري مي گردد؛ اين گونه اشخاص نمي توانند در مسايل مختلف زندگي براي خودتصميم بگيرند، و به علّت وجود اين ضعف و ناتواني فكري و عجز در تصميم گيري هميشه براساس فكر و اراده ديگران زندگي مي کنند.
نتايج حاصل از تحقيقات علمي نشان داده اند که اختلال وسواس شيوع نسبتاً بالايي دارد و بيش از آنچه كه تصور مي شود، شايع وگسترده شده است. در واقع از نظرميزان شيوع، چهارمين بيماري رواني محسوب مي شود وجايگاه آن بعد از افسردگي، دائم الخمر بودن وهراس اجتماعي تعيين شده است؛ به طوري که مي توان گفت يك در صد از جمعيت بزرگسال دنيا از طريق اختلال وسواس فكري-عملي افسرده وناتوان شده واز هر دويست نفر كودك ونوجوان در دنيا، يك نفر مبتلا به وسواس مي شود. سن ابتلا به وسواس به طور متوسط، ازاوائل دهه بيست سالگي برآورد شده است. همچنين گفته مي شود كه ممكن است فرد در همان دوران كودكي يا حتّي در دوران پيري به اين اختلال که به نوعي، مي توان آن را ” خوره يا جزام روحي ” لقب داد، دچار گردد.
بدين ترتيب باتوجه به شيوع گسترده اين اختلال وآثار وپيامد هاي متعدد وفلج کننده ي آن چه از نظر جسمي وچه از نظر روحي -رواني وهمچنين به اين لحاظ که افسردگي ناشي از وسواس رقم قابل توجهي را به خود اختصاص مي دهد به اين نتيجه مي رسيم که تحقيق ومطالعه بيشتر ودقيق تردرموردعلل و ريشه هاي شکل گيري اين معضل، به ويژه در فرهنگ ايراني واسلامي ما، مي تواندکمک بسيار شاياني به درمان آن به ويژه در افراد معتقد و مقيّد به پيروي از احکام، عبادات وواجبات ديني نمايد. اغلب افراد ي که گرفتار وسوسه ي شيطان شده ودست وپايشان دراين باتلاق فرو مي رود، تمام وجودشان مملو از اضطراب واسترس، تزلزل وبي قراري روحي مي شود ودر نتيجه، به جاي عبادت کردن و آرامش يافتن، دائماً باتشويش ونگراني وعذاب وجدان دست وپنجه نرم مي کنندومسلم است که چنين نتيجه وحالت فلج کننده اي، منظور نظر شارع مقدس از تشريع احکام عبادي نبوده است. اسلام سعادت، كرامت، عظمت و خوشبختي انسان را منوط به عمل کردن بر اساس آموزه هاو تعاليم اسلامي مي داند، ليكن فردي كه به وسواس عمل مي کند، عمر خود را در مسير باطل و بي فايده، ودر راه پيروي از “خُطُوات شيطان” برباد مي دهد.
باتوجه به آنچه گفته شدوباعنايت به اينکه درحال حاضر، انسان هاي بسياري گرفتار اين اختلال ويرانگرمرضي هستند، لازم است مطالعات وتحقيقات گسترده تر، دقيق تر وعميق تري صورت پذيرد تا بتوان- ان شاءالله- با استعانت از خداوند متعال وبا بهره مندي از، راه حل هايي كه اسلام عزيز، نظريه پردازان اسلامي و دانشمندان متخصّص دراين باره ارائه نموده اند، براي نجات از اين مهلکه بزرگ، راه حل هاي کامل تر، موثر تر وکارآمدتري را طراحي واجرا نمود.
اهداف تحقيق
شناخت وفهم بيشتر ودقيق تر اختلال وسواس، بررسي علل وعوامل شکل گيري آن از جنبه هاي مختلف و تاثير آنها در ايجاد آسيب هاي روحي ورواني در فرد وسواسي، بحث پيرامون آثار ونتايج آن، از نگاه فقه اسلامي ومقايسه ي آنها با ديدگاه روانشناسي، روان کاوي وروانپزشکي، با رويکردي به شيوه هاي پيشگيري ودرمان اختلال وسواس، در هر دو حوزه، از اهمّ اهداف پژوهش حاضر مي باشد.
ادبيات وپيشينه ي تحقيق
مطالعات گسترده ونامحدودي درباب وسواس هم در روانشناسي وهم در حوزه ي مذهبي انجام شده ومقالات وکتب بسياري در اين زمينه نگاشته شده است. موضوعات پايان نامه نيز در ارتباط با اين موضوع کم نيست؛ اما پايان نامه اي که از نقطه نظر اين پژوهش، موضوع را پيگيري کرده باشد، در دسترس نبوده است. فصل مشترک پايان نامه حاضر با ساير کارهاي انجام شده در اين زمينه، نهايتاً تا مقايسه درمان در دو ديدگاه وهمچنين بعضاً در مقالاتي درباره شيوه عملکرد ذهن وتصحيح باورها ديني نادرست وجايگزيني آن با باورهاي درست، پيش رفته است واشاراتي هم به يکسان بودن اصل طهارت در دين اسلام با شيوه ي مواجهه سازي و بي اعتنايي نسبت به وسواس در روانشناسي شده است. اما در اين پژو هش هدف آن است که علاوه بر ريشه ها و درمان هاي ذکر شده براي وسواس در روان شناسي و اسلام، به جزئيات بيشتري در اين زمينه بپردازيم . در اين راستا اولاً تأثير احتياط، افراط، تقيّد، حساسيت وجزئي نگري هاي بيش از اندازه در انجام تکاليف و واجبات ديني را در بروز اختلال وسواس بررسي مي کنيم و ثانياً بدنبال آن هستيم که امکان همپوشاني وتطابق درمان هاي مبتني بر اصول روانپزشکي، روانشناسي وروانکاوي با راهکارهاي پيشگيرانه ودرماني ارائه شده در فقه اسلامي ( مثلاً قواعد فقهي)را مورد مطالعه قرار دهيم.
روش تحقيق
دراين پژوهش، بنا بر اقتضاي فرضيّات ارائه شده، از دو روش تحقيق استفاده شده است. بخش اعظم اين تحقيق به روش کتابخانه اي و به صورت نظري-توصيفي انجام شده است و بخش ديگر آن به روش ميداني و با تهيه ي پرسش نامه و پرسش گري اجرا گرديده است. اطلاعات و داده هاي حاصل از بخش ميداني با استفاده از نرم افزار SPSS، مورد تجزيه و تحليل توصيفي قرار گرفتند.
محدوديت هاي تحقيق
از آن جايي که موضوع اين تحقيق، داراي گستردگي بسياري بوده و با جنبه هاي گوناگون زندگي فردي و اجتماعي انسان در ارتباط است. ورود شاخه هايي از علوم زيست شناسي، روانشناسي، روان پزشکي، مشاوره، علوم تربيتي، در حوزه ي شناخت و درمان اين اختلال اضطرابي، اجتناب ناپذير است و از طرفي اين بيماري در روابط بين فردي، روابط خانوادگي و روابط کاري نيز اثرگذار است و بعضاً به تضييع حقوق ديگران نيز منجر مي گردد. بنابراين پرداختن به تمام جوانب مسئله در اين مجمل نمي گنجد و انجام چنين پژوهش دامنه داري مستلزم صرف وقت و هزينه هاي بسيار است. واين خود بزرگترين محدوديت اين تحقيق محسوب مي شود.
انجام تحقيق ميداني نيز محدويت هاي خاص خود را داشته است. از جمله ي اين محدوديت ها يکي اين است که نمونه ي در نظر گرفته شده، به نسبت کل جامعه ي آماري، يعني کليه ي ساکنين شهر دامغان، کوچک مي باشد و فقط شامل 200 نفر مي شود که به طور تصادفي ساده براساس روش نمونه گيري خوشه اي ساده، انتخاب و مورد پرسشگري قرار گرفته اند. البته علت انتخاب چنين نمونه اي، محدوديت زماني و وسعت پژوهش بوده است. بنابراين ممکن است نتايج بدست آمده از روايي و اعتبار خيلي بالايي برخوردار نباشند.
قطعاً اجراي يک تحقيق ميداني گسترده تر که عوامل استرس زا و وسواس برانگيز بيشتري را بسنجد و ارتباط آن ها را در تأثيرگذاري بر بروز وسواس ارزيابي کرده و نتايج را از اين حيث، با ساير عوامل موثر، مقايسه کند، مي تواند نتايج معتبرتر و قابل استنادتري را درخصوص فرضيه ي مذکور، در اختيار محقّقين و صاحب نظران بگذارد. نتايجي که امکان يک تصميم گيري مستدل تر را براي متولّيان امر ميسّر گرداند.
از طرف ديگر فاکتورهاي پرسش شده، براي ارزيابي کامل و همه جانبه ي فرضيه ي مورد نظر کافي نيستند. اين تحقيق فقط يک آمارگيري ساده است که شامل هردو جنس زن ومرد و همه ي گروه هاي سني با هر نوع تحصيلاتي مي شود. براي تحقيقات کامل تر و بيشتر بايد فاکتورهاي تخصصي تر ديگري هم اضافه گردد، تفکيک جنسيتي، تحصيلي و سنّي نيز انجام شود، تا نتايج معتبرتري بدست آيد.
سازمان دهي مطالب يا ساختار تحقيق
رساله ي حاضر در سه بخش، شامل: ” کليات “، “آسيب شناسي وسواس” و “پيشگيري و درمان وسواس از منظر روان شناسي و فقه اسلامي ” تدوين شده است. در فصل اول مفهوم وسواس از نظر لغوي، در اصطلاح روان شناسي و از منظر فقه اسلامي و آموزه هاي ديني بيان و سپس مقايسه گرديده است. انواع وسواس ، نشانه هاي بروز آن و محتواي وسواس، همگي در اين فصل مطرح شده اند.
در فصل دوم دلايل و ريشه هاي بروز وسواس، از زواياي گوناگون مورد بحث قرار گرفته و سپس آثار و نتايج متعدّد و متنوع وسواس بررسي شده اند.
درفصل سوم روش هاي پيشگيري و درمان وسواس از ديد روان شناسي و فقه و آموزه هاي ديني مقايسه گرديده است.
هدف اصلي از نگاشتن اين پژوهش آن بوده است که تأثير ترس و اضطراب در ايجاد وسواس هايي که بيشتر محتواي مذهبي دارند، ارزيابي گردد وعلاوه بر آن بدنبال آشنايي با شيوه هاي پيشگيري و درمان اين اختلال در روان شناسي و فقه و مقايسه ي اشتراکات آن ها بوده ايم؛ تا بتوانيم اثبات کنيم که روش هاي درمان روان شناسانه، در اصل همان اصول و قواعدي هستند که در فقه اسلامي تبيين شده اند و مبتني بر فطرت و عملکرد طبيعي روان يک انسان سالم مي باشند.
براي اين منظور فرض را براين گذاشته ايم که در رساله هاي احکام، بعضاً جزئي نگري ها و احتياط هاي سخت گيرانه اي وجود دارد که نه تنها به امتثال کامل تر تکليف کمک نمي کنند، بلکه مکلّف را به دليل ترس از بطلان عملش و مورد قبول واقع نشدن آن، دچار اضطراب و تنش هاي عصبي کرده و ضريب ابتلاي او را به اختلال وسواس مخصوصاً وسواس مذهبي افزايش مي دهند. اين اتّفاق در حالي رخ مي دهد که شارع مقدس همزمان با وضع و تشريع احکام دين، گريزگاه هايي مثل اصل طهارت، استصحاب، نفي عسر وحرج و غيره را براي اجتناب از وسواس و گرفتاري هاي ناشي ازآن، تدارک ديده است.
براي اثبات صحت يا سقم اين ادّعا همان گونه که در بالا نيز اشاره شد، وسواس را از نظر لغوي واصطلاحي، در دو حيطه ي مورد نظر مقايسه کرده سپس به آسيب شناسي آن پرداخته ايم؛ تا دريابيم علل و آثار وسواس از نظر فقهي و روان شناسي چگونه ارزيابي شده اند و هرکدام با توجه به نقطه نظر خود چه شيوه اي را براي پيشگيري از ابتلا به آن و درمان در صورت ابتلا، برگزيده اند. نتايج حاصل ازمقايسه ي اين شيوه ها و عوامل مرتبط با آن ها، ما را در اثبات درستي يا نادرستي فرضيه هاي تحقيق، ياري کرده اند.


پاسخی بگذارید