1-1-6-1- ادله قرآني………………………………………………………………………………………. 39
1-1-6-1-1- آيات جهان‏شمولي قرآن……………………………………………………………. 39
1-1-6-1-2- انطباق بر فطرت………………………………………………………………………. 40
1-1-6-2- ادله روايي………………………………………………………………………………………. 40
1-2- مباني خاص يا پيش فرضهاي استنباط کلامي از قصص قرآن………………………………… 41
1-2-1- حقانيت قصص قرآن……………………………………………………………………………….. 41
1-2-1-1- پيشينه غيرحقيقي دانستن قصص قرآن……………………………………………….. 43
1-2-1-2- نقد و بررسى‏ غير حقيقي دانستن قصص قرآن…………………………………….. 46
1-2-1-3- آيات بيانگر حقانيت قصص قرآن………………………………………………………. 48
1-2-1-3-1- تصريح به حق بودن قصص قرآن………………………………………………. 48
1-2-1-3-2- تعبير به نبأ………………………………………………………………………………. 49
1-2-1-3-3- تصريح به جزئياتي چون موقعيت، زمان و مكان قصه…………………… 50
1-2-1-3-4- تأييد و يا عدم انکار تحقق برخي از قصص از ناحيه افراد مطلع…….. 52
1-2-1-3-5- تصريح قرآن به تمثيل در موارد خاص……………………………………….. 55
1-2-1-4- شبهه اقتباس قصص قرآن از مصادر يهودي و نصراني………………………….. 58
1-2-2- هدفمند بودن قصص قرآن……………………………………………………………………….. 61
1-2-2-1- اغراض قصه گويي در قرآن……………………………………………………………… 62
1-2-2-2- تبيين آموزه‌هاي امامت…………………………………………………………………….. 64

1-2-3- ارتباط امامت با نبوت در عرصه وصايت، خلافت و وراثت …………………………. 66
1-2-3-1- ارتباط “خلافت” با “نبوت” و “امامت”………………………………………………… 66
1-2-3-1-1- معنى ‏‏‏‏‏‏‏لغوي………………………………………………………………………… 66
1-2-3-1-2- معنى‏‏‏‏‏‏‏اصطلاحي……………………………………………………………………….. 68
1-2-1-3-3- کاربرد قرآني…………………………………………………………………………… 69
1-2-3-2- جدا انگاري يا تفاوت مقام “امامت” از “نبوت”…………………………………….. 73
1-2-3-3- ائمه وارثان انبياء، اوصياء و حجج الهي(ع)………………………………………….. 76
1-2-3-3-1- معني وارث بودن امام………………………………………………………………. 76
1-2-3-3-2- اهميت به ارث بردن ميراث انبياء و اوصياء الهي………………………….. 77
1-2-3-3-2-1- ادله قرآني……………………………………………………………………….. 77
1-2-3-3-2-2- ادله روايي………………………………………………………………………. 79
1-2-4- قصص قرآن نمايانگر سنت‌هاي الهي…………………………………………………………. 82
1-2-4-1- ويژگي‏ها‌‏ي سنت‏ها‌‏ي الهي……………………………………………………………….. 83
1-2-4-2- تجلي سنت‌هاي الهي در قصص قرآن………………………………………………… 84
1-2-4-2-1- عدم لياقت ظالمان در تصدي امامت…………………………………………… 85
1-2-4-2-2- پذيرش اعمال متقين………………………………………………………………… 86
1-2-4-2-3- عطاي اجر نيکوکاران……………………………………………………………….. 86
1-2-4-2-4- سرانجام منکران………………………………………………………………………. 86
1-2-4-3- گونه‌هاي بيان سنت‌هاي الهي در قصص قرآن……………………………………… 87
1-2-4-3-1- تصريح…………………………………………………………………………………… 87
1-2-4-3-2- اشارات داستاني………………………………………………………………………. 88
1-2-4-4- هماهنگي محتوايي ميان آيات قصص و آيات ديگر در بيان سنت‌هاي الهي 90
1-2-5- جريان يا ايستايي قصص قرآن تا روز قيامت………………………………………………. 92
1-2-5-1- جستاري در قاعده جري و تطبيق………………………………………………………. 93
1-2-5-2- جرى و تطبيق، رمز جاودانگى قرآن…………………………………………………… 96
1-2-5-3- جستاري در روايات “حذو النعل بالنعل”…………………………………………….. 98
1-2-5-3-1- مصادر اهل سنت…………………………………………………………………….. 98
1-2-5-3-2- مصادر اماميه…………………………………………………………………………… 99
1-2-5-4- نمونه‌هايي از جاري بودن آيات قصص……………………………………………. 101
فصل دوم: کارآمدي استنباط کلامي از قصص قرآن در باب امامت
2-1- ادله کارآمدي استدلال به قصص قرآن در موضوع امامت……………………………………. 106
2-1-1- استناد کلامي به قصص قرآن در روايات پيامبر و ائمه اطهار(ع)…………………… 106
2-1-1-1- استناد کلامي به قصص قرآن در احاديث پيامبر اکرم(ص)…………………… 106
2-1-1-2- استناد کلامي به قصص قرآن در روايات ائمه اطهار(ع)……………………….. 108
2-1-2- استنباط کلامي از قصص قرآن توسط اصحاب ائمه(ع) و تأييد ائمه(ع)………… 111
2-1-3- بکارگيري اين شيوه توسط دانشمندان اماميه و اهل سنت……………………………. 113
2-1-4- بيان غير مستقيم و مستقيم مباحث امامت در آيات قصص و غير قصص………. 115
2-1-5- جدايي ناپذيري قصص قرآن و سنتهاي الهي…………………………………………….. 117
2-1-6- ايستايي يا پايايي اصول اعتقادي اديان الهي……………………………………………….. 117
2-2- گونه‌هاي ارتباط قصص قرآن با مباحث کلامي امامت………………………………………… 119
2-2-1- ارتباط تصريحي……………………………………………………………………………………. 119
2-2-2- ارتباط اشاري……………………………………………………………………………………….. 121
2-2-3- ارتباط تأويلي……………………………………………………………………………………….. 122
2-2-3-1- آيه “بَقِيَّتُ اللَّهِ..”…………………………………………………………………………….. 123
2-2-3-2- آيه “إِنَّ الْأَرْضَ لِلَّهِ يُورِثُها مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ..”………………………………….. 125
2-2-3-3- آيه “فَبَدَّلَ الَّذينَ ظَلَمُوا..”………………………………………………………………… 126
2-2-3-4- آيه “..وَ بِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَ قَصْرٍ مَشيدٍ”………………………………………………………. 127
2-3- گونه‏هاي استدلال به قصص قرآن در مباحث کلامي امامت………………………………… 128
2-3-1- جواب نقضي……………………………………………………………………………………….. 128
2-3-2- جواب حلي…………………………………………………………………………………………. 129
2-3-3- مفهوم اولويت………………………………………………………………………………………. 130
فصل سوم: جايگاه امامت در قصص قرآن و چگونگي استدلال علماء اماميه بر آن
3-1- شرايط امامت……………………………………………………………………………………………….. 133
3-1-1- اختصاص حق تعيين امام به خداوند………………………………………………………… 133
3-1-1-1- آيات جعل “خليفة”………………………………………………………………………… 136
3-1-1-2- آيات جعل “امام”…………………………………………………………………………… 137
3-1-1-3- آيات منصب “وزارت”……………………………………………………………………. 138
3-1-1-4- آيات “اختيار”……………………………………………………………………………….. 138
3-1-1-5- آيات “اصطفاء” و “اجتباء”………………………………………………………………. 140
3-1-1-6- آيات اعطاء مقام “نبوت” و “رسالت”………………………………………………… 142
3-1-1-7- آيات “مکنت دادن” و “اعطاء ملک”………………………………………………….. 143
3-1-2- وجوب نص بر امام……………………………………………………………………………….. 144
3-1-2-1- نص در مورد خلافت هارون…………………………………………………………… 144
3-1-2-2- نص بر فرمانروايي طالوت………………………………………………………………. 145
3-1-2-3- عنصر وصيت در سيره انبياء الهي…………………………………………………….. 147
3-1-3- علم و شجاعت از شرايط خلافت و امامت……………………………………………….. 152
3-1-3-1- قصه حضرت آدم(ع) و تعليم أسماء…………………………………………………. 152
3-1-3-2- قصه طالوت………………………………………………………………………………….. 154
3-1-4- عصمت امام…………………………………………………………………………………………. 156
3-1-4-1- آيات قصص بيانگر عصمت امام……………………………………………………… 156
3-1-4-1-1- آيات استخلاف آدم(ع)…………………………………………………………… 157
3-1-4-1-2- آيه ابتلاء ابراهيم(ع)……………………………………………………………….. 158
3-1-4-1-3- آيه “وَ جَعَلْنَاهُمْ أَئمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا..”…………………………………………. 162
3-1-4-1-4- آيه “إِنَّ اللَّهَ اصْطَفى‏ آدَمَ وَ نُوحاً..”…………………………………………….. 165
3-1-4-1-5- آيه اقتداء به هدايت انبياء………………………………………………………… 166
3-1-4-2- خاستگاه و سرچشمه عصمت…………………………………………………………. 167
3-1-4-2-1- آيه سبب موهبت امامت…………………………………………………………. 167
3-1-4-2-2- آيه برهان رب……………………………………………………………………….. 168
3-1-4-2-3- آيات استخلاف آدم(ع) و تعليم أسماء………………………………………. 170
3-1-5- صدور معجزه از امام……………………………………………………………………………… 171
3-1-5-1- اصطلاح معجزه و تفاوت آن با کرامت……………………………………………… 171
3-1-5-2- جايگاه معجزة در منظومه فکري امامية……………………………………………… 175
3-1-5-3- کارکرد معجزة در منظومه فکري امامية……………………………………………… 176
3-1-5-4- عدم انحصار معجزه به انبياء……………………………………………………………. 177
3-1-5-5- استناد به صدور خرق عادت از طالوت…………………………………………….. 182
3-1-6- محدَّث بودن امام…………………………………………………………………………………… 184
3-2- وراثت و مصلحت الهي در تعيين امام………………………………………………………………. 192
3-3- ضرورت مستمر وجود خليفه و امام در زمين تا قيامت………………………………………. 200
3-3-1- آيات استخلاف آدم و تعليم اسماء…………………………………………………………… 200
3-3-2- آيات نجات انبياء و پيروان آنان………………………………………………………………. 202
3-4- وجود صفات مستخلف در خليفه و امام………………………………………………………….. 204
3-5- برتري انبياء و حجج الهي بر فرشتگان…………………………………………………………….. 205
3-6- تقدم وجود خليفه بر ديگران………………………………………………………………………….. 206
3-7- امامت و هدايت به امر…………………………………………………………………………………… 207
3-8- سبب موهبت امامت………………………………………………………………………………………. 209
3-9- امکان تصدي مقام امامت در کودکي………………………………………………………………… 210
3-10- رجعت………………………………………………………………………………………………………. 215
-10-1- امکان رجعت بر پايه قصص قرآن……………………………………………………………. 215
3-10-2- رجعت بر پايه آيات استخلاف……………………………………………………………… 217
3-10-3- آيه “وَ نُريدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ..”…………………………….. 218
3-11- توسل و استغاثه………………………………………………………………………………………….. 222
3-11-1- توسل حضرت آدم(ع)…………………………………………………………………………. 222
3-11-2- حضرت يوسف(ع) و درخواست از ساقي پادشاه در زندان……………………….. 223
3-11-3- استغاثه فرزندان يعقوب(ع) به يوسف(ع)……………………………………………….. 224
3-11-4- توسل فرزندان حضرت يعقوب(ع) به پدر………………………………………………. 226
3-11-5- توسل و استغاثة فرعونيان و بني اسرائيل به حضرت موسي(ع)………………….. 226
3-11-5-1- درخواست برداشتن رجز………………………………………………………………. 226
3-11-5-2- درخواست آب……………………………………………………………………………. 227
3-11-5-3- درخواست طعام………………………………………………………………………….. 228
3-12- تبرک جستن به اولياء و آثار ايشان………………………………………………………………… 229
3-12-1- تبرک به مقام ابراهيم(ع)……………………………………………………………………….. 229
3-12-2- پيراهن يوسف(ع) و بازگشت بينايى يعقوب(ع)……………………………………….‏ 230
3-12-3- تبرک جستن به تابوت در بني إسرائيل…………………………………………………… 231
3-12-4- تبرک جستن به جايگاه اصحاب کهف…………………………………………………… 233
3-12-5- مبارک بودن حضرت عيسي(ع)…………………………………………………………….. 234
3-13- زيارت معصومان(ع)…………………………………………………………………………………… 235
3-13-1- دعاء حضرت ابراهيم(ع)……………………………………………………………………… 235
3-13-2- دعوت مردم به حج توسط حضرت ابراهيم(ع)……………………………………….. 238
3-13-3- مزار اصحاب کهف……………………………………………………………………………… 240
3-14- شفاعت……………………………………………………………………………………………………… 241
3-14-1- شفاعت حضرت نوح(ع) براي پسرش…………………………………………………… 242
3-14-2- شفاعت حضرت ابراهيم(ع) براي قوم حضرت لوط(ع)……………………………. 242
3-14-3- درخواست آمرزش حضرت ابراهيم(ع) براي آزر…………………………………….. 244
3-14-4- درخواست آمرزش حضرت نوح(ع) براي پدر و مادر و مؤمنان…………………. 245
3-14-5- درخواست آمرزش حضرت ابراهيم(ع) براي پدر و مادر…………………………… 246
3-14-6- آمرزش طلبي حضرت موسي(ع) براي خود و برادرش…………………………….. 246
فصل چهارم: مباحث مهدويت در قصص قرآن
4-1- امکان پنهاني بودن ولادت امام عصر(ع)…………………………………………………………… 248
4-1-1- ولادت پنهاني حضرت ابراهيم(ع) و حضرت موسي(ع)……………………………… 248
4-1-2- انکار امام عصر(ع) توسط عموي حضرت………………………………………………… 249
4-2- امکان تصدي مقام امامت در کودکي………………………………………………………………… 249
4-3- غيبت حضرت مهدي(ع)……………………………………………………………………………….. 252
4-3-1- شبهه ناروايي غيبت براي امام………………………………………………………………….. 252
4-3-2- آيا غيبت خلاف عادت است………………………………………………………………….. 255
4-3-3- حکمت غيبت………………………………………………………………………………………. 258
4-3-4- رؤيت امام عصر(ع) بى‏آنکه شناخته شود………………………………………………….. 265
4-4- طول عمر امام عصر(ع)………………………………………………………………………………….. 267
4-5- پايايي دوران جواني امام عصر(ع)…………………………………………………………………… 269
4-5-1- قصه اصحاب کهف……………………………………………………………………………….. 271
4-5-2- ماجراي عزير(ع)…………………………………………………………………………………… 271
4-6- صدور معجزه در وقت ظهور………………………………………………………………………….. 274
4-7- حکومت جهاني حضرت مهدي(ع)…………………………………………………………………. 277
4-8- آداب انتظار………………………………………………………………………………………………….. 279
4-8-1- صبر جميل داشتن…………………………………………………………………………………. 280
4-8-2- اميدواري به امر فرج……………………………………………………………………………… 280
4-8-3- غيبت را ناشي از علم و حكمت خداوند دانستن……………………………………….. 280
4-8-4- تأثر و اندوه در فراق و اشتياق…………………………………………………………………. 281
4-8-5- به ياد امام عصر(ع) بودن………………………………………………………………………… 282
4-8-6- شكوه از غيبت به نزد خدا، مناجات و دعا………………………………………………… 284
4-8-7- اقدام عملي همراه با اميدواري به وصال……………………………………………………. 286
نتايج و يافته‏ها‌‏………………………………………………………………………. 287
فهرست منابع………………………………………………………………………… 289

کليات
1- تعريف مسأله و تبيين موضوع
قصص قرآن از ديرباز مورد توجه مفسران، محدثان و دانشمندان علوم قرآني بوده و از ابعاد گوناگون پژوهش‏هاي متنوعي در اين موضوع سامان يافته است برخي از اين آثار روايي و برخي ناظر به ابعاد تاريخي و جغرافيايي قصص قرآن است و برخي ديگر مربوط به ابعاد زيبايي شناسي قصص قرآن و ابعاد هنري و اعجاز بياني آن است.
از سوي ديگر هر يک مفسران باتوجه به رويکرد تفسيري خويش در ذيل آيات قصص به تفسير آن پرداخته‏ا‏ند. در برخي از تفاسير اهل سنت غالباً به جزئيات قصص پرداخته‏ا‏ند مانند “جامع البيان” طبري(د 310ق)، “لطائف الاشارات”‏ قشيري(د 465ق)، “الجامع لأحکام القرآن” قرطبي(د 671ق)، “الدر المنثور” سيوطي(د 911ق) که در ذيل قصص روايات متعددي ديده مى‏شود، که جزئيات گوناگوني از قصص قرآن در آن بيان شده که برخي از آنها از قبيل إسرائيليات و روايات غير معتبر به شمار مى‏رود و چه بسا خالي از ابعاد هدايتي و تربيتي باشد.1
در اين ميان يکي از موضوعات اساسي در تفسير قرآن، ابعاد کلامي و جنبه‏هاي استنباط کلامي از قصص قرآن در حوزه مباحث “امامت” است. لذا موارد گوناگوني مى‏توان يافت که مفسران امامي در تفسير برخي آيات قصص نکات قابل توجهي از مباحث “امامت پژوهي” در استنباط از آن قصص بيان کرده‏ا‏ند، در آثار کلامي اماميه در مباحث “امامت” نيز اهتمام بسياري نسبت به تفاسير اماميه، در استنباط کلامي به آيات ديده مى‏شود. از سوي ديگر تأمل در روايات تفسيري اهل بيت(ع) در باب قصص قرآن نشان مى‏دهد که يکي از مهمترين شيوه‏هاي اهل بيت(ع) در تبليغ امامت و تبيين ابعاد گوناگون آن و نيز در پاسخگويي به شبهات شيعيان و در احتجاج با مخالفان اين است که به قصص قرآن در مسائل کلامي “امامت” استناد بسياري داشته‏ا‏ند. نمونه‏هاي متعددي از روايات رسول خدا(ص) در آثار روايي اماميه و اهل سنت و نيز روايات بسياري از اهل بيت(ع) در آثار روايي و تفسيري اماميه شاهد اين مدعاست حتي برخي از اصحاب معصومان(ع) در مناظرات و احتجاجات خويش با مخالفان از اين شيوه بهره جسته‏ا‏ند. در آثار کلامي متقدم و متأخر اماميه نيز اين شيوه از جايگاه ويژه‏ا‏ي برخوردار است.
از سوي ديگر دانشمندان اهل سنت در تفاسير و کتب علوم قرآني و تک نگاري‏هاي خويش در باب قصص قرآن، تنها به ابعاد زيبايي شناسي قصص قرآن و ابعاد هنري و اعجاز بياني آن پرداخته‏ا‏ند و غالباً به ارتباط آن با مباحث امامت اشاره‏ا‏ي نکرده‏ا‏ند. ايشان در مباحث پيرامون “اهداف، اغراض و رسالت قصص قرآن” نيز مباحثي از قبيل تسلي دادن به رسول خدا(ص) و مؤمنان، عبرت از امت‏هاي پيشين، تثبيت روح ايمان در مسلمانان و مطالبي اين چنين بيان کرده‏ا‏ند و غالباً اشاره‏ا‏ي به ابعاد استنباطي مباحث امامت از قصص قرآن نداشته‏ا‏ند، اين امر عجيبي نيست چراکه در خصوص امامت تفاوتي اساسي در مباني کلامي با اماميه دارند اما تعجب اينجاست که برخي آثار علوم قرآني و تک نگاري‏هاي اماميه در باب قصص قرآن، نيز کمتر اشاره‏ا‏ي به “مباحث امامت” ديده مى‏شود و غالباً متأثر از همان ديدگاه‏هاي علوم قرآني دانشمندان اهل سنت هستند. از سوي ديگر آثاري با موضوع “امامت در قرآن” که در دوران معاصر نگاشته شده غالباً به آيات معروفي چون آيه ولايت، آيه إطاعت از اولي الأمر، آيه تطهير، آيه إکمال، و آياتي از اين قبيل إشاره کرده‏ا‏ند و به بهره‏هاي کلامي از قصص قرآن در مسائل امامت کمتر توجه کرده‏ا‏ند. لذا امامت پژوهي در قصص قرآن و به تعبير ديگر تبيين جايگاه قصص قرآن در استنباط کلامي در موضوع امامت يکي از خلاهاي اساسي در حوزه مطالعات ميان رشته‏اي رشته‏هاي علوم قرآني، تفسير قرآن و علم کلام است. البته قرار نيست که در اين رساله در هر موضوعي همه استدلالها را ذکر کنيم به عنوان مثال در بحث عصمت، ادله قرآني، روايي، عقلي و موارد ديگر را مطرح کنيم يا در مسأله طول عمر ادله عقلي، علمي، قرآني و روايي را مورد بررسي قرار دهيم زيرا اين خروج از موضوع محسوب مى‏شود. رسالت اصلي اين رساله مشخص کردن بخشي از ظرفيت‏ها‌‏ي قصص قرآن در زمينه استدلالهاي قرآني مربوط به مسائل اساسي امامت و مهدويت است تا اگر از امامت سخن مى‏گوييم از اين ظرفيت عالي غافل نمانيم.
2- ضرورت تحقيق و هدف
توجه به نکات زير بر لزوم و ضرورت پژوهش در اين موضوع مى‏افزايد.
أ- توجه به حجم قابل توجه قصص قرآن و ضرورت نگاه نو به قصص قرآن در استنباط مباحث امامت و مهدويت
ب- با استناد به قصص قرآن کريم در تبيين مباحث امامت و مهدويت و پاسخگويي به مهمترين شبهاتي که از ديرباز تاکنون وجود داشته است، مى‏توان پاسخ داد به ويژه در مقام احتجاج با اهل سنت و با آنان که روايات اماميه را نمى‏پذيرند.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

ج- إرائه يکي از شيوه‏هاي اهل بيت(ع) در تبليغ و احتجاج با مخالفان
د- تاکنون پژوهش مستقل و قابل توجهي در اين جنبه از ابعاد قصص قرآن سامان نيافته است.
ه- بهره گيري کلامي از قصص قرآن در تبيين مباحث امامت و مهدويت مى‏تواند در کنار اغراض ديگر قصه گويي در قرآن، به عنوان يکي ديگر از اهداف و مقاصد اساسي قصص قرآن کريم بشمار آيد.
و- در تفاسير اهل‏سنت ذيل آيات قصص قرآن، به خوبي مشخص است که به مسائل حاشيه‏ا‏ي چون ذکر جزئيات اين قصص پرداخته شده است؛ اين مطالب افزون بر اينکه به لحاظ هدايتي کارآمد نيست به لحاظ اعتبار نيز جاي تأمل است چراکه وجود روايات ضعيف و نيز إسرائيليات در ميان آنها ديده مى‏شود. اما در تفاسير و کتب کلامي شيعه، به ابعاد امامت پژوهي در ذيل آيات قصص قرآن پرداخته شده است. اين امر بيانگر جايگاه ويژه قصص قرآن در استنادات و استنباطات کلامي است البته نکات استنباط شده از قصص قرآن در تفاسير و آثار کلامي شيعه پراکنده بوده و به صورت نظام مند، منسجم و منظم در يک مجموعه مستقل تبيين و إرائه نشده است.
3- پرسش‌هاي اساسي تحقيق
اين رساله در پي يافتن پاسخ به سه پرسش اصلي ذيل است؟
أ. استنباط کلامي از قصص قرآن کريم بر چه مباني استوار است؟
ب. تا چه اندازه مى‏توان از قصص قرآن، در حوزه مباحث امامت بهره گرفت؟
ج. مهمترين مباحث کلامي امامت در استنباط از قصص قرآن چيست؟
د. مهمترين مباحث کلامي مهدويت در قصص قرآن چيست؟
4- فرضيه‌ها يا پاسخ‌هاي احتمالي تحقيق
أ. استنباط کلامي از قصص قرآن کريم بر دو دسته از مباني و پيش فرضهاي عمومي در استنباط از قرآن چون صيانت قرآن از تحريف، نص و قرائت واحد قرآن، قابل فهم بودن قرآن و جواز تفسير آن، ساختار چند معنايي قرآن، انسجام و پيوستگي آيات قرآن و جاودانگي قرآن، و مباني و پيش فرضهاي تخصصي در استنباط کلامي از قصص قرآن از قبيل حقانيت قصص قرآن يا نمادين و تمثيلي نبودن آن، هدفمند بودن قصص قرآن، لزوم ارتباط بين نبوت و امامت، تجلي سنت‌هاي الهي در قصص قرآن و جريان و ايستايي قصص قرآن تا روز قيامت استوار است.
ب. بررسي علمي ميراث علمي فريقين نشان مي‌دهد که استنباط کلامي از قصص قرآن در روايات پيامبر و ائمه اطهار(ع)، استنباط کلامي از قصص قرآن توسط اصحاب ائمه(ع) و تأييد ايشان، بکارگيري اين شيوه توسط دانشمندان اماميه و اهل سنت، بيان غير مستقيم و مستقيم مباحث امامت در آيات قصص و غير قصص، جدايي ناپذيري قصص قرآن و سنتهاي الهي، ايستايي و تغييرناپذيري اصول اعتقادي اديان الهي به خوبي بيانگر ميزان قابل توجه استفاده از اين شيوه در مباحث امامت و کارآمدي استدلال به قصص قرآن در موضوع امامت و جايگاه اين شيوه از استدلال کلامي در نزد اهل بيت(ع) و دانشمندان امامي و اهل سنت است.
ج- مهمترين مباحث امامت که در قصص قرآن مطرح شده عبارتند از: ضرورت وجود خليفه و امام در زمين تا روز قيامت، شروط امامت(اعم از اختصاص تعيين امام به خداوند، وجوب نص بر امام، علم و شجاعت از شروط خلافت و امامت، عصمت، صدور معجزه، محدَّث بودن)، وجود صفات خداوند در امام، برتري انبياء و حجج الهي بر ملائکة، تقدم وجود خليفه بر ديگران، هدايت به امر از شؤون امامت، سبب موهبت امامت، امکان تصدي مقام امامت در کودکي، رجعت اهل بيت(ع)، توسل، تبرک جستن به اولياء و آثار ايشان، زيارت معصومان(ع) و شفاعت
د. پنهاني بودن ولادت امام عصر(ع)، تصدي مقام امامت در کودکي، غيبت، طول عمر، بقاء بر شباب، صدور معجزه، حکومت عدل جهاني و آداب انتظار از مهمترين مباحث کلامي مهدويت در قصص قرآن کريم بشمار مى‏رود.
5- پيشينه تحقيق
با نگاهى گذرا به فهارس و کتابشناسي‏ها صدها عنوان كتاب ديده مى‏شود كه موضوع آنها درباره قصه‏هاى پيامبران است و يا فصل‏ها و باب‏هايى را به اين موضوع اختصاص داده‏اند. هر يک از اين آثار داراي رويکردي خاص به قصص قرآن است که در ذيل به نمونه‏هايي از اين کتاب‏ها‌‏ اشاره مى‏کنيم:
“کتاب النبوة” نوشته شيخ صدوق(د 381ق) که به متأخران نرسيده است لکن اين کتاب يکي از منابع اساسي قطب راوندي در کتاب “قصص الأنبياء” است که اين کتاب اکنون موجود مى‏باشد و به چاپ شده است. گفتني است که “کتاب النبوة” شيخ صدوق نيز با توجه به برخي از منابع متقدم روايي و تفسيري بازسازي و به چاپ رسيده است.
“قصص الأنبياء” نوشته قطب راوندي(د 573ق) که در 20 باب تنظيم شده است: باب اول آن قصه حضرت آدم(ع) و باب 19 و 20 آن نيز اختصاص به پيامبر اكرم(ص) دارد. دو کتاب مذکور تلاشي روايي در زمينه قصص قرآن است.
“قصص الانبياء” نوشته ابو اسحاق ابراهيم بن منصور نيشابورى‏ از علماء قرن پنجم هجري قمري است در متن كتاب، همه داستان پيامبران با يادكردن آيه‏هاى مربوط به ايشان، و نقل قول برخي محدثان و مفسران همراه است و داراى 116 قصه است.
“قصص الانبياء” از شيخ عبد اللطيف(زنده در 917ق) فرزند شيخ شمس الدين على واعظ بيرجندى است که مؤلف آيات داستانهاى پيامبران را گردآورى نموده سپس با بهره از روايات و اخبار ائمه معصومان(ع) به تفسير و شرح مى‏پردازد. نسخه‏هاى متعددى از اين تفسير موجود است كهن‏ترين آنها به تاريخ 947 هجري قمري در كتابخانه مركزى آستان قدس رضوى به شماره 6833 موجود است.
“زبدة البيان فى تفسير آيات قصص القرآن” نوشته شيخ محمد(د 1090ق) فرزند شيخ محمود طبسى، محقق حكيم از عالمان عصر صفوى است. تفسير مورد بحث شامل آيات قصص انبياء در قرآن است. مفسر آياتى كه مختص انبياء سلف مى‏باشد از قرآن مجيد استخراج نموده و به تفسير و شرح و بيان آنها پرداخته است. شيخ محمد طبسى كتاب فوق را با نگارش تكمله‏اى در شرح و بيان احوال حضرت رسول(ص) تكميل نموده و نام آن را تكملة زبدة البيان گذاشته است و احوال ائمه معصومان(ع) را نيز بدان افزوده است.
“قصص الأنبياء و المرسلين(ع)‏” نوشته سيد نعمت الله جزائرى(د 1112ق)، از شاگردان علامه مجلسى است. روش وي روش روايى است، البته در بسيارى موارد تنها نام كتاب مأخذ را ذكر كرده يا راوى آخر سلسله سند را آورده و بقيه اسناد روايات معمولا ذكر نشده‏اند. سيد در هر باب آيات قرآن را همراه با روايات پيرامون آن مفصلا آورده است.
“التصوير الفني في القرآن”‏ نوشته سيد قطب‏ که به مباحث اعجاز هنرى‏ قرآن پرداخته است. ‏يکي از مباحث اساسي اين کتاب “القصة في القرآن” است که مشتمل بر مباحثي از جمله “أغراض القصة”، “آثار خضوع القصة للغرض الديني”، “الدين و الفن في القصة”، “الخصائص الفنية للقصة”، “التصوير في القصة” و “رسم الشخصيات في القصة” است که به مباحث زيبايي شناسي اعجاز هنرى‏ قصص قرآن پرداخته است.
“الفن القصصي في القرآن‏” نوشته محمد احمد خلف الله و خليل عبد الكريم‏ که به مباحث اعجاز هنرى‏ قصص قرآن پرداخته‏ا‏ند اين کتاب در سال 1999 ميلادي در لندن توسط ناشر سينا- الانتشار العربى به طبع رسيده است.
“الإعجاز القصصي في القرآن‏” نوشته سعيد عطية على مطاوع‏ که به مباحث اعجاز هنرى‏ قصص قرآن پرداخته است اين کتاب در قاهره توسط انتشارات دارالآفاق العربية در سال 2006 چاپ شده است.
“باستان‏شناسى و جغرافياى تاريخى قصص قرآن”‏ نوشته عبد الكريم بي‌آزار شيرازى‏ که در موضوع جغرافياى قصص قرآن‏ که در سال1380 در تهران توسط دفتر نشر فرهنگ اسلامى‏ به طبع رسيده است.
“دراسات تاريخية من القرآن الكريم” نوشته دكتر محمّد بيّومى مهران استاد دانشگاه اسكندريه که رويدادهاى تاريخى قرآن را از ديدى جغرافيايى بخش‏بندى كرده و رويدادهاى هر منطقه جغرافيايى را در جلدى جدا آورده است. اين کتاب توسط سيد محمد راستگو به فارسي ترجمه و با عنوان “بررسى تاريخى قصص قرآن‏” در سال 1383 در تهران توسط انتشارات علمى و فرهنگى‏ به طبع رسيده است.
“پژوهشي در جلوه‌هاي هنري داستانهاي قرآن” نوشته بستاني، محمود که توسط موسي دانش به زبان فارسي ترجمه شده و در سال 1372 شمسي توسط بنياد پژوهشهاي آستان قدس رضوي در مشهد چاپ شده است.
“القصص القرآني” نوشته آية الله سيد محمدباقر حكيم، که در سال 1419 هجري قمري در تهران توسط مجمع جهاني اهل بيت(ع) چاپ شده است.
بنابرين برخي از آثاري که تاکنون در خصوص قصص قرآن سامان يافته، تلاشهاي روايي است و تعداد ديگري ناظر به ابعاد زيبايي شناسي و ابعاد هنري قصص قرآن است.
از سوي ديگر آثاري که در خصوص ولايت نوشته شده‏‏‏اند‌‏، غالباً به آياتي مشخص و خارج از حوزه قصص قرآن پرداخته شده مانند کتاب “ولايت در قرآن” نوشته آية الله مکارم شيرازي که به تفسير آيات تبليغ، اکمال، ولايت، اولي الأمر، تطهير و آيات ديگر. و نيز کتاب “آيات الغدير” که به تفسير آيه تبليغ، آيه اکمال دين و آيه سأل سائل پرداخته است. و نيز کتاب “آية التطهير رؤية مبتكرة” نوشته آية الله فاضل لنکراني که تنها آيه تطهير را مورد بررسي قرار داده است. از سوي ديگر در آثار تفسيري و کلامي اماميه به طور پراکنده استنباط کلامي از برخي آيات قصص قرآن ديده مى‏شود که در برخي موارد از جامعيت برخوردار نيست(مانند ديدگاههاي تفسيري مفسران امامي در ذيل آيه “إني جاعل في الأرض خليفة” لکن اثري مجزا که به شکل تخصصي و با نظام مندي و جامعيت مطلوبي تنها در خصوص استنباط ابعاد کلامي قصص قرآن در مباحث امامت باشد، تاکنون سامان نيافته است.
6- جنبه جديد بودن و نوآوري طرح
أ. استنباط مسائل امامت از قصص قرآن کريم يکي از رويکرد‏هاي تازه و نو به قصص قرآن کريم است.
ب. آشنايي با روش اهل بيت(ع) در احتجاج با مخالفان و پاسخگويي و تبليغ براي شيعيان با استناد به قصص قرآن کريم در واقع يکي از مهمترين شيوه‏هاي اهل بيت(ع) در تبليغ امامت و تبيين ابعاد گوناگون آن همچون مسأله علم ايشان استفاده از قصص قرآن و استناد به آن است که بى‏ترديد با توجه به انس بيشتر مردم با قصص چنين تبييني بهتر در دلها رسوخ مى‏کرد. بى‏ترديد در صورت اثبات مطلب مذکور اين شيوه يکي از بهترين شيوه‏هاي تبيين و تبليغ امامت در اين دوران نيز به شمار مى‏آيد.
ج. ارائه يک شيوه نو در تبيين قصص قرآن و تبليغ مباحث امامت و پاسخگويي به شبهات مطرح در آن با استناد به قصص قرآن کريم
د. اضافه نمودن “تبيين مباحث کلامي امامت” در ذيل اهداف و اغراض قصه گويي در قرآن کريم به عنوان يکي از مهمترين رسالات و اهداف قصص قرآن که در آثار علوم قرآني و تفسير اهل سنت هرگز به آن اشاره نشده است.
7- روش انجام تحقيق
روش توصيفي- تحليلي و شيوه تحقيق کتابخانه‏ا‏ي در منابع روايي، تفسيري، کلامي متقدم و متأخر در ميراث علمي اماميه و نيز کتب علوم قرآني و تفسيري متقدم و متأخر اهل ‏سنت است.
اين پژوهش در تبيين و تنقيح قلمروي استنباط کلامي از آيات قصص قرآن در نظر دارد که جايگاه اين آيات را در روايات کلامي نبوي و نيز ابعاد استناد به قصص قرآن در احتجاج‏ها و استدلال‏هاي کلامي اهل بيت(ع)، مورد بررسي و تحليل قرار دهد و پس از آن ميزان تأثير و بهره گيري از اين شيوه را در ميراث کلامي و تفسيري اماميه مورد بررسي قرار دهد بر اين اساس گام اساسي اين پژوهش پس از بررسي روايات کلامي نبوي و روايات اهل بيت(ع) در باب قصص قرآن، اين است که ميزان بهره‏هاي کلامي متکلمان، مفسران و محدثان امامي از قصص قرآن را به لحاظ کمي و کيفي بازبيني نمايد تا ميزان و درجه کارآمدي تمسک به کتاب الهي را در آنها مشخص نمايد و در نهايت جايگاه ويژه استناد به قصص قرآن در اثبات مباحث کلامي و حتي پيش فرضهاي آنها را به عنوان يکي از شيوه‏هاي کارآمد کلامي اهل بيت(ع) و برخي از دانشمندان امامي ارائه دهد.
8- ساختار و بدنه اصلي تحقيق
مقدمه و کليات
فصل اول: مباني عمومي در استنباط از قرآن و مباني تخصصي در استباط کلامي از قصص قرآن در موضوع امامت
فصل دوم: کارآمدي استنباط کلامي از قصص قرآن در باب امامت
فصل سوم: جايگاه إمامت در قصص قرآن و چگونگي استدلال عالمان اماميه بر آن
فصل چهارم: مباحث مهدويت به استناد قصص قرآن
نتايج و يافته‏ها‌‏
تعاريف
مهمترين اصطلاحاتي که نيازمند به تعريف مى‏باشد عبارتند از:
1- مباني تفسير قرآن
مباني تفسير قرآن يکي از مهمترين مباحث در حوزه علوم قرآني به شمار مى‏آيد و پيوسته مورد توجه و اهتمام قرآن پژوهان و علاقه‏‏مندان به قرآن کريم به ويژه مفسران قرآن بوده است. مبانى تفسير قرآن به آن دسته از پيش فرض‏ها، اصول موضوعه و باورهاى اعتقادى يا علمى گفته مى‏شود كه مفسّر با پذيرش و مبنا قرار دادن آن‏ها، به تفسير قرآن مى‏پردازد. به عبارت ديگر هر مفسّرى ناگزير است مبناى خود را در مورد عناصر اساسى دخيل در فرآيند تفسير قرآن روشن سازد.2
2- مفهوم استنباط
اين واژه برگرفته از واژه “نبط” به معناي بيرون آمدن آب از چشمه و چاه است؛ “استنباط” در اصل به معناي استخراج است؛ انباط، مفهوم آشکار کردن را مى‏رساند چنانکه “جزري” حديثي را در همين باب بازگو مى‏کند که: “من خرج من بيته ينبط علماً فرشت له الملائکة اجنحتها” هرکس صبحگاهان به منظور آشکار کردن دانشي از خانه بيرون رود، فرشتگان بالهاي خود را زير پاي او مى‏گسترانند.3
“استنباط الفقيه” يعني با جديت و کوشش خود، فقه پنهان را ظاهر ساخته و از درون به برون آورده است.4
کاربرد واژه “استنباط” در معناي واکاوي و استخراج فقهي، جالب توجه است، گويي که زير قشر ظاهر الفاظ، جريان زير زميني آب زلال معاني، نهفته است.
“اجتهاد و استنباط” در بيان ابوحامد غزالي به شجره‏‏‏اي ‌‏تشبيه شده که ثمره آن احکام شرعيه است، يعني کار استنباط، ميوه چيني، استثمار و بهره گيري مى‏باشد.5 گويا قرآن کريم يک بار اين واژه را در همين معنا به کار گرفته است: “وَ إِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَ لَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَ إِلى‏ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ‏ مِنْهُمْ..”6
3- تمثيل
تعبير “ضربِ مَثَل” در قرآن به واقعيت خارجي نداشتن اختصاص ندارد، زيرا از برخي قضاياي واقعي نيز با همين تعبير ياد مي‏كند؛ مانند آيه شريفه “و اضرِب لَهُم مَثَلاً أصحابَ القَريَةِ إذ جاءَهَا المُرسَلون” و “و ضَرَبَ اللهُ مَثَلاً لِلَّذينَ آمَنوا امْرَأةَ فِرعَون..” به تعبير روشنتر قصص قرآن غير از تمثيل است، تمثيل عبارت از تنزيل و رقيق كردن معارف بلند به وسيله مَثَل آوردن است ولي قصص قرآني، بازگو كردن متن ماجراي واقعي گذشتگان است؛ قرآن كريم بين اين دو مطلب تفكيك كرده و هرگز اجازه نمي‏دهد كه اين دو به يكديگر آميخته شوند و مخاطبان را به اشتباه اندازند. هر جا قرآن بيان تمثيلي دارد براي آن قرينه‏اي مي‏آورد تا از اشتباه جلوگيري كند مثلاً در سوره مباركه “حشر” براي عظمت قرآن، تمثيلي مي‏آورد و در پايان آن ‏مي‏فرمايد: “..وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ”7
اگر در بيان مطلبي پيش از آن يا پس از آن قرينه‏اي بر تمثيلي بودن وجود داشت به طوري كه محفوف به‏ قرينه باشد، معلوم مي‏شود تمثيل است وگرنه آن مطلب ماجرايي حقيقي است كه در گذشته رخ داده يا در آينده واقع مي‏شود يعني تمام آنچه گفته شد يا بازگو مي‏شود، حقيقتي است كه اتّفاق افتاده يا رخ مي‏دهد، و اگر در مواردي، در كنار بيان حقيقي، عبارت “و اضرِب لَهُم مَثَلاً” يا مانند آن آمده باشد براي نفي خصوصيت فرد واقع‏شده مي‏باشد و نشان مي‏دهد كه آن مورد، نمونه و مثالي براي جامع و كلي است. در اين گونه از موارد، تمثيل به معناي بيان نمونه است نه به عنوان تشبيه اما در مواردي كه چيزي واقع نشده است، تمثيل به معناي تشبيه است نه ذكر فرد و نمونه. بنابراين، چون قرآن حق محض است، همان‏طور كه در محتوا حق است، در نحوه بيان نيز حقّ است و ذهن مخاطب را به باطل و انحراف نمي‏كشاند و هرگز متخيّل را به جاي واقع بازگو نمي‏كند و مطلب تخيّلي را تحقّقي نمي‏داند.8
4- سنت‏ها‌‏ي الهي
“سنت” در لغت به معني طريقه، روش و سيره است.9 اما در اصطلاح قرآني که در آياتي چون “سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنا قَبْلَكَ مِنْ رُسُلِنا وَ لا تَجِدُ لِسُنَّتِنا تَحْويلاً”10 و “سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْديلاً”11 و “سُنَّةَ اللَّهِ الَّتي‏ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلُ وَ لَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللَّهِ تَبْديلاً”12 ذکر شده عبارت از ضوابطي است که خداوند سبحان به منظور تنظيم مظاهر خلقت وضع کرده است.13 در واقع منظور از “سنت”، قوانين ثابت و اساسى “تكوينى” يا “تشريعى” الهى است كه هرگز دگرگونى در آن روى نمى‏دهد، و به تعبير ديگر خداوند در عالم تكوين و تشريع اصول و قوانينى دارد كه همانند قوانين اساسى مرسوم در ميان مردم جهان دستخوش دگرگونى و تغيير نمى‏شود، اين قوانين هم بر اقوام گذشته حاكم بوده است، و هم بر اقوام امروز و آينده حكومت خواهد كرد. يارى پيامبران، شكست كفار، لزوم عمل به فرمانهاى الهى هر چند ناخوشايند محيط باشد، عدم فايده توبه به هنگام نزول عذاب الهى، و مانند اينها جزء اين سنتهاى جاودانى مى‏باشد.14
5- قصه
“قصّه”، جمع آن “قصص” و به معناي روايت كردن ‏است.15 و در معناي ديگر به معناي يك جمله از كلام نيز هست. مانند آيه شريفه “نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ”16 يعني بهترين بيان را براي تو تبيين مي‌كنيم.17 امّا از حيث اصطلاح “قصه” به کلام منظوم يا منثور گفته ميشود که جرياني را متعاقباً‌ و متوالياً تعقيب بکند و يک هدفي هم داشته باشد که مي‌توان خيالي يا واقعي باشد و بر اساس قواعد و متن نگارش پي‌ريزي شده‌ است.18
قصه از نظر قرآن سرگذشت حق و واقعي و صادقي است مبتني بر دانش الهي که براي گسترش انديشمندي و ايجاد عبرت و در خردمندان طوري بيان مي‌شود که شنونده يا خواننده آن را دنبال مي‌کند.19 در واقع واژه‌ي قصص مطرح در قرآن، به معني پي گرفتن سرگذشت و ماجراي واقعي است. البته هر قصه‌اي قرآني حق است و بر پايه حقايق ثابت و دور از هر گونه خرافه و باطل استوار شده و هرگز از صدق و راستي تهي نيست. بدين روي خيال، وهم و مبالغه در قصه‌ي قرآني راه ندارد.20
درباره تعداد قصّه‌هاي قرآني نظريّات متفاوتي وجود دارد. به‌ روايتي‌ بيش‌ از 260 داستان‌ و قصّه‌ در قرآن وجود دارد. اين اختلاف نظرها موجب شده است تا برخي، تنها يك چهارم قرآن را داستان‌هاي قرآني بدانند و برخي تعداد داستان‌هاي قرآني را به حدود 116 قصّه برسانند. برخي معتقدند: تنها بخشي از قرآن قصّه مي‌باشد كه بخش قابل توجّهي از داستان‌سرايي در آن صورت گرفته باشد، بنابراين نظريّه داستان اصحاب فيل به خاطر كوتاهي‌اش قصّه قرآني شمرده نمي‌شود. برخي ديگر معتقدند: تنها به آن دسته از خبرهاي قرآني قصّه گفته مي‌شود كه درباره اقوام پيشين باشد؛ بنابراين نظريّه بيان وقايع عصر پيامبر2 در قرآن، در دايره قصّه‌هاي قرآني نمي‌گنجد.21
البته اين مسلّم است كه بخش‌هايي از حيات اجتماعي يا سياسي شخصيّت‌ها و اَعلام قرآن، كه به صورت تصريح يا اشاره در قرآن مطرح گرديده‌اند، به عنوان قصّه‌هاي قرآن شهرت يافته‌اند.اَعلام و قهرمانان اين نوع داستان‌ها به چند دسته تقسيم مي‌شوند:
الف) پيامبران و رسولان الهي؛ كه به طور صريح نام 25 پيامبر در قرآن ذكر شده است.
ب موحّدان و مؤمنان راستين؛ همچون مؤمن آل فرعون، طالوت، ذوالقرنين، لقمان و … و برخي ديگر كه داستان آنها آمده، ولي به نامشان اشاره‌اي نشده که نام آنان از روايات به دست مي‌آيد.
ج) ملائکه و فرشتگان؛ همچون: جبرئيل، ميكائيل، اسرافيل، و عزرائيل، هاروت و ماروت
د) کافران؛ مانند: نمرود، قارون، هامان و جالوت،
ه‍) زنان؛ مانند همسر حضرت زکريّا، همسر حضرت ابراهيم، دختران حضرت شعيب، حضرت مريم، و نيز آسيه همسر فرعون، زن حضرت نوح و حضرت لوط، زليخا همسر عزيز مصر22
گفتني است که برخي از قصص قرآن طولاني است مانند قصه حضرت يوسف(ع) و برخي از قصص قرآن کوتاه است و گاه در حد يک آيه مانند ماجراي يادکرد ابتلاء حضرت ابراهيم(ع) و اعطاء مقام امامت به وي که در آيه 124 سوره بقرة آمده است. قصص ديگر نيز ميان اين دو حد مذکور جاي دارد.


پاسخی بگذارید